Salurinn í Iðnó þar sem blaðamannafundur rannsóknarnefndar Alþingis fer fram. mbl.is/Ómar

Lífeyrissjóðirnir hefðu ekki átt að átt að grípa til gjaldeyrisvarna á þann hátt sem sumir þeirra að minnsta kosti gerðu fyrir hrun, að mati Con Keating, sérfræðings sem Rannsóknarnefnd Alþingis ræddi við um gjaldeyrisvarnir.

Í kafla 13. í fjórða bindi skýrslunnar er fjallað um gjaldeyrismarkaðinn og kemur þar fram að lífeyrissjóðir landsins hafi verið vel varðir fyrir hreyfingum krónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðlum. Þessar varnir hafi aukist, sem gefi - ásamt ummælum stjórnenda sjóðanna - tilefni til að ætla að þessir lífeyrissjóðir hafi vænt þess að krónan myndi styrkjast á ný.

Segir í ályktun nefndarinnar að lífeyrissjóðir séu langtímafjárfestar og þessir varnarsamningar voru yfirleitt til skamms tíma.
Keating segir að almennt sé ekki hægt að mæla með skammtímavörnum á langtímaeignir. Telur rannsóknarnefndin það umhugsunarvert að þeir þrír lífeyrissjóðir, sem kannaðir voru hafi aukið varnir þegar krónan tók að veikjast, sem bendir til þess að sjóðirnir, sem eiga að vera með langtímafjárfestingarmarkmið, hafi verið að vonast eftir skjótfengnum gróða á gjaldeyrismarkaði.

Kaupþing keypti en Landsbankinn seldi gjaldeyri

Í skýrslunni segir jafnframt að allir stóru bankarnir þrír hafi tekið að verja eiginfjárhlutfall sitt gagnvart gengisbreytingum krónunnar síðustu tvö árin fyrir hrun. Framvirkir samningar voru einnig mikið notaðir til að auka erlenda eign bankanna umfram erlendar skuldir. Á því tveggja ára tímabili, sem til rannsóknar var, var Kaupþing stór kaupandi gjaldeyris á millibankamarkaði á meðan Landsbanki Íslands seldi mikið af erlendum gjaldeyri. Var Kaupþing ekki aðeins að kaupa gjaldeyri fyrir eigin reikning heldur einnig í miklum mæli fyrir hönd stærstu viðskiptavina sinna.

Frá nóvember 2007 til janúar 2008 keyptu fimm innlend fyrirtæki, Exista, Kjalar, Baugur og tvö félög tengd baugi, 1.392 milljónir evra í framvirkum samningum og stundarviðskiptum við íslensku bankana. Meirihluti þess gjaldeyris var keyptur af Kaupþingi. Segir nefndin að þetta veki óneitanlega athygli í ljósi þess að viðskiptin voru mjög umfangsmikil miðað við fyrri viðskipti flestra þessara fyrirtækja.

Reyndi að sporna við

Afleiddur vaxtamunur á gjaldeyrisskiptamarkaðnum var orðinn enginn í mars 2008, sem er skýrt merki um þann verulega skort á erlendum gjaldeyri sem til staðar var á landinu. Krónan féll þegar erlendir aðilar tóku krónur sínar í auknum mæli út úr bönkunum. Þessum krónum var skipt í evrur, sem leiddi til falls íslensku krónunnar. Seðlabanki Íslands reyndi að stemma stigu við þessari þróun með útgáfu innstæðubréfa og telur nefndin að að hafi að einhverju leyti spornað við frekara falli krónunnar.