Franskur almenningur er felmtri sleginn yfir óeirðum sem hófust í París fyrir tæpum hálfum mánuði en hafa í millitíðinni breiðst út og náð til alls um 300 bæja og borga í landinu. Þótt skemmdarfýsn hafi fengið útrás í aðgerðunum þykir ofbeldið fyrst og síðast til marks um félagslega uppreisn. Fyrir því stendur nær einvörðungu ungt fólk úr röðum minnihlutahópa sem ósátt er við eigið hlutskipti og óhlýðnast hefur foreldrum sínum, trúarleiðtogum og lögreglu. Í augum þess eru hin helgu orð frönsku byltingarinnar frá 1789 um jafnrétti, frelsi og bræðralag ekkert annað en blekking - raunveruleikinn sé allt annar. Brennandi bílflök í hverfum innflytjenda séu til marks um að blekkingin sé að víkja og raunveruleikinn að opinberast. Kjarni þess veruleika samanstandi af bælingu, mismunun og einangrun.

Atvinnuleysi ungs fólks úr röðum innflytjenda og útskúfun eru sögð meginástæður óeirðanna. Atvinnuleysi mælist 9,2% um þessar mundir í Frakklandi en sé staðan greind nánar kemur í ljós að meðal fólks af erlendu bergi brotins er það 14%. Mismunun á vinnumarkaði þykir einna mest í smásöluverslun og fyrirtækjum og stofnunum á sviði heilbrigðisþjónustu, en einnig í öðrum starfsgreinum þar sem ekki reynir neitt á samskipti við almenning.

Gjaldþrota hugmyndafræði?

Óeirðir hófust eftir dauða tveggja táninga af norður-afrískum ættum 27. október. Klifruðu þeir inn í spennistöð er þeir töldu lögreglu vera á hælum sér í kjölfar innbrots hóps ungmenna í nýbyggingu í Clichy og hlutu raflost.

Hér í Frakklandi er að finna urmul opinberra stofnana sem hafa þann eina tilgang að aðstoða innflytjendur. Þrátt fyrir það komst sérstök eftirlitsstofnun ríkisins að þeirri niðurstöðu í fyrra að frönskum stjórnvöldum hefði mistekist að uppræta kynþáttaaðgreiningu og tryggja ólíkum samfélagshópum jafnan aðgang til atvinnu og hvers kyns þjónustu. Varaði eftirlitsstofnunin þá þegar við stöðu mála og sagði ástandið geta átt eftir að leiða til "alvarlegrar félagslegrar og kynþáttalegrar spennu".

Við því vill hið opinbera ekki gangast en þær raddir gerast háværari í Frakklandi að óeirðirnar - sem eru hinar mestu frá stúdentauppreisninni 1968 og eyðileggingin meiri en nokkru sinni eftir seinna stríð - endurspegli gjaldþrot hugmyndarinnar um aðlögun innflytjenda að frönsku samfélagi. Um sé að ræða kerfisgalla sem hvorki ríkisstjórnir hægri manna né vinstri hafi tekið á í aldarfjórðung.

"Hrun hugmyndarinnar er algjört, það þarf að hugsa fyrirkomulagið upp á nýtt, alveg frá grunni. Frakkland getur ekki glímt við kerfisgallana," sagði málsmetandi félagsfræðingur, Michel Wievorka, í frönsku sjónvarpi í gær. Aðlögunarmódelið er byggt á því helga viðmiði að allir séu jafnir og ósundurgreinanlegir í augum ríkisins. Alveg burtséð frá því hvaðan þeir komi séu allir franskir borgarar jafn franskir.

Sumum þykir hugmyndin um aðlögun í sjálfu sér gölluð þar sem hún gengur út á að laga þurfi minnihlutahópa að frönsku samfélagi. Unglingarnir séu hins vegar franskir og "hvers vegna skyldu þeir þurfa að aðlagast?", spyr Samia Amara sem starfar að æskulýðsmálum í nágrenni Parísar.

Fulltrúar kaþólsku kirkjunnar hafa í rúma tvo áratugi varað yfirvöld við því að spenna kraumaði í úthverfum fátækra og upp úr kynni að sjóða með ofbeldi. Frá því segir Jean-Marie Lustiger kardináli, erkibiskup í París á árunum 1981 þar til í febrúar sl., en hann hefur nýlega látið af störfum.

Lustiger segist hafa sjálfur tekið málið upp við Francois Mitterrand þáverandi forseta og aðra háttsetta leiðtoga. "Ég held þeir hafi raunverulega ekki hugleitt það sem ég sagði," sagði hann við sjónvarpsstöðina SIC.

Allt þar til hann greip til útgöngubanns á mánudag hefur Dominique de Villepin forsætisráðherra hvatt til hóflegra viðbragða gegn óeirðunum. Innanríkisráðherra hans, Nicolas Sarkozy, lýsti óeirðaseggjum hins vegar sem "úrþvættum" og fyrirskipaði lögreglunni að taka hart á þeim. Þykja óeirðirnar hafa að nokkru kristallað togstreitu og skoðanamun Villepin og Sarkozy. Sá þeirra sem betur þykir hafa staðið sig í glímunni við óeirðirnar er talinn munu styrkja stórlega stöðu sína fyrir forsetakjör í Frakklandi árið 2007 en um það starf þykja ráðherrarnir keppinautar.

Óeirðirnar þykja geta skaðað franska ferðaþjónustu þótt Leon Bertrand ferðamálaráðherra sé ekki á sama máli, a.m.k. enn sem komið er. Hann segir eðli þeirra ekki munu breyta ímynd Frakklands eða minnka aðdráttarafl landsins fyrir ferðamenn. Eldar á götum úti og manntjón þykja þó ekki koma heim og saman við heillandi yfirbragð hinnar rómantísku borgar ljósanna.

Um grafalvarlegt mál er að ræða, segja hagfræðingar, því framlag ferðaþjónustunnar til þjóðarbúskaparsins nemur um 7% af vergri landsframleiðslu Frakklands. Og beint eða óbeint hafa tvær milljónir manna framfæri af henni. Árið 2004 komu 75 milljónir ferðamanna til Frakklands og munar land sem glímir við tæp 10% atvinnuleysi og lítinn hagvöxt um minna.

"Ég velti ástandinu mjög fyrir mér áður en ég lagði af stað," var haft eftir belgískri konu, Susan Lecurieux, er hún steig um borð í lestina til Parísar í Brussel í fyrradag. "Nei, ég er ekkert hrædd og lét því slag standa," bætti hún við.

Ógnvekjandi - og jafnvel yfirdrifnar - fyrirsagnir erlendra fjölmiðla af óeirðunum vekja þó forsvarsmönnum franskra ferðamála ugg. Eins og risafyrirsögnin "Alþýðuuppreisn" á forsíðu tyrkneska blaðsins Sabah og fyrirsögnin "París brennur, fólk varað við ferðum þangað" í breska blaðinu Metro.

Bertrand ferðamálaráðherra segir að alþjóðlegir fjölmiðlar hafi flutt ýktar fréttir af óeirðunum. "Fólk fær á tilfinninguna að Frakkland standi í björtu báli og blóð streymi, sem er fjarri lagi. Það er ekki hægt að afneita ljósmyndunum en það eru fleiri andlit og ásjónur," segir Bertrand. Óeirðirnar séu það staðbundnar að fæstir upplifi þær af eigin raun. Fjölmiðlar eru á hinn bóginn undirlagðir af umfjöllun um þær.

Þannig segist námsmaðurinn Nikulás Ágústsson sem býr í hverfinu Levallois-Perret í aðeins eins kílómetra fjarlægð frá vöggu óeirðanna, Clichy-sous-Bois, aldrei hafa orðið neins ófriðar eða spennu var. "Maður les aðallega um þetta á netinu og þá einna mest á mbl.is," segir hann.

"Fólk er yfirspennt"

Mikið mæðir á frönskum múslímum vegna óeirðanna og spjótin beinast að þeim. Gríðarleg spenna hefur til dæmis ríkt í hverfinu La Madeleine í Evreux í Normandí í framhaldi af því að kveikt var í verslunarmiðstöð og lögreglukona meiddist alvarlega í óeirðum þar um helgina. Þar greinir hvíta menn og araba á um orsakir ofbeldisverkanna en óvinur þeirra síðarnefndu númer eitt er hinn opinskái innanríkisráðherra Nicolas Sarkozy sem sagði á dögunum að þeir sem stæðu fyrir ofbeldi og eyðileggingu í úthverfum borga og bæja væru "skítapakk".

"Fólk er yfirspennt og það þurfti aðeins lítinn neista til að kveikja bálið. Sá neisti var Nicolas Sarkozy. Hann ætti að skammast sín," segir Youssef Larraji, 39 ára starfsmaður á spítala. "Sarkozy er sökudólgurinn. Hefði hann ekki svívirt íbúa úthverfa hefði ekki soðið upp úr. Þeir sem misst hafa bíla sína eiga að lögsækja ráðherrann," sagði vinur hans Jamel, 32 ára starfsmaður félagsþjónustunnar.

Eldri kynslóðir norður-afrískra innflytjenda segjast hafa skilning á ofbeldinu þótt þeir styðji það ekki. Ekkert sé fyrir unga fólkið við að vera - það sé fátækt og eigi enga framtíð fyrir sér. Við þetta hafi síðan bæst svívirðingar Sarkoz. "Vitaskuld er ekki rétt að kveikja í bílum, en Sarko hefði aldrei átt að stökkva olíu á eldana," sagði eldri maður við blaðamann á götu úti.

Frönsk kona blandaði sér í málið. "Láttu ekki svona, ég skil ekki hvernig fólk reynir að búa til afsakanir fyrir unglingana sem tóku þátt í ofbeldinu. Öll þekkjum við þá, það eru þessir í nýjustu Nike-skónum og með nýju farsímana," sagði hún. "Ég er svo eyðilögð. Hér hef ég búið í 30 ár og aldrei höfum við kynnst öðru eins," bætti konan, Marie-George Lebrun, 57 ára borgarstarfsmaður á eftirlaunum, við.

"Auðvitað er einhver veila hér á ferð - það eru brestir alls staðar. En það reitir mig til reiði hvernig foreldrar afsaka og leysa börnin, sem að ofbeldinu stóðu, undan ábyrgð. Hvaða erindi áttu þessir 13 og 14 ára unglingar fyrir það fyrsta út á göturnar seint að kvöldi?" spurði Lebrun.

Hópur hvítra manna stóð í hnapp við bíl og ræddi málið. "Að okkur setur viðbjóð. En auðvitað getum við ekkert sagt. Við verðum bara að sitja og horfa á þetta," sagði Jules, 38 ára gamall bifvélavirki. "Við ólumst upp með foreldrum þessara krakka. Spiluðum við þá fótbolta, gengum í sama skóla og tuskuðumst stundum á. En það var aldrei talað um kynþáttafordóma. Og nú dragast þeir inn í þetta ofbeldi og réttlæta gjörðir barna sinna. Auðvitað ríkir gremja. Ég er reiður líka, allir eru reiðir. Ég er í skítavinnu og á lélegu kaupi, á skrjóð fyrir bíl. En geng samt ekki um eyðileggjandi fyrir öðrum," bætir Jules við.

Ofbeldið í frönsku úthverfunum þykir og varpa ljósi á upplausn foreldravalds í fjölskyldum innflytjenda. Þar hafi mæður og feður enga stjórn lengur á mótþróafullum börnum sínum. Langflestir þeirra hundraða manna sem handteknir hafa verið í óeirðum undanfarin 12 kvöld og nætur eru táningar og jafnvel yngri en það. Nær allir eru þeldökkir eða af arabísku bergi brotnir.

"Í augum barna minna er ég holdtekja hins misheppnaða manns," segir Meziane, fimmtugur fyrrverandi blaðamaður sem flutti frá Alsír til Frakklands seint á níunda áratug nýliðinnar aldar og býr í Parísarúthverfinu La Courneuve. Hann er þriggja barna faðir og hefur starfað sem húsamálari og þjónn en gengur nú atvinnulaus.

"Er við því að búast að börnin taki tillit til mín eða vilji feta í fótspor mín þegar ég get aldrei veitt þeim neitt sem hugur þeirra girnist? Og það í samfélagi þar sem þau eru undir stöðugum þrýstingi neyslunnar," bætir hann við.

Er hundruð þúsunda afrískra innflytjenda streymdu til Frakklands á sjöunda og áttunda áratug nýliðinnar aldar fluttust þeir flestir í úthverfi Parísar. Ólíkt afkomendum þeirra í dag áttu þeir tiltölulega auðvelt með að fá vinnu. Saga Sadeks nokkurs, 31 árs framhaldsskólagengins manns, þykir dæmigerð fyrir þá og endurspegla í hnotskurn atvinnumöguleika barna og barnabarna íslamskra innflytjenda í Frakklandi. Þau kunna vera frönsk á pappírunum en eru meðvituð um að Ali og Rachid munu að öllum líkindum þurfa að víkja fyrir Alain eða Richard.

Sadek hætti nýlega að sendast með heimpantanir nýlenduvöruverslunar í hverfinu Saint-Denis í norðurjaðri Parísar því hann var orðinn þreyttur á að þramma upp margar hæðir með þunga poka. Hann dreymir um betra starf. En hann gerir sér grein fyrir að möguleikarnir eru takmarkaðir. "Með nafn eins og mitt get ég ekki fengið sölustarf," segir hann.

Starf við símasölu væri að vísu mögulegt - þar sem arabískur uppruni hans væri ósýnilegur. En hann yrði þó að nota annað nafn í því starfi.

Óttast efnahagssamdrátt

Franskir hagfræðingar óttast að óeirðirnar kunni að draga úr almennri eftirspurn neytenda og einnig fjárfestingu útlendinga í frönsku efnahagslífi.

Búist hefur verið við að hagvöxtur nemi 1,5% í Frakklandi í ár en Marc Touati hagfræðingur hjá bankanum Natexis Banques Populaires segir að upplausn og skortur á röð og reglu í samfélaginu kunni að bitna á neyslu á lokafjórðungi ársins sem sé einn sá mikilvægasti fyrir smásöluverslunina. Kunni því að hægja á vexti á næsta ári.

Óeirðirnar knýja frönsk yfirvöld til að takast á við reiði sem grafið hefur um sig í áratugi í vanræktum úthverfum meðal barna arabískra og annarra afrískra innflytjenda sem fædd eru í Frakklandi. Sáttatónn þótti vera í Jacques Chirac forseta er hann játaði á mánudag, að Frökkum hefði mistekist að aðlaga börn innflytjenda frönsku samfélagi sem skyldi. Þá sagði Chirac - fyrrum borgarstjóri Parísar - að "gettóavæðing" franskra borga væri forkastanleg.

Rúmlega sjö af hverjum 10 Frökkum telja að stefna yfirvalda í málefnum fátækari úthverfa hafi mistekist, samkvæmt skoðanakönnun sem birt var í fyrradag. Er spurt var almennt um afstöðu ríkisstjórnarinnar til "ástands í úthverfum" - án sérstakrar skírskotunar til óeirðanna - sögðu 71% aðgerðir stjórnarinnar hafa stefnt í öfuga átt.

Aðeins fimmtungur studdi aðgerðir ríkisstjórnarinnar, samkvæmt könnuninni sem gerð var fyrir vefsetrið Yahoo, blaðið Liberation og fréttasjónvarpsstöðina iTele. Þá sögðust 58% aðspurðra ósátt við stefnu ríkisstjórnarinnar gagnvart atvinnuleysi - meginástæðu uppþotanna - en aðeins 33% lýstu sig fylgjandi stefnu stjórnarinnar.

agas@mbl.is