Endurskoða þarf reglur um kynskipti
Umboðsmaður Alþingis telur nauðsynlegt að endurskoða lög og reglur sem snúa að réttindum einstaklinga sem haldnir eru kynskiptahneigð. Þar þurfi að huga að rétti einstaklinga til breytinga á skráningu nafns og kyns í þjóðskrá og hvaða áhrif slík breyting hafi á réttarstöðu viðkomandi. Ennfremur þurfi að meta hvort skýra þurfi lög og reglur um möguleika einstaklinga til að gangast undir kynskiptiaðgerð og þá um málsmeðferð og skyldur stjórnvalda í því sambandi.
Karlmaður kvartaði í byrjun árs 2007 til umboðsmanns yfir synjun dóms- og kirkjumálaráðuneytisins á beiðni sinni um nafnbreytingu. Maðurinn hafði farið þess á leit við ráðuneytið að nafni hans yrði breytt úr karlmannsnafni í kvenmannsnafn. Maðurinn, sem er með kynskiptahneigð, fæddist sem karlmaður en hafði að eigin sögn lifað félagslega sem kona í 12 ár þegar kvörtun hans barst umboðsmanni.
Synjun ráðuneytisins var á því reist að maðurinn hefði ekki lokið við kynskiptiaðgerð og því hefði ekki verið fært að breyta skráningu í Þjóðskrá á nafni eða kyni. Maðurinn taldi að ákvörðun ráðuneytisins hefði brotið gegn jafnræðisreglu og friðhelgi einkalífs samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar og ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu.
Á meðan á athugun umboðsmanns Alþingis stóð átti hann fund með fulltrúum landlæknisembættisins og dóms- og kirkjumálaráðuneytisins þar sem þessi stjórnvöld lýstu því yfir að þau teldu fært á grundvelli laga að verða við umsókn einstaklings með kynskiptahneigð um nafn- og kynbreytingu eftir að hann hefði lokið hormónameðferð í 1 ár.
Að því virtu og þar sem maðurinn hafði á meðan á athugun af hálfu umboðsmanns stóð, fengið nafni sínu formlega breytt í kvenmannsnafn, taldi umboðsmaður ekki ástæðu til að fjalla um lögmæti synjunar ráðuneytisins í máli mannsins.
Lagaumhverfið verði endurskoðað
Umboðsmaður tók hins vegar til athugunar hvort reglur um möguleika einstaklinga, sem haldnir eru kynskiptahneigð, til að óska eftir breytingu á skráningu nafns í Þjóðskrá annars vegar og um réttarstöðu þeirra hvað varðar möguleika á að gangast undir meðferð í átt að leiðréttandi kynskiptiaðgerð hins vegar væru nægilega skýrar eða hvort þörf væri á frekari aðkomu löggjafans að málefnum þeirra.
Umboðsmaður vísaði til þess að hvorki lög um mannanöfn né önnur lagaákvæði fjölluðu um rétt einstaklinga sem haldnir væru kynskiptahneigð til að óska eftir breytingu á skráningu nafns og eftir atvikum kyns í Þjóðskrá.
Umboðsmaður segir í umfjöllun sinni að hann telji rétt einstaklings til auðkennis, sjálfsímyndar og nafns varinn af ákvæði 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs. Þá segir í umfjöllun umboðsmanns að hann telji ljóst að skortur á lagafyrirmælum um það hvort og að uppfylltum hvaða skilyrðum þessir einstaklingar gætu óskað breytingar á opinberri skráningu nafns og eftir atvikum kyns gæti haft veruleg áhrif á aðstæður þeirra og einkalíf í merkingu 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.
Umboðsmaður telur, að þegar litið er til þess að við mat á réttarstöðu þeirra, sem haldnir eru kynskiptahneigð, verði að horfa til grundvallarreglna stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs, sem og dómaframkvæmdar Mannréttindadómstólsins á þessu sviði, að tilefni sé til þess að vekja athygli dóms- og kirkjumálaráðherra og Alþingis á nauðsyn þess að tekin verði afstaða til þess hvort þörf sé á að setja skýrari og fyllri reglur um rétt þessara einstaklinga til að óska eftir breytingu á skráningu nafns og eftir atvikum kyns í Þjóðskrá. Við slíka endurskoðun kunni eftir atvikum að vera nauðsynlegt að taka afstöðu til þess hvaða áhrif slík nafn- og kynbreyting hefði að öðru leyti fyrir réttarstöðu hlutaðeigandi að lögum.
Umboðsmaður vísar í áliti sínu til þess að samkvæmt þeim upplýsingum sem fram hafa komið í bréfaskiptum hans og landlæknisembættisins eigi grundvöllur og framkvæmd þess ferlis sem leiddi til kynskiptiaðgerðar hvorki beina stoð í lögum né stjórnvaldsfyrirmælum.
Umboðsmaður telur að við athugun þess hvort þörf sé á skýrari lagafyrirmælum í þessum efnum, verði að líta til grundvallarreglna stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs og þeirrar þróunar sem hefur átt sér stað í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu á þessu sviði sem felur í sér auknar skyldur ríkja til að veita einstaklingum, sem lokið hafa kynskiptiaðgerð, lagalega viðurkenningu á hinu nýja kyni sem og þeirrar áherslu sem dómstóllinn hefur lagt á mikilvægi þess að löggjöf í aðildarríkjunum á þessu sviði sæti endurskoðun með hliðsjón af vísindalegri og samfélagslegri þróun.
Fellur að kjarna friðhelgi einkalífs
Umboðsmaður vísar til þess að upplifun einstaklinga af kyni sínu varði persónu viðkomandi miklu og falli að kjarna þeirrar friðhelgi einkalífs sem einstaklingum er tryggð í stjórnarskránni og mannréttindasáttmála Evrópu.
„Með vísan til framangreinds taldi umboðsmaður að nægilegt tilefni væri til þess að vekja athygli heilbrigðisráðherra, dóms- og kirkjumálaráðherra og Alþingis á nauðsyn þess að lagt yrði mat á hvort mæla skuli með skýrum hætti fyrir í lögum um þær reglur sem eigi að gilda um möguleika einstaklinga með kynskiptahneigð til að gangast undir kynskiptiaðgerð og þá um málsmeðferð og skyldur stjórnvalda í því sambandi sem og þau réttaráhrif sem læknisfræðileg greining á kynskiptahneigð og kynskiptiaðgerðin sem slík kynni að hafa í för með sér fyrir þá einstaklinga sem í hlut eiga. Umboðsmaður taldi að lokum rétt að kynna forsætisráðherra álit sitt og þá að virtu hlutverki hans,“ segir í niðurlagi álits umboðsmanns Alþingis.´
