Marek Edelman var níræður þegar hann lést en hann var um tvítugt þegar hann leiddi uppreisn pólskra gyðinga gegn nasistum.

Þúsundir syrgjenda voru í dag viðstaddir jarðarför hins pólska Marek Edelman, síðasta fyrirliða hinnar misheppnuðu uppreisnar gyðinga gegn nasistum í ghettóum Varsjár árið 1943.

Edelman spilaði lykilhluver í gyðingaupprisninni og lét síðar einnig til sín kveða í harðri gagnrýni gegn kommúnistastjórninni sm við tók í Póllandi eftir stríðið. Hann lést í síðustu viku 90 ára að aldri en í Póllandi er litið á andlát hans sem endalok tímabils í sögu þjóðarinnar. 

„Vissum að við gætum aldrei unnið“

Eftir innrásina í Pólland árið 1939 var pólskum gyðingum smalað saman og þeir einangraðir í ghettóum víðsvegar um landið, áður en hafist var handa við að útrýma þeim skipulega í helförinni. Þann 19. apríl 1943 hófu nasistar að tæma endanlega ghettoið í Varsjá, þar sem aðeins 60.000 manns voru eftir að meirihluti þeirra 450.000 gyðinga sem upphaflega var haldið þar hafði verið fluttur í útrýmingarbúðirnar í Treblinka. 

Þennan dag tóku hinsvegar nokkur hundruð ungra gyðinga í getthóinu sig saman og hófu uppreisn. „Við vissum það fullvel að við gætum aldrei unnið“ sagði Edelman í viðtali við AFP árið 2008. „Þetta var hinsvegar táknrænt fyrir baráttu fyrir frelsinu. Táknrænt fyrir mótstöðu gegn nasismanum, fyrir því að láta ekki kúga sig.“ Gyðingarnir voru lítið sem ekkert vopnaðir en reiddu sig á heimatilbúnar bensínsprengjur og nokkrar byssur sem smyglað hafði verið inn fyrir ghetto-múranna.

Varsjá-uppreisnin varð stærsta uppreisn gyðinga í síðari heimsstyrjöldinni og varði í þrjár vikur áður en nasistar náðu yfirhöndinni. Edelman slapp á lífi og tók ári síðar þátt í annarri misheppnaðri uppreisn í Varsjá um það leyti sem Rússneski herinn nálgaðist borgina.

Minningarathöfn um Edelman fór fram í dag við minnisvarða um gyðingauppreisnina sem reistur var 1948 nærri þeim stað þar sem síðasti bardaginn fór fram. Líkfylgdin gekk svo í gegnum hverfið þar sem ghettoið var áður.