Forstjórarnir þrír, Rick Wagoner, Alan Mulally og Robert Nardelli sjást hér gera grein fyrir þeirra sýn á bílaiðnaðinn frammi fyrir þingnefnd. LARRY DOWNING

Eftir Magnús Halldórsson, magnush@mbl.is

Bandarískir bílaframleiðendur hafa átt í erfiðleikum vegna vaxandi samkeppni frá Evrópu og Japan. „Bandaríski bílaiðnaðurinn hefur einfaldlega brugðist,“ segir í fréttaskýringu í nýlegu hefti fagtímaritsins The Economist þar sem spáð er fyrir um gang mál í efnahags- og stjórnmálum árið 2009. Þar er spáð „áframhaldandi“ varnarbaráttu bandaríska bílaiðnaðarins. Allt útlit er nú fyrir að risarnir þrír, General Motors (GM), Ford og Chrysler muni fá um 15 milljarða dollara björgunaraðstoð, jafnvirði um 1.725 milljarða króna, frá bandarískum stjórnvöldum. Staða GM og Chrysler er alvarlegri en hjá Ford, en hjá þeim fyrrnefndu er nærri allt lausafé uppurið, að því er fram kemur í frétt The New York Times í dag. Björgunaraðstoðin er meira en helmingi lægri upphæð en forstjórar fyrirtækjanna, Alan Mulally hjá Ford, Rick Wagoner hjá GM og Robert Nardelli hjá Chrysler, sögðust þurfa til þess að geta bjargað bílaiðnaðinum frá allsherjargjaldþroti. Frammi fyrir hópi þingmanna sögðu þeir 34 milljarða dollara, tæplega 4.000 milljarða króna, vera nauðsynlega til að koma í veg fyrir stórfellt atvinnuleysi hjá nærri fjögurra milljóna manna stétt sem vinnur við bílaiðnaðinn í Bandaríkjunum. Stór hluti stéttarinnar er í bílaborginni Detroit.

Hinn gullni millivegur

Barack Obama, sem tekur við sem forseti Bandaríkjanna í næsta mánuði, lét hafa eftir sér í viðtölum í Bandarískum fjölmiðlum í gær, þar á meðal í The Washington Post, að stjórnendur bílaframleiðendanna þriggja yrðu að hafa hugrekki til þess að taka „erfiðar ákvarðanir og laga sig að breyttum aðstæðum“. Ef björgunaraðstoðin, í boði skattgreiðenda í Bandaríkjunum, dygði ekki ættu þeir að sjá sóma sinn í því að hætta.
Ummæli Obama eru talin endurspegla viðhorf bæði Repúblikana og Demókrata í þinginu, og vera hinn gullni millivegur ólíkra sjónarmiða þegar kemur að aðstoð við bílaiðnaðinn. Þau eru þó ekki óumdeild eins og gefur að skilja. Sumir vilja lána hærri fjárhæðir, til að tryggja atvinnu og framgang "stolts" Bandaríkjanna, en aðrir vilja ekki lána neitt. Vandamál einstakra fyrirtækja séu engum öðrum að kenna nema þeim sjálfum. Önnur fyrirtæki geti leyst risanna þrjá af hólmi.
George W. Bush Bandaríkjaforseti hefur verið talsmaður þess að millivegurinn verði farinn. Iðnaðurinn verði aðstoðaður fyrir „eins lága fjárhæð og hægt er að komast upp með“, eins og segir í fréttaskýringu blaðakonunnar Lori Montgomery í The Washington Post. Þó sátt um 15 milljarða björgunaraðstoð virðist í sjónmáli er enn deilt um útfærslu  og lagalegar útleggingar. Ekki er talið réttlætanlegt að veita fyrirtækjunum aðstoð nema um hún muni renna stoðum undir iðnaðinn í heild til langs tíma. Þá þykir líklegt að sá sem stýri eftirliti og framkvæmd aðstoðarinnar muni heyra beint undir Bandaríkjaforseta. Skipun þess verður að líkindum sameiginleg ákvörðun Bush og Obama, þó Bush muni sjá um skipunina samkvæmt formlegum reglum, þar sem reyna mun á gott samstarf við forsetanna báða þegar aðstoðin verður veitt.

Með og á móti

Helstu rök fyrir aðstoðinni er þau, að efnahagsþrengingar sem fyrirsjáanlegar eru á næstu árum - og hafa þegar gert vart við sig - séu svo miklar að ekki verði hjá því komist að koma fyrirtækjum til aðstoðar. Er þar helst horft til milljóna starfa sem tengjast bílaiðnaðinum. Mat bandaríska stjórnvalda er að aðstoðin sé óhjákvæmileg þó þungbær sé fyrir skattgreiðendur. Þó oft sé á það minnst í fjölmiðlum, að bílaiðnaðurinn sé stór hluti af jákvæðri ímynd Bandaríkjanna, þá telja fréttskýrendur helstu dagblaða Bandaríkjanna, að þessi sjónarmið hafi engin áhrif haft í umræðu um aðstoðina. Of miklir hagsmunir séu í húfi svo „huglæg gildi“ getið ráðið för.
Umræðan um mótrökin hefur þó verið háværari. Þar er helst litið til þess að staða risanna þriggja sé sjálfskaparvíti, og afleiðing þess að stjórnendur bílaframleiðenda í Bandaríkjunum vanmátu styrk keppinauta á markaði frá Evrópu og Japan. Er þessi þróun talin hafa átt sér stað á yfir 25 ára tímabili, en síðan orðið sífellt skýrari eftir því sem markaðurinn fyrir evrópskra og japanska framleiðendur opnaðist meira. Nú er svo komið að Toyota er mesta seldi bíll Bandaríkjanna, líkt og hér á landi. „Þetta hefði verið óhugsandi fyrir ófáum árum,“ er haft eftir starfsmanni í verksmiðju Ford í Bretlandi, í The Telegraph fyrr í vikunni. Nancy Pelosi, forseti fulltrúadeildar Bandaríkjaþings, segir í viðtali við The Washington Post í dag að mistök einstakra fyrirtækja verði ekki leiðrétt en réttlætanlegt sé að „skapa bílaiðnaðinum traustari grunn“ með skattfé.

Táknmyndin fölnað

Sú var tíðin að bandarískir bílar voru táknmynd bandaríska draumsins. Bílabíó, þar sem rúmgóður glæsivagn var miðpunkturinn var í hugum margra - og er enn - raunsönn mynd af Bandarískum hversdagsleika þar sem allt leikur í lyndi. Síðustu þrjá áratugi hefur þessi táknmynd fölnað, hægt og bítandi í fyrstu, en hratt ef horft er til undanfarinna ára. Bandarískir bílaframleiðendur hafa átt í erfiðleikum vegna vaxandi samkeppni frá Evrópu og Japan. Í þeirri samkeppni hafa þeir einfaldlega orðið undir. Ekki hefur tekist að mæta þörfum viðskiptavina með sama hætti og keppinautarnir hafa gert. Robert Nardelli, eða Bob eins og hann er oft kallaður, sagði er hann tók við sem forstjóri Chrysler í ágúst í fyrra að lykillinn að framtíðinni væri „sveigjanleiki og aðlögun“. Ljóst má vera að einhver umsvifamesta sértæka björgunaraðstoð til iðnaðar í sögu Bandaríkjanna mun kalla á snögga stefnubreytingu fremur en aðlögun og sveigjanleika. Hálfgerða U-beygju. Gangi spár eftir um nærri 40 prósent minni sölu á nýjum bílum, á næstu tveimur árum, þarf kraftverk til þess að bílaiðnaðurinn nái áttum á ný og stefni rétta leið. Takist það má samt sem áður telja líklegt að bandarískir bílar verði ekki aftur áhrifarík táknmynd landsins eins og áður var. Of miklar breytingar á bílaiðnaðnum í heiminum, og þá sérstaklega í Bandaríkjunum, hafa átt sér stað til þess.