Hægt að læra af hinum Norðurlöndunum
Sverrir Vilhelmsson
Þrátt fyrir breytingar sem gerðar hafa verið á íslenskri löggjöf síðustu ár, er ljóst að enn meira þarf til að koma. Þetta kemur fram í nýrri skýrslu sem Jafnréttisstofa hefur gefið út um stöðu Íslands í alþjóðasamfélaginu hvað varðar upprætingu ofbeldis gegn konum.
Ekki sérstakt ákvæði hér varðandi ofbeldi í nánum samböndum
Í skýrslunni kemur fram að íslensk löggjöf er að nokkru leyti sambærileg við löggjöf annarra Norðurlanda. Litið er alvarlegum augum á kynbundið ofbeldi og síðustu ár hafa miklar breytingar orðið á kynferðisbrotakafla almennu hegningarlaganna.
„Það sem er áhugavert að skoða nánar er hvers vegna íslensk stjórnvöld hafa ekki sett sérstakt lagaákvæði er tekur á ofbeldi í nánum samböndum.
Eins og staðan er í dag er það einungis til refsiþyngingar fyrir brotamann ef um ofbeldi gegn nákomnum aðila hefur verið að ræða. Einnig er ákvæði er varðar andlegt ofbeldi ekki nógu skýrt. Til að möguleiki sé að refsa fyrir slíkt ofbeldi þurfa stórfelldar ærumeiðingar að hafa átt sér stað, en svo er hins vegar ekki til að mynda í danskri löggjöf sbr. 213. gr. dönsku hegningarlaganna.
Sænska ríkisstjórnin hefur verið framarlega í málefnum er tengjast ofbeldi í nánum samböndum, en allt frá árinu 1998 hefur verið í gildi sérstök lagaheimild til að þyngja refsingu brotamanns ef um vítaverð brot á réttindum nákomins aðila hefur verið að ræða.
Má færa rök fyrir því að um svipaða heimild sé að ræða í 3. mgr. 70. gr. íslensku hegningarlaganna. Með því að skoða betur ástæður er liggja að baki mismunandi löggjöf á Norðurlöndum er hægt að fræðast betur um þau mismunandi vandamál sem liggja að baki lagasetninga," að því er segir í skýrslu Jafnréttisstofu. Norðurlöndin hafa enn ekki tekið upp austurrísku leiðina svokölluðu en ljóst er að um mikilvægt skref er að ræða í baráttunni gegn kynbundnu ofbeldi, segja skýrsluhöfundar.
Ný braut í löggjöf varðandi vændi
Í úttekt Evrópuráðsins kom fram að meiri hluti aðildarríkjanna hefur þegar tekið upp austurrísku leiðina.
„Óumdeilanlegt er að minni röskun kemur til þegar konur og börn hafa möguleika á að dvelja áfram á heimili sínu en þegar þau þurfa að flýja í kvennaathvarf og dveljast þar um einhvern tíma.
Á Íslandi, í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi eru uppi hugmyndir um að breyta löggjöf á þann veg að hægt verði að fjarlægja ofbeldismann af heimili. Löggjöf er tengist vændi hefur löngum verið umdeild og mikið rædd á Norðurlöndum. Svíþjóð og Noregur hafa þegar markað þá stefnu að gera kaup á vændi refsiverð og hafa þar með ákveðið að refsa kaupandanum en ekki seljandanum þar sem sá síðarnefndi er yfirleitt í verri aðstöðu en sá fyrrnefndi. Þarna eru Svíar og Norðmenn að fara inn á algjörlega nýja braut í baráttunni við vændi.
Fróðlegt verður að sjá hvenær hin Norðurlöndin fylgja á eftir. Rökin gegn sænsku leiðinni hafa yfirleitt verið á þá leið að þrátt fyrir að sýnilegt vændi, svokallað götuvændi, sé augljóslega ekki til staðar í jafn miklum mæli og áður og er fullyrt að vændi í undirheimunum hafi aukist. Því hafi von sænskra stjórnvalda um að minnkandi eftirspurn myndi draga úr framboði ekki gengið eftir.
Aðrir svara því til að vændi hafi alltaf verið neðanjarðar og að greinilega hafi dregið úr mansali jafnframt götuvændi. Mikilvægast sé að skilgreina vændi sem hluta af ofbeldi gegn konum og breyta ríkjandi hugmyndum um það.
Árangurinn er þó enn umdeildur og benda sumir sérfræðingar á að mun lengri tími þurfi að líða til að hægt verði að meta hann," að því er segir í skýrslunni.
