síðan POURQUOI-PAS? fórst í Straumsfirði fyrir 70 árum hafa margar kenningar komist á flot um hvað olli því að svona fór fyrir þessu skipi, sem í 30 ár hafði barist við veður, vind og ís heimskautanna á milli. Hér hefur sú kenning heyrst að þeir muni hafa villst á vita, haldið Skagavita vera vitann við Gróttu. Kenning sem Yann Cariou skipherra á gólettunni Étoile og hans menn sögðu hreina fjarstæðu þegar þeir komu hér á sínum þekktu seglskipum á árinu 2000. Slíkt hefði ekki hent þrjá færustu skipstjórnarmenn Frakka á seglskipaöld. Þeim fannst líklegri sú skoðun að togarinn sem sigldi þvert fyrir þá á leið inn til Reykjavíkur hafi þvingað þá af stefnunni og seglskipið með afllitla vél ekki náð henni aftur í þessu arfavitlausa veðri. Hvort tveggja styður skýrslan sem Eugene Gonidec, eini skipverjinn sem af komst, gaf strax í Reykjavíkurhöfn skipherranum á herskipinu l'Audacieux sem sótti lík skipbrotsmannanna.

Þessa skýrslu fékk ég hjá Cariou skipherra. Hún hlýtur að vera besta heimild um hvað gerðist, umfram getgátur, og því mikilvægt að birta hana hér á eftir í lauslegri þýðingu:

Reykjavík 21. september 1936

Skýrsla Gonidecs þriðja stýrimanns til MARZINS skipherra á frönsku freigátunni Audacieux (sem kom til að sækja skipbrotsmennina)

Skipherra,

Ég leyfi mér að afhenda yður eftirfarandi skýrslu, sem þér fóruð fram á, um hvernig sjóslys POURQUOI-PAS? bar að.

15. september : Fáum tvær veðurspár:

Bretland og Ísland. Þegar látið er úr höfn í Reykjavík kl. 13 er rennisléttur sjór, blankalogn. Milli kl.14 og 16 sýnir vegmælir 15,5 sjómílur.

Vaktin kl. 16-18. Við tökum stefnuna fyrir Skaga, fer að rigna, dumbungsveður, 3 vindstig á suðaustan. Sjáum nokkra togara og mótorbáta. Um kl. 17.15 siglum við fyrir baujuna vestur af Skaga og breytum um stefnu. Nýja stefnan SSE (suð-suðaustur).

Vindur fer smám saman vaxandi, siglum nær landi. Um kl. 17.45 er loftvogin fallandi og leiðangursstjórinn og skipherrann vilja ekki fara fyrir Reykjanes, taka þá ákvörðun að beita skipinu upp í vind og varpa akkerum suðaustan við Skaga. Þegar ég fer af vaktinni kl. sex, erum við að snúa við. FLOURY yfirstýrimaður leysir mig af.

16. september: Vaktin frá miðnætti til kl. 4. Fæ að vita að kl 23-24 hafi vegmælirinn sýnt 0,5 mílur. Staður á miðnætti 13-14 sjómílur í vestur frá Gróttu, skipun um að halda hægra megin við áður útsetta stefnu. Sjólag 8 (hafrót), vindstig 12 (fárviðri). Ég stend við talrörið. Í brúnni eru CHARCOT leiðangursstjóri, CONNIAT skipherra, FLOURY yfirstýrimaður og einn maður enn. Stormurinn geisar með ótrúlegu afli. Skipið lætur illa að stjórn. Kompásstefnan sveiflast frá 130 að 160 gráðum. Snúningshraði vélarinnar 100 snúningar. Um klukkan l.30 sjáum við ljósin á tveimur gufuskipum fyrir framan okkur á bakborða (leiðir skerast). Um kl. 2 erum við neyddir til að fara aftur fyrir seinni togarann, sem átti sjálfur að víkja. Mesan-seglinu hagrætt til að vindurinn vinni með því í beygjunni og gefið flautumerki. POURQUOI-PAS? lætur illa að stjórn, stýrið fast í 1-2 mínútur, aðvörun með flautunni. Tekst að sneiða hjá skipinu og haldið áfram sömu stefnu. Mesan-seglið dregið upp aftur. Vindinn lægir ekki. Skipið veltist og stampar. Milli 2.30 og 3 sjáum við endrum og eins bregða fyrir ljósi sem enginn ber kennsl á. Gerum samt ráð fyrir að það sé AKRANES. CONNIAT skipherra gefur strax skipun um að mæla dýpið (það mælist 30.35.45). Um leið reynum við að breyta stefnu upp í vindinn. Þetta stjórntak reynist ógerlegt, skipið kemst ekki fyrir vind. Breytum stefnunni og sláum undan.

Fram til klukkan 4 dregur alls ekkert úr storminum en loftvogin fer að stíga. Mesan-seglið hengilrifnar og gaffallinn slæst til og frá í veltingnum. Klukkan fjögur leysir FLOURY yfirstýrimaður mig af, ég fer niður til að fara í þurrt og hvíla mig. Meðan ég fer frá um kl. 4.30 brotnar stöngin á afturmastrinu og með því fer loftnetið. Þar með rofnar allt samband við umheiminn, þar eð viðgerð á loftnetinu er óframkvæmanleg vegna sjólagsins.

Í birtingu, á slaginu klukkan fimm, rís ég á fætur og fer upp í brú. CONNIAT skipherra biður mig þá um að fara niður í kortaklefann að sækja kortið yfir norðvesturströnd Íslands. Meðan ég er að blaða í kortamöppu 74 heyri ég hróp ofan úr brúnni. Ég fer upp og sé að við erum komnir í miðjan skerjaklasa í brimlöðri sem við höfðum ekki til þessa séð í dimmu sjórokinu. Skipherrann gefur skipun um að auka ferðina. Ég hleyp að stjórnborðinu niður til vélarrúmsins. PIROU annar vélstjóri gefur það svar að við séum með gufuvélina á fullu. Skipherrann reynir að stýra framhjá blindskerjunum.

Klukkan 5.15 tekur POURQUOI-PAS? tvisvar sinnum niðri. Gufan fer af katlinum og vélin verður óvirk. Gífurleg alda ríður yfir þilfarið, kastar til stóra bátnum og mölbrýtur hann. Litli vélbáturinn er settur útbyrðis, stjórnborðslunningin brotnar. LE GUEN annan stýrimann tekur út, VAUCELLES kyndari hefur slasast í andliti. Á nokkrum mínútum nær skipið sér yfir þennan þröskuld og kemst aftur á flot en með stefnið í gagnstæða átt. Rafvirkinn BILLY fer eftirlitsferð niður í lestarnar og tilkynnir skipherranum að þær séu tómar. Tvær eftirlitsferðir til viðbótar sýna það sama. Skipherrann lætur ræsa alla og taka til bjargbeltin.

Hann gerir sér grein fyrir því að útilokað er að reyna að bjarga LE GUEN. Hann gefur skipun um að setja upp mersseglin á stórmastrinu og stagseglin. Aðeins tekst að koma upp innri skýfir og frammersseglinu. Klukkan 5.35 gefur skipherrann skipun um að varpa akkeri, á bakborða og skömmu síðar á stjórnborða. Þessi skipun kemur ekki að gagni, keðjurnar renna hratt út. Skipið stöðvast aðeins en um klukkan 5.45 steytir það á skeri, um hálfa aðra mílu frá landi, sem við grillum stöku sinnum í. Leiðangursstjórinn gefur skipun um að setja út doríurnar og þá báta sem eftir eru. Um leið og hann kemur út verður honum að orði: "Vesalings drengirnir mínir!" (Charcot hafði að venju í áhöfn í leiðöngrum sínum unga vísindamenn.) Náttúrufræðingurinn dr. PARAT fer að leita að bjargbelti CONNIATS skipherra, en finnur það ekki. "Það skiptir engu máli," segir hann. Skipið sígur hratt að aftan. Við reynum að dæla, sem kemur að engu gagni. Vatnið hækkar of hratt. Um 6 leytið er sjórinn kominn upp á miðja brú. Við að ýta stóra bátnum fell ég í sjóinn. Í brúnni eru þá leiðangursstjórinn og skipherrann, yfirstýrimaðurinn og dr. PARAT. Ég næ taki á bátskríli fullu af sjó, þar sem þegar eru fyrir JAOUEN háseti og einnig POCHIC bátsmaður. Um 30 metra frá skipinu sekkur báturinn undan okkur. Þá næ ég taki á braki og berst ásamt JAOUEN háseta með því.

Á öldutoppum kem ég auga á land og sé hús. Ég reyni að hvetja JAOUEN háseta, en hann getur ekki fylgt mér. Brátt næ ég sambandi við PERON vélstjóra sem hefur náð í bjarghring. Við svömlum saman að skipsstiga sem við höfum komið auga á fram undan okkur. Og eftir að hafa náð taki á skipsstiganum syndum við saman í áttina til lands, sem færist æ nær. Eftir fimm mínútur blánar PERON upp, rekur tvisvar eða þrisvar upp vein "HOU HOU", teygir handleggina til himins og sekkur þegar í stað fyrir augunum á mér. Hálfmeðvitundarlausum tekst mér loks að ná landi og fell þar í öngvit. Um níuleytið dró ungur bóndi mig á land og um hádegið kom ég til meðvitundar, eftir að öll fjölskyldan hafði hlúð að mér með aðdáanlegri umhyggju.

Ég hringdi þegar í stað í ræðismann Frakka í Reykjavík til að tilkynna um strandið og gera grein fyrir mér. Um leið og ég var fær um það hélt ég niður á ströndina, þaðan sem enn mátti sjá á stórmastrið á POURQUOI-PAS? Stutta stund hjálpaði ég til við að finna og leggja til þá sem drukknað höfðu en svo neyddist ég til þess að fara aftur í rúmið. Læknir kom úr Borgarnesi daginn eftir, 17. september, til að líta á mig. Skömmu seinna kom ræðismaður Frakka og þegar ég hafði náð mér gat ég borið kennsl á líkin, sem voru 22 talsins.

Til Reykjavíkur komst ég á hestbaki, í bíl og loks með danska varðskipinu Hvítabirninum hinn 18. september.

Þar bjó ég í ræðismannsbústaðnum, þar sem mér var veitt hin besta umönnun og sýnd margvísleg samúð.

Nánar er fjallað um POURQUOI-PAS í Morgunblaðinu í dag.