Hæstiréttur snýr við þjóðlendudómi héraðsdóms
Grímsnes- og Grafningshreppur krafðist þess að úrskurður nefndarinnar um landsvæðið yrði felldur úr gildi og var sú krafa tekin til greina, eins og áður sagði með héraðsdómi.
Í dómi Hæstaréttar var talið að eldri heimildir en landamerkjabréf Þingvallakirkju frá 1. september 1886 skæru ekki úr um hvernig eignarrétti að landsvæðinu hefði verið varið. Gróðurfar á svæðinu var talið benda til þess að það hefði aðeins verið nýtt til sumarbeitar, auk þess sem ráða mætti af makaskiptasamningnum að það hefðu verið afréttarnotin sem Grímsneshreppur hefði sóst eftir. Vísað var til dóms Hæstaréttar frá 31. maí 1926 þar sem yfirlýsing Grímsneshrepps um að hann ætti aðeins upprekstrarrétt í Þingvallahreppi var lögð til grundvallar því að fyrrnefndur hreppur væri ekki útsvarsskyldur til síðarnefnds hrepps vegna landsvæðisins og bréfs hreppstjóra Grímsneshrepps frá 20. apríl 1920 um að hreppurinn hefði keypt til afréttarnotkunar hluta af Þingvallaafrétti sem tilheyrði Þingvallakirkju.
Að öllu virtu var ekki talið að sýnt hefði verið fram á að umrætt landsvæði hefði nokkurn tíma verið háð beinum eignarrétti einstaklinga eða kirkjunnar. Þá yrði ekki ráðið af makaskiptasamningnum, fyrrgreindum dómi Hæstaréttar eða bréfi hreppstjórans að fyrirsvarmenn Grímsneshrepps hefðu talið að annað og meira en afréttarnot hefðu verið keypt með samningnum. Grímsnes- og Grafningshreppur var heldur ekki talinn hafa sýnt fram á að skilyrðum eignarhefðar á landsvæðinu hefði verið fullnægt með þeim hefðbundnu afréttarnotum sem hann hefði haft af því. Var því talið að niðurstaða óbyggðanefndar um að landsvæðið væri þjóðlenda skyldi standa óbreytt og Í sýknað af kröfum Grímsnes- og Grafningshreppur, að öðru leyti en því að staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að greiða bæri Grímsnes- og Grafningshreppur útlagðan kostnað sem hann hafði ekki fengið greiddan vegna meðferðar málsins hjá óbyggðanefnd.
Dómur Hæstaréttar.
Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Pétur Hafstein fyrrverandi hæstaréttardómari.
Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 12. desember 2005. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 25. janúar 2006 og áfrýjaði aðaláfrýjandi öðru sinni 3. febrúar 2006. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.
Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 14. mars 2006. Endanlegar kröfur hans eru að héraðsdómur verði staðfestur og honum greiddur málskostnaður fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt hér fyrir dómi.
Dómarar Hæstaréttar gengu á vettvang þriðjudaginn 19. september 2006 ásamt fulltrúum sveitarstjórnar gagnáfrýjanda og lögmönnum beggja aðila.
I.
Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, kvað upp úrskurð 21. mars 2002 í máli nr. 2/2000, Grímsnesafréttur og jarðir umhverfis Lyngdalsheiði í Grímsnes- og Grafningshreppi. Í úrskurðinum var meðal annars komist að þeirri niðurstöðu að afréttarland, sem Grímsneshreppur hafði fengið úr landi Þingvallakirkju í makaskiptum fyrir jörðina Kaldárhöfða 7. september 1896, væri þjóðlenda í skilningi framangreindra laga, en innan afréttar Grímsnes- og Grafningshrepps. Gagnáfrýjendur vildu ekki una þessari niðurstöðu og báru úrskurðinn undir Héraðsdóm Suðurlands sem kvað upp dóm 13. október 2005 þar sem úrskurður óbyggðanefndar var felldur úr gildi að því er land þetta snertir. Hafa málsaðilar skotið þeirri úrlausn til Hæstaréttar. Makaskiptasamningurinn er tekinn upp í héraðsdóm í heild sinni og koma þar fram mörk þess landsvæðis sem um er deilt. Ekki er ágreiningur um þau mörk hér fyrir dómi heldur um það hvort gagnáfrýjandi njóti einkaeignarréttar að landsvæðinu eða einungis afréttarréttinda í þjóðlendu, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 58/1998.
II.
Samkvæmt 7. gr. laga nr. 58/1998 er það hlutverk óbyggðanefndar að kanna og skera úr um hvaða land telst til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda. Jafnframt að skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu, sem nýttur er sem afréttur, og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna. Í 8. gr. er svo fyrir mælt að nefndin skuli að eigin frumkvæði taka til meðferðar og úrskurða um þau málefni sem undir hana heyra. Samkvæmt þessu hefur nefndin bæði frumkvæðisskyldu og rannsóknarskyldu, sbr. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, en þau lög gilda einnig um starfsemi nefndarinnar. Ber að huga að því við úrlausn þessa máls að aðkoma nefndarinnar er að nokkru frábrugðin meðferð málsins fyrir dómi þar sem dómstólar eru hér sem endranær bundnir af þeim gögnum og röksemdum sem aðilar færa fram fyrir dóminum. Við úrlausn þjóðlendumála gildir einnig almennt að gæta ber samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 37/1993.
Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi að lögum nr. 58/1998, var tekið fram að ekki verði að lögum settar sérstakar sönnunarreglur eða lagaskilyrði fyrir því að land teljist eignarland í merkingu laganna, heldur ráðist það af almennum sönnunarreglum og réttarheimildum sem færðar eru fram í einstöku tilviki. Gildir sú regla því sem endranær að sá sem telur til eignarréttinda yfir landi verður að færa fram heimildir fyrir eignartilkalli sínu sé það dregið í efa. Skipan mála var hins vegar breytt með lögum nr. 58/1998 að því leyti að eigandalaust land var með þeim fellt undir eignarráð aðaláfrýjanda, en talið hafði verið að land sem enginn gat sannað eignarrétt sinn á væri ekki undirorpið beinum eignarrétti. Hafði Hæstiréttur í dómi sínum 28. desember 1981 í málinu nr. 199/1978, sem birtur er í dómasafni fyrrnefnds árs á bls. 1584, í máli um Landmannaafrétt látið svo um mælt: „Handhafar ríkisvalds, sem til þess eru bærir, geta í skjóli valdheimilda sinna sett reglur um meðferð og nýtingu landsvæðis þess, sem hér er um að ræða, en líta ber þó til þess, að fyrirsvarsmenn ríkisins hafa viðurkennt „rétt byggðamanna til upprekstrar og annarra afréttarnota, sem lög og venjur eru fyrir.“ “ Landmannaafréttur var í málinu að öðru leyti talinn eigandalaust land.
Í dómi Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 3796 og varðar mörk þjóðlendu á Biskupstungnaafrétti gagnvart eignarjörðum, tók rétturinn almenna afstöðu til mats á gildi landamerkjabréfa og því hvert væri inntak eignarréttar á svæði, sem í þeim væri lýst. Var þar sagt að almennt skipti máli hvort um væri að ræða jörð eða annað landsvæði, en þekkt væri að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig til dæmis afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Var þar sagt að landamerkjabréf fyrir jörð fæli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland væri að ræða þótt jafnframt yrði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Þá var talið að það yki almennt gildi landamerkjabréfa væri það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða. Hins vegar yrði ekki litið fram hjá þeirri staðreynd að fyrir gildistöku laga nr. 58/1998 var engum til að dreifa sem gat sem handhafi beins eignarréttar gert samninga um mörk þess lands sem nú kallast þjóðlenda. Jafnframt var sagt að þess yrði að gæta að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Ber við niðurstöðu máls þessa að hafa framangreint í huga.
III.
Landsvæði það sem um ræðir í máli þessu fékk Grímsneshreppur, svo sem að framan greinir, frá Þingvallakirkju með makaskiptasamningi 7. september 1896. Í héraðsdómi er greint frá tildrögum skiptanna og raktar helstu heimildir um lönd Þingvallakirkju. Glöggar heimildir skortir um nám á þessu landsvæði og í Vilkinsmáldaga, fyrstu skrá um eignir Þingvallakirkju frá 1397, er ekki greint frá landareignum utan eignarhlutar í Brúsastaðajörð. Það er fyrst í Gíslamáldögum frá 1575 að minnst er á land Þingvallakirkju. Þar er fyrst sagt að kirkjan eigi heimaland allt með gögnum og gæðum og síðan bætt við orðinu: Skjaldbreiður. Mörk heimalandsins og Skjaldbreiðs eru ekki nefnd. Þess er síðan getið í héraðsdómi að í vísitasíubókum biskupa næstu aldirnar sé vitnað til lands kirkjunnar með sama hætti. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns er skráð 1711 að kirkjustaðurinn á Þingvöllum hafi átt afrétt í Skjaldbreiðarhrauni, sem ekki hafi verið notaður í yfir 40 ár og láti presturinn nota Ármannsfell, Kvíindisfell og Gagnheiði fyrir afrétt. Aðrar jarðir í Þingvallahreppi eru einnig sagðar eiga afrétt í hrauninu og það ekki einungis hjáleigur Þingvalla heldur einnig sjálfstæðar jarðir, svo sem Kárastaðir, Brúsastaðir og Miðfell. Þá kemur einnig fram um jörðina Efsta-Dal í þáverandi Grímsneshreppi að Grímsnesingar allir hafi átt afrétt norður og vestur á fjöll kringum Skjaldbreið og þá hafi verið siður að reka þangað sem heitir Lambahraun. Virðast þessi afréttarnot Þingvellinga og Grímsnesinga hafa verið sameiginleg frá fornu fari þótt afrétturinn hafi ekki verið lengi notaður þegar jarðabókin er rituð vegna uppblásturs og snjóþyngsla langt fram á sumar, svo sem þar segir. Í engum þeim heimildum, sem hér hafa verið raktar, er getið landamerkja Þingvallajarðarinnar. Það mun fyrst hafa verið 1740 að marka sem varða umdeilt landsvæði er getið, en það ár lögfesti Markús Snæbjörnsson, prestur á Þingvöllum, og lét þinglesa landareign kirkjunnar innan ákveðinna marka. Fyrir því hafa hins vegar engar heimildir fundist að lögfestan hafi verið staðfest með dómi, sem þó var lögboðið á þessum tíma. Í lýsingu á merkjum þess lands sem lögfestan nær til segir meðal annars: „Á Mjóaness Sídu: i Saudanes fyrer sunnann Arnarfell, þadann beint uppi Prestsveginn og vestur epter sem hann heldur ad Hrafnagiá, sidann epter endelángri sömu Giá nordur ad Hrafnabjarga Vegi, Enn fyrer nordann vegenn strandlengis epter Fjöllum nordr ad Skialdbreid hvörja eg lögfesti alla itra;.“ Innan þeirra marka sem lögfestan náði til lögfesti Þingvallaprestur töðu, engjar, skóga, holt og haga, vötn og veiðistaði, eggver og allar landsnytjar sem að lögum teldust fylgja þessu landi. Verður ekki annað séð en að innan marka lögfestunnar sé einnig allt land hjálendnanna og auk þess jarðanna Kárastaða og Brúsastaða, sem þá kunna að hafa verið eign kirkjunnar, og ennfremur að minnsta kosti stór hluti afréttar sem jarðabókin taldi sameiginlegan Þingvalla- og Grímsneshreppum. Í héraðsdómi er rakið hvert hefur verið talið tilefni þessarar lögfestu. Þar er einnig getið sýslumarkalýsingar Þórðar Sveinbjörnssonar, sýslumanns í Árnessýslu, frá 1832, lýsingar Stefáns Pálssonar, hreppstjóra í Oddgeirshólum, á landamerkjum Þingvallakirkju og sýslumörkum frá sama ári, sóknarlýsingar séra Björns Pálssonar, prests á Þingvöllum, frá 1840 og þeirra marka sem finna má á Íslandskorti Björns Gunnlaugssonar frá 1844.
Í fyrrgreindri sóknarlýsingu séra Björns Pálssonar segir að fyrir norðan Súlur, Ármannsfell og Lágafell og suður af Skjaldbreið sé afréttur fyrir Þingvallasókn, sem tilheyri Þingvallaprestakalli og brúkist leigulaust. Fáeinir Grímsnesingar reki þangað. Einnig segir að yfir um mið Hrafnabjörg, Tindafjöll eða Tindaskaga og Skjaldbreið séu afréttarskil milli Laugardals og Þingvallahrepps. Á þessum tíma tilheyrði Laugardalur Grímsneshreppi. Í úrskurði óbyggðanefndar kemur fram að séra Jón Bachmann geti þess hins vegar að á þessum sama tíma hafi fáeinir sóknarmenn í Klausturhóla- og Búrfellssóknum keypt upprekstur í Þingvallasveitarafrétti.
Í skrá frá 1. september 1886 yfir landamerki prestsetursins Þingvalla með hjáleigunum Arnarfelli, Skógarkoti, Hrauntúni og Svartagili, það er Þingvallakirkjulands, lýsir séra Jens Pálsson merkjum að austan og norðan meðal annars á þessa leið: „Eptir norðureggjum Hrafnabjarga, og úr Hrafnabjörgum yfir tvo hnúka beint á Tröllatind, úr Tröllatindi sjónhending í suðvesturhorn Tindaskaga, síðan eptir Tindaskaga endilöngum til norðausturenda hans, þaðan í austurrætur fjallsins Skjaldbreiðs, sem allt er eign Þingvallakirkju, og svo kringum það norður fyrir meðfram rótum þess, og úr norðurrótum þess eptir beinni stefnu á Leirárhöfða, þartil vötnum hallar að Borgarfirði, ...“ Landamerkjabréfið var þinglesið 7. júní 1890 og innfært í landamerkjabók sýslunnar. Ljóst má vera að landamerkjalýsing þessi er gerð vegna setningar landamerkjalaga nr. 5/1882. Skylda þeirra laga náði til þess að halda við glöggum merkjum jarða og gilti sama regla um afrétti og aðrar óbyggðar lendur eftir því sem við varð komið. Nú gilda um þetta efni lög nr. 41/1919 um landamerki o.fl. Frá upphafi Íslandsbyggðar helguðu menn sér ekki eingöngu ákveðin landsvæði, sem voru háð beinum eignarrétti, heldur einnig ítök, afrétti og öll önnur réttindi sem einhverja þýðingu gátu haft fyrir afkomu þeirra. Meðan landsvæði gaf eitthvað af sér lágu hagsmunir til þess að halda við merkjum réttindanna, hvers eðlis sem þau voru.
IV.
Að framan er því lýst að í dómi Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004 var tekin almenn afstaða til mats á gildi landamerkjabréfa og því hvert væri inntak eignarréttar á svæði sem í þeim væri lýst. Var þar sagt að landamerkjabréf fyrir jörð fæli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland væri að ræða en merkjabréf annars landsvæðis, þótt meta yrði gildi hvers bréfs sérstaklega. Einnig kom þar fram að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt. Verður samkvæmt þessu að kanna sérstaklega landamerkjabréf Þingvallakirkju meðal annars með tilliti til eldri heimilda. Landamerkjabréfið er áritað um samþykki fyrirsvarsmanna allra aðliggjandi jarða nema afréttar Lundareykjadalshrepps og Grímsnesafréttar. Þá hefur enginn ritað samþykki sitt vegna marka landsins að norðan, enda engum til að dreifa til þess fyrr en með lögum nr. 58/1998. Þegar eldri heimildir eru metnar er það að athuga að þær eru að mestu einhliða lýsingar þeirra, sem fóru með kirkjujörðina, eða eftir þeim hafðar án þess að vera staðfestar af öðrum, sem til réttinda gátu talið. Hafa vísitasíur og lögfestur ekki einar sér verið taldar fullnægjandi gögn fyrir beinum eignarrétti. Að framan er þess getið að í Gíslamáldögum 1575 er fyrst lýst eign kirkjunnar að heimalandi en síðan vitnað sérstaklega til fjallsins Skjaldbreiðs. Engin merki koma fram í þessum máldaga og er landi kirkjunnar lýst með líkum hætti í þeim vísitasíum sem á eftir fóru. Það er fyrst með lögfestu séra Markúsar Snæbjörnssonar 1740, sem mörkum er lýst, en þá með þeim hætti að ekki verður betur séð að innan þeirra marka séu talin lönd sem Þingvellingar og Grímsnesingar höfðu einnig afréttarnot af, eftir því sem um getur í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín. Í sóknarlýsingu séra Björns Pálssonar á Þingvöllum 1840 er hluti þess lands, sem afmarkað er í lögfestu séra Markúsar og síðar landamerkjabréfinu, að vísu talið tilheyra Þingvallaprestakalli en talið afréttur fyrir Þingvallasókn sem brúkist leigulaust. Jafnframt er þar sagt að þangað sé rekið fé úr Grímsnesi. Verður ekki talið að þessar heimildir skeri úr um það hvernig eignarrétti að landsvæðinu var varið. Hjáleigur kirkjunnar eru allar sunnan og vestan þessa svæðis og engar heimildir aðrar en munnmælasögur fyrir því að það hafi nokkurn tíma verið nýtt til annars en sumarbeitar. Gróðurfar landsvæðisins bendir jafnframt til sömu niðurstöðu. Landamerki Gjábakka, næstu jarðar að sunnan, liggja norður að svæðinu en afréttur að öðrum hliðum þess. Hefur óbyggðanefnd talið rannsóknir sínar leiða til þess að það land sé þjóðlenda í afréttarnotum en Gjábakkaland heimaland háð beinum eignarrétti.
V.
Gagnáfrýjandi reisir beinan eignarrétt sinn á fyrrnefndum makaskiptasamningi á „afréttarlandi“ Þingvallakirkju og jörðinni Kaldárhöfða. Í makaskiptasamningnum er mörkum afréttarlandsins lýst og síðan segir: „Allt það afrjettarland Þingvallakirkju, þar með talið fjallið Skjaldbreiður, sem liggur fyrir austan nefnda markalínu er því upp frá þessu rjett eign Grímsneshrepps og honum heimil til allra löglegra afnota, með þeim skilyrðum og takmörkunum, sem nú skal greina.“ Síðan eru þessar takmarkanir og skilyrði rakin í sex liðum og verður ekki betur séð en að þau varði öll afnot Grímsnesinga og nágranna þeirra á landsvæðinu til sumarbeitar. Þá má ráða af samningnum sjálfum að það hafi verið afréttarnotin sem sóst var eftir. Í héraðsdómi er rakinn aðdragandi þessara makaskipta og samþykki stjórnvalda í Kaupmannahöfn fyrir þeim en þar er vitnað til landsins sem sumarbeitilands. Ráða má af þessum gögnum að Grímsnesingar hafa áður greitt Þingvallapresti fyrir afréttarnot af þessu landsvæði og ekki verið sáttir við það. Rök Þingvallaprests fyrir makaskiptunum voru meðal annars þau að fá mætti leigu fyrir jörðina Kaldárhöfða og verður það ekki skilið öðruvísi en svo að kirkjan tapi ekki tekjum við þetta ráðslag. Jörðin Kaldárhöfði var afhent án veiðiréttinda og land jarðarinnar var til muna minna að víðáttu en það afréttarland sem prestur afhenti. Í dómi Hæstaréttar 31. maí 1926 í máli nr. 19/1926, sem birtur er í dómasafni þess árs á blaðsíðu 341, var komist að þeirri niðurstöðu að Grímsneshreppur væri ekki útsvarsskyldur til Þingvallahrepps vegna makaskiptalandsins. Var í málinu lögð til grundvallar yfirlýsing fyrrnefnds hrepps um að hann ætti aðeins upprekstrarrétt í hinum síðarnefnda hreppi. Nokkrum árum fyrr, 20. apríl 1920, kom fram í svarbréfi hreppstjóra Grímsneshrepps til sýslumannsins í Árnessýslu um vatnsorku og afréttarlönd í hreppnum að hreppurinn hefði keypt „til afréttarnotkunar ... í sameign við Laugardalshrepp stykki af Þingvallaafrétti, tilheyrandi Þingvallakirkju. “
Þegar litið er til alls þess sem að framan er rakið um Þingvallakirkjuland, og sérstaklega makaskiptalandið og nýtingu þess, er ekki fram komið að land það sem kirkjan afhenti Grímsneshreppi við makaskiptin 1896 hafi nokkurn tíma verið undirorpið beinum eignarrétti einstaklinga, kirkjunnar. Af makaskiptasamningnum sjálfum, framangreindum dómi Hæstaréttar 31. maí 1926 og bréfi hreppstjóra Grímsneshrepps 20. apríl 1920 verður heldur ekki ráðið að fyrirsvarsmenn hreppsins hafi talið að annað og meira en afréttarnot hafi verið keypt 1896. Ekki er um það deilt í máli þessu að hreppurinn nýtur þeirra að fullu. Þá hefur gagnáfrýjandi ekki sýnt fram á að skilyrðum eignarhefðar á landsvæðinu hafi verið fullnægt, en þau hefðbundnu afréttarnot sem hann hefur haft með höndum geta ekki stofnað til beins eignarréttar yfir því. Niðurstaða óbyggðanefndar skal því standa óbreytt og verður aðaláfrýjandi sýknaður af kröfum gagnáfrýjanda að öðru leyti en því að staðfest er niðurstaða héraðsdóms um að aðaláfrýjandi skuli greiða gagnáfrýjanda útlagðan kostnað, sem hann hefur ekki fengið greiddan vegna meðferðar málsins hjá óbyggðanefnd, að fjárhæð 46.681 króna.
Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.
Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði.
Dómsorð:
Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, Grímsnes- og Grafningshrepps, að öðru leyti en því að aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 46.681 krónu.
Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.
Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, 500.000 krónur.
