Stapi tapaði 27,7 milljörðum
Frá Akureyri en aðalskrifstofa Stapa er á Akureyri mbl.is/Skapti Hallgrímsson
Stapi lífeyrissjóður tapaði á árunum 2008-2010 rúmum 27,7 milljörðum króna en stærsti hlut tapsins er tilkominn vegna kaupa á skuldabréfum banka og sparisjóða.
Áunnin lífeyrisréttindi sjóðsfélaga Stapa voru lækkuð á haustmánuðum 2011.
Í árslok 2008 var bókfærð eign sjóðsins í skuldabréfum banka og sparisjóða 15,1 milljarður króna. Umtalsverðar afskriftir urðu á þeim skuldabréfum. Mestu afskriftirnar voru hjá Kaupþingi, 5.565 milljónir króna, Straumi-Burðarás, 4.955 milljónir, Glitni, 2.437 milljónir, og Byr sparisjóði, 500 milljónir króna.
Gjaldeyrisviðskipti send til FME
Í skýrslu úttektarnefndar Landssamtaka lífeyrissjóða kemur fram að ekki verði hjá því komist að minnast á gjaldeyrisviðskipti sem Stapi átti í júní 2009 en endurskoðendur sjóðsins sendu Fjármálaeftirlitinu/ Seðlabanka Íslands tilkynningu þess efnis að þeir hefðu ekki fengið staðfestingu á lögmæti umræddra viðskipta. Um var að ræða viðskipti með 4 milljónir evra, 649 milljónir króna að núvirði, á svokölluðum aflandsmarkaði.
„Úttektarnefndin telur í sjálfu sér ekki ástæðu til að skera úr um lögmæti viðskiptanna eða þau samskipti sem fram fóru milli aðila, m.a. að því er varðar hvort ytri endurskoðandi hafi leitað staðfestingar hjá sjóðnum um lögmæti viðskiptanna áður en hann tilkynnti málið til FME, en um það eru ytri endurskoðandinn og framkvæmdastjóri sjóðsins ekki fyllilega sammála,“ segir í skýrslunni.
Ytri endurskoðandi brást rétt við
Í lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða segir að verði endurskoðandi var við verulega ágalla í rekstri lífeyrissjóðs eða atriði er varða innra eftirlit, iðgjaldainnheimtu, greiðslutryggingar útlána, meðferð fjármuna eða önnur atriði sem veikt geta fjárhagsstöðu lífeyrissjóðsins, svo og ef hann hefur ástæðu til að ætla að lög, reglugerðir eða reglur sem gilda um starfsemina hafi verið brotnar, skuli hann þegar í stað gera stjórn sjóðsins og Fjármálaeftirlitinu viðvart.
„Eins og ákvæðið birtist í lögunum verður ekki önnur ályktun dregin en að ytri endurskoðandi sjóðsins hafi brugðist rétt við þegar hann tilkynnti Fjármálaeftirlitinu um hin umdeildu viðskipti, óháð því hvort hann hafi fengið fullnægjandi skýringar af hálfu lífeyrissjóðsins á undan,“ segir í skýrslunni.
Viðbrögð stjórnar Stapa skjóta skökku við
Skýrsluhöfundar segja að því skjóti óánægja stjórnarmanna Stapa lífeyrissjóðs með vinnubrögð endurskoðandans og trúnaðarbrest gagnvart sjóðnum skökku við enda var hann í raun að sinna lögbundnu hlutverki sínu, segir enn fremur í skýrslunni.
Fram kemur í skýrslunni að augljós sé af samtölum við stjórnarmenn Stapa og stýringar- og eftirlitsaðila að Kári Arnór Kárason, framkvæmdastjóri Stapa, sé sterkur stjórnandi og vel að sér í fjárfestingum sjóðsins. Hins vegar sé mikil áhætta fólgin í því að einn maður sé jafn áberandi innan sjóðs af þessari stærðargráðu. Hann hafi meðal annars annast að mestu erlendar fjárfestingar sjóðsins.
Kaup upp á milljarð ekki tekin fyrir af stjórn
Eitt af því sem sérstaklega er rætt í skýrslu úttektarnefndarinnar á starfsemi lífeyrissjóðanna er ákvörðun fjárfestingarráðs Stapa lífeyrissjóðs að kaupa víkjandi og breytanleg skuldabréf útgefin af Glitni fyrir einn milljarð króna en þetta var samþykkt á fundi fjárfestingaráðsins þann 8. apríl 2008.
Um var að ræða útboð á svokölluðum „víkjandi og breytanlegum skuldabréfum“. Skuldabréfaútboðið var að því leyti sérstakt, að skuldabréfin voru án gjalddaga. Þann 1. apríl 2013 skyldi andvirði skuldabréfanna hins vegar breytast í hlutabréf í Glitni banka hf. skv. nánari ákvæðum um gengi hlutabréfanna og fleiri atriði sem tiltekin voru í skuldabréfaútboðinu. M.ö.o. var ekki gert ráð fyrir að Glitnir endurgreiddi skuldabréfið með peningum, heldur yrði það greitt til baka árið 2013 með hlutabréfum í Glitni. Skuldabréfið var verðtryggt og ársvextir voru 8,0%. Skuldabréfið varð verðlaust strax við fall bankanna.
Stjórn lífeyrissjóðsins ræddi hins vegar fyrst um kaupin á skuldabréfinu í maí 2008 þegar búið var að kaupa það.
Í starfsreglum stjórnar Stapa lífeyrissjóðs kemur fram að stjórn beri ábyrgð á rekstri hans og fari með æðstu stjórn. Hún framselur hluta ábyrgðarinnar til framkvæmdastjóra en að öllu jöfnu ber henni að ákveða allt sem er meiriháttar eða óvenjulegt. Telur úttektarnefndin að stjórn Stapa setji sér tiltekin fjárhæðarmörk við ákvarðanir um fjárfestingar svo hún geti gegnt eftirlitshlutverki sínu skipulega.
Björn Snæbjörnsson, sem þá var stjórnarformaður sjóðsins, sagði aðspurður að menn hefðu þurft að bregðast nokkuð fljótt við og svara erindi bankans um kaup á umræddu bréfi og að ekki hefði unnist tími til að kalla stjórn saman vegna málsins. Fjárfestingin hefði þó verið borin undir hann fyrirfram og stjórn tilkynnt um málið á næsta reglulega stjórnarfundi. Björn tók undir þá skoðun úttektarnefndar að ef til vill hefði átt að boða til
stjórnarfundar í tengslum við umrædda fjárfestingu fyrirfram.
Vaxtakúlulán ósiður frá útlöndum
Kári Arnór sagði fyrir nefndinni að vaxtakúlulán væru einn þeirra ósiða sem hingað hefðu borist frá útlöndum. Áður fyrr hefðu fyrirtækjabréf að meginstefnu til verið afborgunarskuldabréf, þ.e. sá sem rak viðkomandi fyrirtæki varð jafnframt að hafa nægt sjóðstreymi við útgáfu bréfsins til að eiga fyrir afborgunum út líftíma þess. Þróunin hafi síðan orðið sú að útgáfa vaxtakúlulána varð almenna reglan.
Stapi lífeyrissjóður var stofnaður við samruna Lífeyrissjóðs Austurlands og Lífeyrissjóðs Norðurlands þann 15. nóvember 2006.
