Í 233. gr. hegningarlaga Noregs segir að morð að yfirlögðu ráði varði allt að 21 árs fangelsisvist og sama refsing liggi við „endurteknum brotum“. Í 17. gr. laganna segir að fangelsisvist geti almennt ekki verið lengri en 20 ár en í undantekningartilvikum, líkt og eigi við um morð og hryðjuverk, geti hún verið 21 ár. „Þróunin í Evrópu allri frá síðari heimsstyrjöld hefur verið að draga heldur úr óskilorðsbundnum fangelsisdómum og hneigð hefur verið til þess að hætta að dæma í lífstíðarfangelsi. Norðmenn voru hins vegar fyrstir á Norðurlöndunum til að afnema lífstíðarfangelsi – þeir gerðu það fyrir 8-9 árum ef ég man rétt,“ segir Jón Þór Ólason, lektor í lögfræði við Háskóla Íslands.

Sá sem grunaður er um að hafa staðið fyrir ódæðisverkum í Ósló á föstudag, Anders Behring Breivik, var í gær úrskurðaður í átta vikna gæsluvarðhald.

Brotin sem honum er gefið að sök að hafa framið – sprenging í miðborg Óslóar og fjöldamorð á eyjunni Útey – falla undir 147. gr. norsku hegningarlaganna um hryðjuverk. Hámarksrefsing við broti gegn þeirri grein er 21 ár. Einnig er hægt að dæma hann til öryggisgæslu, sem hægt er að framlengja eins oft og lengi og þurfa þykir, sé talin hætta á að hann endurtaki brot sitt, eftir að afplánun á 21 árs dómi lýkur.

Ævilangt skv. orðanna hljóðan

Heimildir til að dæma menn í lífstíðarfangelsi eru í hegningarlögum allra Norðurlandanna að Noregi undanskildum.

Algeng ranghugmynd um íslenska hegningarlöggjöf er að þyngsta refsing sé 16 ára fangelsi. 34. grein hegningarlaganna er svohljóðandi: Í fangelsi má dæma menn ævilangt eða um tiltekinn tíma, ekki skemur en 30 daga og ekki lengur en 16 ár. Þetta ákvæði ber að skilja samkvæmt orðanna hljóðan. Refsiþyngingarástæður geta jafnframt valdið því að tímabundinn dómur verði 20 ár, sbr. 79. gr. hegningarlaga. Í Guðmundar- og Geirfinnsmálinu voru tveir menn dæmdir í ævilangt fangelsi í héraðsdómi en Hæstiréttur sneri þeirri ákvörðun við og dæmdi þá til 17 og 18 ára fangelsisvistar.

Árið 1994 framdi maður, sem var á reynslulausn fyrir morð, annað morð og var dæmdur til ævilangrar fangelsisvistar í héraðsdómi. Hæstiréttur mildaði refsinguna í 20 ár en einn dómari skilaði séráliti og vildi staðfesta niðurstöðu héraðsdóms.

Jón Þór segir að á Norðurlöndunum séu reglur um brotasamsteypu samræmdar. Brotasamsteypa felur í sér að dæmt er um mörg brot sakbornings í sama málinu. Refsing er þá ákvörðuð innan ramma þess ákvæðis sem kveður á um þyngstu refsinguna við einhverju af brotum hans. „Þetta er því ekki eins og í Bandaríkjunum þar sem refsing er ákvörðuð fyrir hvert og eitt brot og menn geta verið dæmdir í 1.000 ára fangelsi.“ Jón Þór segir ennfremur að ýmis lögfræðileg álitamál muni koma upp við réttarhöldin.

„Fjöldamorðingjar á Norðurlöndunum hafa áður verið úrskurðaðir ósakhæfir þó þeir hafi undirbúið ódæðisverk sín út í ystu æsar. Glæpir hans teljast vera hryðjuverk og manndráp. En svo er spurning hvernig verður tekið á málum þar sem fólk reyndi að flýja hann og drukknaði. Það verður örugglega vilji til að reyna að beita manndrápsákvæðinu þar. Þetta verða merkileg réttarhöld.“

Mikilvægt að halda í gildin

„Ekkert lögregluríki kemur í veg fyrir svona óhæfuverk. Að ætla sér að auka eftirlit, herða refsingar og fórna frelsi og svigrúmi mun ekki verða til þess að svona atburðir gerist ekki. Þetta er ódæðisverk sem getur komið upp hvar sem er og það er ekki þannig að opið lýðræðisþjóðfélag kalli svona atburð yfir sig,“ segir Helgi Gunnlaugsson, prófessor í félagsfræði við Háskóla Íslands.

Hann segir jafnframt eðlilegt að fólk kalli eftir hertum refsingum í kjölfar slíkra ódæðisverka. „Það þarf að leysa svona mál af yfirvegun með þau gildi sem einkenna samfélagið og réttarríkið í huga. Svona glórulaus atburður má ekki leiða til þess að dómskerfið verði glórulaust.“