Ljóst er að staðan á fjármálamarkaðnum mun leiða til þess að almennir lífeyrissjóðir þurfa að skerða lífeyri og lífeyrisréttindi sjóðfélaga. Spurningin er aðeins um það hversu mikið og hvort hægt sé að draga úr högginu með einhverjum ráðum.

Stjórnendur lífeyrissjóðanna voru í gær að meta áhrifin af þroti íslensku viðskiptabankanna á stöðu sjóðanna og reyna að spá í frekari afleiðingar þess á aðrar eignir þeirra. Framkvæmdastjórar sjóðanna og stjórnarformenn gátu lítið fjallað um heildartap lífeyrissjóðanna vegna þess að ekki eru öll kurl komin til grafar. Ljóst er að þeir hafa tapað hlutafé sínu í bönkunum. Meiri óvissa ríkir um verðgildi annarra hlutabréfa og skuldabréfa innlánsstofnana og fyrirtækja.

Hlutabréfin gufa upp

Sjóðirnir fjárfestu mikið í bönkunum, sérstaklega Kaupþingi banka, og það fé er allt tapað. Í lok ágúst var verðgildi eignar lífeyrissjóðanna í innlendum hlutabréfum og hlutabréfasjóðum 182 milljarðar kr. Fjórir lífeyrissjóðir voru meðal tuttugu stærstu hluthafa Kaupþings og sumir þeirra áttu einnig mikið í Landsbanka og Glitni.

Miðað við síðustu hluthafalista og gengið áður en bankarnir urðu verðlausir má áætla að þeir sjóðir sem voru á þessum listum hafi tapað 65-70 milljörðum. Þá eru hlutir annarra lífeyrissjóða ótaldir. Bankarnir voru stór hluti hlutafjármarkaðarins og má reikna með því að helmingur hlutafjáreignar lífeyrissjóðanna hafi gufað upp síðustu daga, að minnsta kosti. Töluna er ekki hægt að fá staðfesta nú. Þá er rétt að geta þess að hlutabréfin hafa verið keypt á mismunandi tíma og ekkert liggur fyrir um upphaflegt kaupverð þeirra og þar með raunverulegt tap af fjárfestingunni.

Sem dæmi um tap einstakra sjóða nú má nefna að Lífeyrissjóður verslunarmanna tapaði 16,5 milljarða króna hlutabréfaeign sinni í bönkunum sem er 6,1% af heildareignum sjóðsins. Lífeyrissjóðurinn Gildi tapaði á sama hátt um 18,5 milljörðum sem er um 8% af eignum. Sameinaði lífeyrissjóðurinn tapaði um 3 milljörðum sem er rúm 3% af heildareignum. Ekki fékkst staðfest hvað stærsti lífeyrissjóðurinn, Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins (LSR), tapaði á bönkunum. Lífeyrissjóðir Bankastræti, sem LSR er hryggstykkið í, var meðal stærstu hluthafa allra bankanna og hafa tapað um 24 milljörðum á bönkunum, ef marka má síðustu hluthafalista.

Lífeyrissjóðirnir eiga einnig háar fjárhæðir í öðrum innlendum verðbréfum, svo sem skuldabréf sem útgefin eru af bönkum, fyrirtækjum og skuldabréfasjóðum, að ótöldum hlutabréfum í öðrum fyrirtækjum en bönkunum. Eignir eru á móti þessum fjárfestingum en ekki hefur skýrst hvert verðgildi þeirra er. Það getur ráðist af þróuninni á næstunni. Ber að geta þess að í þessum söfnum eru bæði fyrirtæki sem orðið hafa fyrir áföllum að undanförnu og fyrirtæki sem telja verður mjög örugg.

Ríkisstarfsmenn í annarri stöðu

Lífeyrissjóðirnir munu vinna saman úr stöðunni sem upp er komin og reyna að lágmarka tjónið, meðal annars með viðræðum við ríkisvaldið. Þeir eru að koma sér upp starfshópum til að undirbúa framhaldið.

Ekki verður hægt að meta til fulls áhrif erfiðleikanna á fjármálamarkaði á stöðu lífeyrissjóðanna fyrr en í árslok. Þá verður gerð tryggingafræðileg athugun sem leiðir í ljós hvað eignir þeirra hafa lækkað mikið niður fyrir lífeyrisskuldbindingar. Lög kveða á um það að ef munurinn fer yfir 10% verður stjórnum þeirra skylt að grípa til aðgerða. Þar kemur fátt annað til greina en að lækka lífeyri og lífeyrisréttindi.

Annað ráð er að hækka iðgjöld en um þau er samið í kjarasamningum. Þá hefur komið upp sú hugmynd að hækka vikmörk eigna og skuldbindinga úr 10 í 15% og sjá hvernig sjóðunum vegnar á næsta ári við að vinna upp í tapið. Það myndi milda höggið fyrir núverandi lífeyrisþega og að minnsta kosti fresta lækkun lífeyris þeirra.

Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, stærsti lífeyrissjóður landsins, er í annarri stöðu að þessu leyti en almennu sjóðirnir því kveðið er á um réttindi sjóðfélaga í lögum, þótt jafnframt sé gert ráð fyrir því að iðgjöld og ávöxtun standi undir réttindunum í nýrri deild sjóðsins.

Hafa þarf í huga að lífeyrissjóðirnir stóðu vel fyrir þessi áföll. Þeir hafa haft góða ávöxtun á umliðnum árum, meðal annars vegna hækkunar á gengi bankanna, og margir þeirra hafa bætt verulega lífeyrisréttindi sjóðsfélaga umfram verðlagsþróun.