Það skellur í lyftuhurðunum þegar hún lokast á eftir blaðamanni og fylgdarmanni Dalai Lama. Hann hrekkur við er hann heyrir hvellinn og augun hvarfla ósjálfrátt til öryggisvarðanna á ganginum. Fyrir okkur verður brosmildur maður í rauðum og gulum kufli, sem heilsar vinalega. Gleraugun eru áberandi, undirstrika að vísindin og trúin eiga samleið, eins og Dalai Lama hefur jafnan boðað. Af hæðinni gefst útsýni yfir Reykjavík á sólríkum degi.

„Ég er ánægður að vera kominn hingað og ég fæ strax á tilfinninguna að landið sé hreint – hér er blár himinn eins og í Tíbet. Á Indlandi er mikið um ryk og reykjarsvælu,“ segir Dalai Lama og hlær. „Ég heyri að mengun sé ekki stórt vandamál á Íslandi.“

– Eh, segir blaðamaður og ætlar að bera upp spurningu.

„Eitt í viðbót,“ skýtur Dalai Lama inn í, „sem er miður, þið hafið ekki mikið af trjám, aðeins ung tré sem nýlega hefur verið plantað. En í Asíu, einkum á láglendinu í Tíbet, er mikið af stórum aldagömlum trjám – það vantar hér.“

– En við höfum fjöll...

„Fjöll?“ segir Dalai Lama undrandi. „Miðað við Tíbet, þá eru þetta ungbarnafjöll!“

Svo skellihlær hann, þessi geðþekki maður sem kallaður hefur verið „brosandi Dalai Lama“. Og horfir djúpt í augun á blaðamanni þegar hann talar, stundum alvarlegur, oft brosandi, og rekur upp smitandi hláturrokur. Eins og þegar hann heldur áfram að tala um fjöll:

„Hér eru fjöllin eins og börn, mjög blíðleg – í Tíbet eru þau stórskorin!“

Einfalt líf betra

Dalai Lama telur Íslendinga geta dregið lærdóm af heimskreppunni og það sama eigi við um aðrar þjóðir, til dæmis Japan. „Fyrir mörgum árum fór ég í heimsókn þangað og þá var uppsveiflan mikil í efnahagslífinu. Þá benti ég á að engin trygging væri fyrir áframhaldandi uppsveiflu, fyrr eða síðar kæmi tími stöðnunar eða annarra erfiðleika. Og innan fárra ára gerðist einmitt það,“ segir hann og hlær mildilega.

„Svo ég held, að ef við byggjum hamingju okkar eða lífsfyllingu á sókn í efnisleg gæði, þá færi það okkur ekki stöðugleika – ekkert sem hægt er að reiða sig á. Víst er sókn í efnisleg gæði algengasta leiðin að lífsfyllingu, en einfaldara líf er betur til þess fallið.

Og þrátt fyrir að heimskreppan valdi miklum óróa og skarkala, þá búa mörg ríki eftir sem áður við sára fátækt og íbúar þeirra geta jafnvel ekki uppfyllt sínar grunnþarfir. Gjáin milli ríkra og fátækra er dapurleg. Við verðum að ráðast í það verk að brúa hana. Í vanþróuðum ríkjum fjölgar fólki, en efnahagurinn fylgir ekki eftir. Það er siðferðileg skylda efnaðri þjóða að veita aðstoð! Þess vegna hef ég oft sagt í heimsóknum til Bandaríkjanna og Evrópu, að ef fólk leyfir sér of mikinn lúxuslifnað, þá er það ekki við hæfi – ekki gott.“

En innri gildum okkar eru engin takmörk sett, eins og vitund um samfélag og ábyrgð, umhyggju og ástúð, að sögn Dalai Lama. „Efnisleg gæði eru takmörkuð og nýting þeirra hefur slæm áhrif á náttúruna, þó að það taki hundrað ár. Við eigum að vísu vísindamenn og búum yfir tækniþekkingu, og ég er viss um að við finnum nýja orkugjafa. En vandinn blasir við.

Hvað innri gildi okkar áhrærir, þá eru þau ekki takmörkuð á nokkurn hátt. Og þar sem þau eru í eðli sínu óþrjótandi, þá er engin ástæða til að sýna nægjusemi þar. Annað gildir um þau gæði, sem eru takmörkuð af náttúrunnar hendi, þar verðum við að sýna nægjusemi. En venjulega er þessu öfugt farið! Hvað efnisleg gæði snertir, þá er nægjusemin engin, aðeins græðgi, græðgi, græðgi, kröfur og kröfur. En við sýnum því hinsvegar lítinn áhuga að rækta okkar innri mann.“

Þegar Dalai Lama talar um að rækta innri gildi, þá eru þau ekki endilega af trúarlegum toga. Hann segir að víst sé trúin gagnleg og mikilvæg, en sumir séu hamingjusamir án hennar. „Fólk sem ekki er trúað á ekkert síður skilið fyllra og hamingjuríkara líf. Jafnvel það fólk, sem áhugalaust er um trúarbrögð, ætti að horfa meira inn á við, svo lífið verði stöðugra og hamingjuríkara. Með því að efla vitund um ábyrgð og einingu og umhyggju fyrir öðrum, þá uppskerum við hamingjuríkari fjölskyldur og hamingjuríkara samfélag. Heimskreppan raskaði mest lífi þeirra sem höfðu sett alla sína krafta í að raka saman auði. En þeir sem fóru sér hægar í þeim efnum, völdu frekar að búa við hamingjuríkt fjölskyldulíf og einfaldari lífsmáta verða fyrir minni röskun af völdum kreppunnar.“

Hann stenst ekki mátið:

„Svo er við það að bæta, að sókn í efnisleg gæði hefur áhrif á umhverfið, en það hefur alls engin skaðleg áhrif á umhverfið að rækta sinn innri mann! Allir eiga kost á slíku lífi, ef þeir aðeins gefa því gaum. Fyrir hitt þarftu að borga!“

Trúarbrögð og matur

– Þú hefur sýnt að unnt er að sameina trúarbrögð undir sama þaki, eins og gert var í Hallgrímskirkju [í gær], en er hægt að sameina trúarbrögðin undir sama himni?

„Það veltur á því hvað þú átt við með því að sameina,“ segir Dalai Lama. „Náin tengsl með gagnkvæmu trausti og skilningi eru vel möguleg. Ég veit að margir hafa lagt mikið á sig til þess að greiða fyrir nánari tengslum. Og það hefur ríkt umburðarlyndi með trúarbrögðum á Indlandi í þúsund ár. Í þúsund ár hefur það verið land margra trúarbragða. Víst hafa komið upp vandamál og jafnvel átök, en í grunninn hefur ríkt sátt. Til forna voru trúarbrögð þjóðríkja að mestu einangruð, en hinn nýi veruleiki er sá að allt er samtvinnað.“

Dalai Lama segir mikilvægt að færa trúarbrögðin nær hvert öðru, enda standi manneskjur og viðhorf þeirra að baki þeim öllum. „Í grunninn er saga trúarbragðanna ólík og heimspekin sem býr að baki, en kjarni boðskaparins er sá sami: Fræði, umhyggja, fyrirgefning, umburðarlyndi og nægjusemi.“

Hann bendir á að kristnir munkar og trúarsamfélög, þar sem alvara búi að baki, leggi áherslu á einfaldleika lífsins og helgi sig hjálparstarfi, til dæmis sinni þúsundir kristinna munka hjálparstarfi á Indlandi. Og Dalai Lama telur jákvætt að heimspekin sé ólík: „Ég tel betra að til séu ólík trúarbrögð. Það gilda sömu lögmál um trú og matargerð. Matargestir veitingastaða eru ólíkir og þess vegna er betra að bjóða úrval rétta en aðeins einn. Ef veitingastaður hefur einn rétt á matseðlinum, í morgunverð, hádegisverð og kvöldverð, þá er viðbúið að viðskiptavinum fari fækkandi. Við höfum líkamlega þörf fyrir fjölbreyttan mat. Og þegar kemur að hugarfóðri, þá skulum við líka tryggja fjölbreytileika.“

Morgunverðurinn

Það er svo sem „ekkert sérstakt“ við venjulega daga í lífi Dalai Lama, en hann ljómar strax og morgunverðinn ber á góma. „Hann er mikilvægur, því ég borða ekki máltíð kvöldið áður. Þegar ég vakna árla morguns, er ég því sársvangur.“

– Hvað færðu þér?

„Morgunkorn og ávexti, brauð og hefðbundinn tíbetskan rétt, tsampa. Það er ristað bygghveiti og jakuxasmjörte, ljúffengt og hollt. Ég veit meira að segja til þess, að mörgum Kínverjum þykir gott að fá það í morgunverð!“

Hann hlær.

„Hvað viðkemur máltíð dagsins, þá ákvað ég árið 1965 að verða grænmetisæta. Ég fylgdi því strangt eftir í 20 mánuði, en þá fór gallblaðran að valda mér vandræðum, líkaminn varð gulur, augun gul og neglurnar gular. Ég gerði að gamni mínu og sagði að líkami minn væri orðinn eins og lifandi Búddha, en hjá mér var það ekki vegna andlegrar íhugunar, heldur veikinda!“

Hann skellihlær.

„Svo slíkur búddismi er heldur aumur búddismi!“

Enn hlær hann innilega.

„Þannig að eftir læknisráði sneri ég aftur til fyrra mataræðis!“

– Hvernig var það að axla á barnsaldri ábyrgðina sem fylgir því að vera Dalai Lama?

„Sem lítill strákur sótti ég tíma kvölds og morgna í dimmu og köldu herbergi, æðsti kennarinn brosti sjaldan – og mér leiddist verulega! Þetta voru langar setur og fyrir barn er ein klukkustund óratíma að líða! Ég heyrði stráka og stelpur fara hjá með dýrin á morgnana og snúa aftur á kvöldin, og þegar ég heyrði þau syngja hástöfum, þá var ég viss um að þau væri hamingjusamari en ég!“

Hann brosir að minningunni.

„Síðar áttaði ég mig á því, að víst var þetta áskorun og erfiðleikar sem því fylgdu, en engu að síður var ég lánsamur. Því meiri sem erfiðleikarnir voru, því betra tækifæri hafði ég til að virkja hæfileika mína og gáfur. Ef manni tekst sem einstaklingi að gera öðrum gagn, þá öðlast lífið tilgang. Erfiðleikum fylgja jafnan tækifæri – og blása fólki anda í brjóst. Þá reynir á innri styrk, framsýni og einbeitingu, til að takast á við það án ofbeldis.“