Hvers vegna hrundi fjármálalífið á Íslandi? Einfaldasta svarið við þessari spurningu er að menn tóku allt of mikla peninga að láni og þegar þrengdi að gátu þeir ekki staðið undir öllum þessum skuldum og allt hrundi.

En hvað varð um skuldirnar? Þó að útlendingar sem lánuðu Íslendingum hafi þurft að taka á sig miklar afskriftir standa miklar skuldir enn eftir sem þjóðin verður að borga.

Skuldir fóru úr 29% af landsframleiðslu í 136%

Þegar allt lék í lyndi kom fjármálaráðherra fram í fjölmiðlum einu sinni á ári og kynnti fjárlagafrumvarp sem sýndi að skuldir ríkissjóðs voru sífellt að lækka. Árið 2001 námu skuldir ríkissjóðs 44% af landsframleiðslu, en árið 2007 var þetta hlutfall komið niður í 28,7%. Frábær árangur myndi einhver segja. En þegar stutt var í að ríkissjóður yrði skuldlaus dundu ósköpin yfir. Í ár verða skuldir ríkissjóðs 125% af landsframleiðslu og útlit fyrir að á næsta ári verði þær 136% af landsframleiðslu. Á skömmum tíma hafa skuldir ríkissjóðs því hækkað um sem nemur einni landsframleiðslu, en hún er í dag um 1.470 milljarðar. Heildarskuldir ríkissjóðs á næsta ári verða því tæplega 2.000 milljarðar. Ef þessari tölu er deilt niður á alla landsmenn skuldar hver einstaklingur um 6,3 milljónir króna. Það er þung byrði að bera.

Spáir lækkun skulda

Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn spáir því að skuldir ríkissjóðs fari að lækka árið 2011 og verði komnar niður í 114,7% af landsframleiðslu árið 2014.

Sjóðurinn setur ýmsa fyrirvara við þessari spá. Í fyrsta lagi skiptir endurheimt eigna miklu máli. Sjóðurinn bendir á að fyrri reynsla af bankakreppum sýni að hlutfall endurheimtar eigna geti orðið mjög lágt. Í öðru lagi skipti lánakjör miklu máli. Ísland skuldar mikið og traust erlendra lánastofnana á landinu er lítið. Við þessar aðstæður versna lánakjör og það getur hækkað skuldirnar. Í þriðja lagi getur gengi krónunnar haft veruleg áhrif á skuldatölurnar. Skuldir í krónum talið hækkuðu mikið við fall krónunnar. Gengið er núna í sögulegu lágmarki, en það er samt ekki hægt að útiloka að það geti fallið enn frekar. Í fjórða lagi geta verri viðskiptakjör þjóðarbúsins aukið skuldir ríkissjóðs. Verð á útflutningsvörum okkar gæti lækkað og einnig skiptir miklu máli hvort efnahagslíf heimsins batnar eða tekur nýja dýfu. Í fimmta lagi er ekki hægt að útiloka að staða ríkissjóðs versni vegna þess að nýjar skuldir komi í ljós. Nokkur óvissa ríkir um gæði lána bankanna og hvaða áhrif það hefur á endurreisn þeirra.

Sá mikli samdráttur í efnahagslífinu sem varð með hruni bankakerfisins hefur leitt til þess að tekjur ríkissjóðs hafa dregist mikið saman. Útgjöldin hafa á sama tíma aukist m.a. vegna þess að ríkið þarf að greiða um 100 milljarða á ári í vexti af hækkandi skuldum.