Mjög skiptar skoðanir hafa verið um hvort Íslendingar eigi þess raunverulega kost að taka upp evru sem gjaldmiðil án þess að ganga í Evrópusambandið. Flestir sérfræðingar hafa haldið því fram að kostirnir séu aðeins tveir; að taka upp evru með því að ganga í Myntbandalagið og fá aðild að ESB eða búa áfram við óbreytt ástand í gengismálum.

Af og til koma þó fram þau sjónarmið að unnt sé að taka evruna upp einhliða, án samþykkis ESB en sú skoðun hefur oftar en ekki verið gagnrýnd sem óraunhæf og gæti jafnvel sett framkvæmd EES-samningsins í uppnám.

Björn Bjarnason dómsmálaráðherra hefur nú viðrað hugmyndir um fjórðu leiðina. Hann bendir á að Íslendingar hafa valið þann kost, að tengjast ESB með EES-samningnum og Schengen-samkomulaginu. „Hvernig væri að láta reyna á það á markvissan hátt, hvort unnt sé að setja þriðju stoðina undir þetta samstarf, það er um evruna? Engin lagarök eru gegn því, að það verði gert,“ skrifaði hann um helgina.

Tveir sérfræðingar við Háskóla Íslands, þeir Guðmundur Magnússon, fyrrv. prófessor, og Stefán Már Stefánsson prófessor, hafa farið mjög ítarlega yfir þetta mál í blaðagreinum. Fyrst í ítarlegri grein í Morgunblaðinu árið 2001, þar sem þeir héldu því fram að rétt væri að láta reyna á hvort ekki væri unnt að semja um aukaaðild að Myntbandalagi Evrópu með eða án breytinga á EES-samningnum. Stefán og Guðmundur hafa rökstutt þetta frekar í fleiri greinum, síðast í grein í Vísbendingu í lok seinasta árs og í Morgunblaðsgrein í mars sl. Með aðstoð EES-samningsins væri raunhæfur möguleiki að óska eftir samningum við Evrópusambandið um aukaaðild að Evrópska myntkerfinu (ERM II) að mati þeirra.

„Í grein okkar bendum við á að aðild Íslands að Myntbandalagi ESB komi ekki til greina nema í tengslum við aðildarumsókn. Ennfremur að óraunhæft sé að gera ráð fyrir því að heimiluð yrði aukaaðild að evrunni. Hins vegar kæmi aukaaðild að Evrópska myntkerfinu EMR II vel til greina í formi tvíhliða samnings milli ESB annars vegar og Íslands hins vegar.“

Telja þeir þetta rökrétta útfærslu EES-samningsins og fælist fyrst og fremst í styrkingu krónunnar sem gjaldmiðils. „Í tvíhliða samningi af þessu tagi gæti ESB m.a. gripið inn í með aðgerðum til styrktar krónunni gegn því að Íslendingar gengjust undir ákveðin skilyrði í hagstjórn með svipuðum hætti og á sér stað innan evrópska myntkerfisins. Bent var á og rökstutt að ESB hefur heimild til slíkrar samningsgerðar,“ segir í skrifum þeirra.

Einungis tveir raunhæfir kostir

Evrópunefnd fulltrúa allra flokka, undir forystu Björns Bjarnasonar dómsmálaráðherra, sem forsætisráðherra skipaði, komst að ólíkri niðurstöðu í fyrra:

,,Raunhæfir kostir Íslands í peningamálum eru að flestra mati einungis tveir, annars vegar núverandi fyrirkomulag og hins vegar upptaka evru samhliða aðild að ESB og EMU. Ísland gæti reyndar fræðilega séð tekið upp evruna einhliða eða með sérstöku samkomulagi við ESB, en báðir þeir kostir verða í reynd að teljast óraunhæfir.“

S&S

Hvaða skilyrði fylgja evru?

Aðild að Efnahags- og myntbandalagi Evrópu er skilyrði fyrir upptöku evru en nokkur smáríki nota þó evru sem gjaldmiðil án aðildar.

Halli á ríkissjóði má ekki vera meira en 3% af landsframleiðslu og heildarskuldir hins opinbera ekki meiri en 60% af landsframleiðslu.

Verðbólga má ekki vera meira en 1,5% hærri en meðaltal verðbólgu í þeim þremur löndum ESB þar sem hún er lægst.

Langtímavextir mega ekki vera meira en 2% hærri en í þeim löndum ESB þar sem verðlag er stöðugast.

Viðkomandi ríki þarf að hafa verið í gengissamstarfi Evrópu (Exchange Rate Mechanism, ERM II) í a.m.k. 2 ár án gengisfellingar og innan ákveðinna vikmarka.