Ég held að það sé tæplega hægt að ofmeta mikilvægi barnasáttmálans,“ segir Bragi Guðbrandsson, forstjóri Barnaverndarstofu. Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna hafi valdið straumhvörfum í alþjóðlegum umræðum um börn og boði í reynd byltingu í skilningi okkar á börnum.

„Barnasáttmálinn boðar nýjar hugmyndir, sem öðlast pólitískan stuðning á alþjóðlega vísu. Litið er á barnið sem geranda í samfélaginu í stað hins þögla viðtakanda. Börn eru ekki lengur eign foreldra eða litlar manneskjur með lítil mannréttindi, heldur fullgildir samfélagsþegnar með sjálfstæðar þarfir og réttindi.“

Bragi telur að gildi barnasáttmálans liggi í hinu tvöfalda eðli hans. Þar sé ekki eingöngu að finna mannréttindayfirlýsingu heldur sé hann jafnframt leiðbeinandi. „Í honum felst ákveðið hreyfiafl í þróun til hagsbóta fyrir börn,“ segir hann. Þetta sjáist á því hvernig samningurinn hefur verið útfærður til að auka réttindi barna á undanförnum árum. Bragi hefur átt þátt í því. Undanfarinn áratug hefur hann unnið á vettvangi Evrópuráðsins að því að útfæra markmið barnasáttmálans í Evrópu.

Fyrsta verkefnið var að semja tilmæli um réttindi barna á stofnunum í Evrópu. „Í Evrópu dvelur á aðra milljón barna á stofnunum í lengri eða skemmri tíma,“ segir hann. „Hundruð þúsunda alast upp á stofnunum, sem eru ríkur þáttur í hefð margra Evrópuríkja, en það hefur aldrei verið til alþjóðlegt tæki til að tryggja rétt þessara barna hliðstætt við til dæmis Evrópusamninginn um vernd við pyntingum og ómannúðlegri meðferð í fangelsum. Halda má því fram að réttindi barna séu sýnu lakari en brotamanna.“

Fyrir tíu árum tók Evrópuráðið þá ákvörðun að horfast í augu við þetta viðfangsefni, að nokkru leyti fyrir tilstuðlan Íslendinga. Barnasáttmálinn var notaður til að færa börnum á stofnunum merkingarbær réttindi. „Þetta er nú orðið að öflugu tæki til að treysta réttindi barna, sem ekki er vanþörf á. Við Íslendingar, sem erum nýbúnir ganga í gegnum umræðu um Breiðuvík og allar gömlu uppeldisstofnanirnar, vitum hvernig aðstæður geta verið og enn þann dag í dag eru stofnanir þar sem dvelja jafnvel hundruð barna undir sama þaki og aðstæður og aðbúnaður eru óviðunandi.“

Bragi segir að sömuleiðis hafi verið unnin stefna á vegum Evrópuráðsins um jákvætt uppeldi á grundvelli barnasáttmálans.

Næsta skrefið var samningur um vernd barna gegn kynferðisofbeldi. Bragi segir sérstaklega gleðilegt að þar hafi íslenska barnahúsið verið tekið sem dæmi um fyrirmyndarfyrirkomulag.

Í fjórða lagi er nú unnið að leiðbeiningum fyrir aðildarríki Evrópuráðsins um barnvænlegt réttarkerfi.

„Öll þessi fjögur dæmi eiga sér rætur í barnasáttmálanum og hríslast út frá Evrópuráðinu inn í stofnanir einstakra aðildarríkja,“ segir Bragi. „Þetta er dæmi um það hvað barnasáttmálinn er mikið hreyfiafl.“

Réttur barnsins

„Samkvæmt 3. grein Barnasáttmálans skulu stjórnvöld ávallt hafa það sem börnum er fyrir bestu að leiðarljósi í ákvörðunum sínum og hugsa um það hvaða áhrif athafnir þeirra hafa á börn,“ segir í ályktun, sem ungmennaráð umboðsmanns barna, Barnaheill og Unicef afhentu Jóhönnu Sigurðardóttur forsætisráðherra í gær.

Bragi Guðbrandsson, forstjóri Barnaverndarstofu, segir sáttmálann hafa nýst á fjölda sviða á Íslandi og haft áhrif á þróun löggjafar; barnaverndarlögin, barnalögin og fleiri lög á sviði sifjaréttar. Þá hafi hann nýst almennt í starfi með börnum, allt frá skólum til heilbrigðisþjónustu. „Allar hugmyndir um þjónustu við börn og vernd barna ganga í dag út frá sáttmálanum og þeim grundvallarforsendum, sem hann hefur að geyma,“ segir hann.