Samkvæmt upplýsingum Morgunblaðsins eru nú um 3.050 börn á biðlistum eftir leikskólaplássi í bæjarfélögunum Reykjavík, Kópavogi, Hafnarfirði og Garðabæ. Af þessum börnum eru um 1.350 fædd 1997 eða fyrr. Þessar tölur segja þó ekki alla söguna þar sem misjafnt er hvenær foreldrar geta sótt um vist fyrir börn sín, í Reykjavík er það t.d við sex mánaða aldurinn en í Kópavogi hefur verið miðað við eins árs aldurinn.

Einnig ber að hafa í huga að flest bæjarfélög á höfuðborgarsvæðinu leggja aðaláherslu á það um þessar mundir að ná því markmiði að öll tveggja ára börn fái leikskólapláss áður en farið verður að huga að yngri aldurshópum. Flest bæjarfélögin bjóða einhver pláss fyrir yngri börn en tveggja ára en enn sem komið er eru þau mjög fá.

Rúmlega 2.000 börn eru á biðlista í Reykjavík að sögn Bergs Felixsonar, framkvæmdastjóra Leikskóla Reykjavíkur. Þar af eru 1.270 fædd á árunum 1998 og 1999. 200 börn á biðlistum eru fædd á árunum 1994­ 1996 og segir Bergur þann hóp eiga sér þá skýringu að þetta séu börn sem eru að flytja til Reykjavíkur og þá mörg ekki komin með lögheimili í Reykjavík sem sé forsenda fyrir úthlutun leikskólapláss. Þessi hópur gengur fyrir við úthlutun leikskólapláss að uppfylltum skilyrðum um búsetu.

Verst ástand varðandi tveggja ára börn

Það eru börn fædd árið 1997 sem gengur verst að koma fyrir á leikskólum en um 600 þeirra eru á biðlistum Leikskóla Reykjavíkur. Bergur segir langstærstan hluta þeirra ekki koma til með að fá leikskólapláss. "Þetta er hópur sem við hefðum viljað ná inn en það verður erfitt að ná því marki."

Milli 1.600 og 1.700 börn eru í árgangi í Reykjavík og því um 900 tveggja ára börn sem hafa leikskólapláss. Bergur segir að biðlistar séu svipaðir í ár og verið hefur undanfarin ár. Biðlistarnir eru misjafnir eftir hverfum en erfiðasta hverfið er Grafarvogur þar sem það er nýjast og mest af barnafólki þar. Bergur segir verið að taka leikskóla í Húsahverfi í notkun auk deilda í leikskólum í Breiðholti og Vesturbæ. Næst verði ráðist í byggingu leikskóla í Víkurhverfi, Grafarvogi.

Bergur bendir á að biðlistarnir þýði heldur ekki í öllum tilvikum að börn sem á þeim eru séu ekki með leikskólapláss. Sum séu á einkareknum leikskólum sem borgin styrkir, en umsóknir liggi áfram inni hjá Leikskólum Reykjavíkur. Bergur segir einnig foreldra misfljóta að sækja um fyrir börn eftir að á því er gefinn kostur og sækja um af mismikilli þörf. "Sumir myndu virkilega vilja fá pláss fyrir yngri börn en tveggja ára, aðrir sækja um til að vera tímanlega í því.

En aðalskýring þess að biðlistar eru enn mjög svipaðir og verið hefur er sú að ásókn í heilsdagspláss hefur aukist mjög þannig að þó að við höfum bætt við plássum þá hafa þau mikið farið í að lengja dvölina hjá þeim börnum sem eru þegar með leikskólapláss," segir Bergur.

Ásókn í heilsdagsvistun kom á óvart

Hann bætir því við að þessi aukna ásókn hafi komið nokkuð á óvart. Áætlanir um leikskólauppbyggingu hafi gert ráð fyrir fleiri hálfsdagsplássum og þær áætlanir standist ekki. Bergur segir skoðanakannanir sem Dagvist barna (nú Leikskólar Reykjavíkur) hafi gert undanfarin ár hafi bent til þess að giftir foreldrar og í sambúð hafi viljað hálfsdagspláss en annað hafi komið á daginn.

Rétt er að bæta við að það var fyrst árið 1996 að giftum foreldrum og í sambúð var gefinn kostur á heilsdagsplássi fyrir börn sín í leikskóla, áður voru það eingöngu forgangshópar, einstæðir foreldrar, námsmenn og þeir sem áttu við erfiðar heimilisaðstæður að stríða, sem áttu rétt á heilsdagsplássi.

Eftir að hafa kannað stöðu í leikskólum á höfuðborgarsvæðinu er greinilegt að mikil þörf hefur verið á þessari þjónustu og taka allir viðmælendur Morgunblaðsins undir það. Einnig virðist sem þessi aukning hafi komið nokkuð á óvart. "Þegar sveitarfélögin opnuðu fyrir þessa þjónustu kom þörfin í ljós," segir Sigurlaug Einarsdóttir, leikskólafulltrúi í Hafnarfirði.

"Fólk vill að barnið geti dvalið á sama stað allan daginn sem er eðlileg krafa í nútímaþjóðfélagi." Sigurlaug segir mikla eftirspurn eftir heilsdagsplássum og plássum í sex tíma, eftirspurn eftir plássum eftir hádegi sé hins vegar á hraðri niðurleið og taka fleiri undir það. Fjögurra tíma vistun er einnig á undanhaldi segir Sigurlaug því flestir vilja hafa börnin a.m.k. í fimm tíma vistun.

Um 500 börn eru á biðlista í Hafnarfirði og segir Sigurlaug það svipað og verið hefur undanfarin ár. Þar af eru 30 börn fædd 1996, 220 börn fædd 1997 og afgangurinn yngri. Milli 320­330 börn eru í árgangi í Hafnarfirði og þar sem annars staðar sækja foreldrar nær allra barna í þeim árgöngum sem við eiga um leikskólapláss. Sama gildir í Hafnarfirði og í Reykjavík, ný pláss hafa mikið farið í heilsdagsvistun og því ekki stytt biðlista.

Sigurlaug segir biðlistana mesta á Holtinu, sem er nýtt hverfi, og í Norðurbænum, sem er að endurnýjast. Næst liggur fyrir að reisa leikskóla á Holtinu. "Á næstu fimm árum ætti að vera komin heilmikil áætlun um hvernig á að standa að uppbyggingu leikskóla í Hafnarfirði. Það er mjög mikil þróun sem hefur átt sér stað í leikskólamálum og sveitarfélög virðast ekki hafa verið í stakk búin til að koma til móts við hana á stuttum tíma."

Mikil fjölgun í Kópavogi skýring biðlista þar

Í Kópavogi hefur verið mikil fjölgun í bæjarfélaginu og segir Sesselja Hauksdóttir, leikskólafulltrúi bæjarins, hana skýringu þess að ekki hefur tekist að stytta biðlista í bænum. "Biðlistinn, rúmlega 500 börn, er svipaður og hann hefur verið undanfarin 5­6 ár og okkur gengur ekki að stytta hann þrátt fyrir að við byggjum mikið. Í haust verður tekinn í notkun nýr leikskóli í Lindarhverfi, og tveir nýir leikskólar voru teknir í notkun á síðasta ári." Af þessum 500 börnum eru 230 þeirra fædd 1997 en afgangurinn eru yngri börn. Árgangar barna á leikskólaaldri nálgast nú um 350 börn í Kópavogi.

Sesselja tekur undir með öðrum viðmælendum að mikil ásókn sé í heilsdagsvistun og hún hefur einnig á tilfinningunni að meirihluti foreldra eins árs barna myndi vilja setja þau í leikskóla. Kópavogsbær hefur enn sem komið er afar fá pláss fyrir eins árs börn enda forgangurinn þar sem annars staðar að ná því markmiði að öll tveggja ára börn fái leikskólapláss.

Sesselja bendir þó á að þróunin sé sú að fleiri yngri börn muni vera í leikskóla. Samkvæmt lögum um leikskóla sem sett voru 1994 er leikskóli fyrsta skólastigið í skólakerfinu og fyrir börn undir skólaskyldualdri. Sesselja bendir á að þau nái þannig einnig yfir eins árs aldurshópinn.

Á Seltjarnarnesi er farið að huga að því að bjóða upp á leikskólapláss fyrir eins árs börn. Það er eina sveitarfélagið á höfuðborgarsvæðinu ásamt Bessastaðahreppi þar sem eru engir biðlistar fyrir leikskóla.

Kristjana Stefánsdóttir, leikskólafulltrúi á Seltjarnarnesi, segir öll börn frá tveggja til fimm ára aldurs fá leikskólapláss og þann tíma sem þau óska eftir. Um 70% eru í heilsdagsvistun. Afgangurinn er nær allur fyrir hádegi og þá í sex tíma, frá 8­14 en örfá börn eru eingöngu eftir hádegi.

Kristjana segir ásókn í heilsdagspláss hafa aukist gífurlega og bendir á, eins og fleiri viðmælendur, að það endurspegli glöggt þær þjóðfélagsbreytingar sem hafi orðið undanfarið. "Það er pressa í þjóðfélaginu á að báðir foreldrar vinni fullt starf og þeir virðast ekki hafa val í þeim efnum."

Breytingar í Garðabæ í kjölfar einsetningar grunnskóla Undir þetta tekur Jóhanna Björk Jónsdóttir, leikskólafulltrúi Garðabæjar. Í Garðabæ eru 64 börn á biðlista, öll fædd 1997, en um 90 börn eru í árgangi í Garðabæ. Jóhanna segir aðstæður í leikskólamálum Garðabæjar einnig hafa breyst aðeins eftir að grunnskólinn varð einsetinn þar.

Þegar hún tók til starfa í Garðabæ, fyrir sex árum, hafi öll tveggja ára börn verið með leikskólapláss. Þá var grunnskólinn ekki einsetinn en foreldrar vilji mjög gjarnan hafa öll börn í skóla á sama tíma. Þannig séu í raun laus pláss í Garðabænum eftir hádegi en það henti bara ekki foreldrum.

Jóhanna segir stóraukna ásókn í sex til átta tíma vistun og segir gamla morguntímann frá 8­12 að verða úreltan. Foreldrar vilji mjög gjarnan að börnin fái heitan mat í hádeginu eins og boðið sé upp á í leikskólum og þá a.m.k. hafa þau í fimm tíma vistun.

Verið er að byggja við tvo leikskóla í Garðabænum og munu þau pláss verða tekin í notkun á tímabilinu október til desember en þegar er búið að úthluta í þau pláss. Auk þess er verið að byggja leikskóla sem tekinn verður í notkun haustið 2000.

Jóhanna bendir á að þótt, eins og áður sagði, pláss séu í raun laus eftir hádegi á leikskólum í Garðabæ sé ekki nóg að eiga laust pláss. Starfsmannamál þurfi einnig að vera í lagi en mjög erfiðlega hafi gengið að manna eftir hádegi. Auk þess sé hlutfall menntaðra leikskólakennara ekki nógu hátt en það var 43% í fyrra og bjóst Jóhanna ekki við miklum breytingum á þeirri tölu.

Lágt hlutfall leikskólakennara

Þetta hlutfall er ekki fjarri lagi því sem þekkist annars staðar á höfuðborgarsvæðinu. Í Reykjavík eru um 40% starfsmanna menntaðir, nákvæmar tölur liggja ekki fyrir, segir Bergur Felixson, þar sem mikið rót er á þessum málum á haustin. "Það vantar enn mikið af starfsfólki í leikskólana og erfitt er að manna þá þegar samkeppni um starfsfólk er eins mikil eins og raun ber vitni." Í Hafnarfirði voru 38,7% starfsmanna leikskólakennarar í fyrra og bjóst Sigurlaug leikskólafulltrúi ekki við að hlutfallið hækkaði mikið "Starfsmannamál eru alltaf erfið á haustin, við þurfum líka bara að útskrifa fleiri leikskólakennara, það er það sem þetta snýst um," segir Sigurlaug.

Í Kópavogi voru tæplega 50% starfsmanna leikskóla síðastliðinn vetur leikskólakennarar og segir Sesselja Hauksdóttir að hún hafi á tilfinningunni að hlutfallið verði ívið hagstæðara nú. Hún segir betur hafa gengið að manna leikskólana nú en í fyrra en þá gekk einnig illa að fá leiðbeinendur til starfa.

Kristjana Stefánsdóttir segir ástandið á Seltjarnarnesi ekki til að kvarta yfir, á einum leikskóla séu t.a.m. 15 af 25 starfsmönnum leikskólakennarar, á hinum séu þeir reyndar einungis 8. Þar séu þó mjög reyndir leiðbeinendur.