Ómar Óskarsson

Innan íslenska stjórnkerfisins var uppi mismunandi afstaða til þess í hvaða ábyrgð íslenski innlánastryggingasjóðurinn bæri á erlendum innlánum, þ.m.t. á Icesave-reikningunum. Formaður sjóðsins, sem er sjálfseignarstofnun, var jafnframt skrifstofustjóri í viðskiptaráðuneytinu og kom fram, gagnvart erlendum yfirvöldum, ýmist sem embættismaður eða formaður sjálfseignarstofnunar.

Þetta kemur fram í 5. kafla rannsóknarskýrslu Alþingis, bls. 193-197.

Í byrjun árs 2000 voru innstæður í íslensku bönkunum samtals rúmir 250 milljarðar kr. Eignir Tryggingarsjóðs innistæðueigenda og fjárfesta (TIF) voru þá um 2,9 milljarðar kr. eða um 1,2% af innstæðum. Við fall stóru íslensku bankanna í október 2008 voru innlán annarra en fjármálafyrirtækja í íslenska bankakerfinu samtals rúmlega 3.100 milljarðar kr. 2 Þar af höfðu rúmlega 1.700 milljarðar kr. komið inn í útibúum íslensku bankanna erlendis.

Of lítið í sjóðnum, miðað við íslensk lög

Þessi aukning innlána var fyrst og fremst á árunum 2007 og 2008, eða 303%, og þá að stærstum hluta til með söfnun innlána erlendis og fór hlutdeild erlendra aðila í innlánum bankanna yfir 50% á árinu 2007. Eignir TIF í septemberlok 2008 voru samkvæmt upplýsingum sjóðsins 13 milljarðar kr. en til viðbótar voru 6 milljarðar í ábyrgðaryfirlýsingum sem töpuðust að nær alfarið við fall bankanna. Miðað við 13 milljarða kr. voru eignir TIF tæp 0,41% af innlánunum eins og þau voru við fall stóru bankanna.

Í lögum um sjóðinn kemur hins vegar fram að í honum skuli vera að lágmarki 1% af innlánum. Fram kemur í skýrslunni að vegna þess hvernig fyrirkomulag útreikninga á innistæðu í sjóðnum var háttað,  hafi hlutfallið verið lægra. (Bls. 295-296 í sama kafla.)

„Þrátt fyrir mikla aukningu innlána í íslensku bönkunum á síðustu árum, og þá fyrst og fremst erlendis, voru engar breytingar gerðar á reglum um starfsemi TIF, þ.m.t. um skyldur til greiðslna í eða úr sjóðnum,“ segir í skýrslunni.

Af þeim gögnum sem rannsóknarnefndin hefur fengið aðgang að er hins vegar ljóst að ítrekað var á vettvangi stjórnvalda rætt um stöðu TIF en þó fyrst og fremst þegar komið var fram á árið 2008. „Afleiðing þessara auknu innlána var að skuldbindingar íslenska tryggingarsjóðsins, TIF, margfölduðust á stuttum tíma. Á fundi samráðshóps þriggja ráðuneyta, Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins 2. október 2008 greindi forstjóri Fjármálaeftirlitsins frá því að útreikningar sem gerðir hefðu verið þá um sumarið sýndu að sú upphæð sem TIF ábyrgðist væri 722 milljarðar kr.,“ segir þar. Skort hafi á að fyrir hendi væru glöggar tölulegar upplýsingar um hvaða fjárhagslegu skuldbindingar hvíldu á TIF allt fram yfir fall bankanna.

Seint farið að ræða um flutning Icesave

„Við athugun nefndarinnar hefur það vakið athygli hennar að þrátt fyrir að söfnun íslensku bankanna á innlánum í útibúum erlendis hæfist þegar á árinu 2006 og aukningin yrði hvað mest á árinu 2007, sérstaklega í tilviki Icesave reikninga Landsbankans, var það ekki fyrr en á árinu 2008 sem t.d. umræða um flutning þessarar starfsemi úr útibúum yfir í dótturfélög kom til. Slíkar ráðagerðir komu fyrst fram af hálfu Landsbankans í febrúar 2008 og þá sem viðbrögð við umræðu í Bretlandi m.a. um stöðu íslenska innstæðutryggingarsjóðsins. Það er svo í kjölfarið sem umræða um flutning innlánastarfseminnar yfir í dótturfélög á sér stað hjá íslenskum stjórnvöldum og í samskiptum þeirra við bankana án þess að flutningurinn gengi eftir í tilviki Icesavereikninga Landsbankans."

Það hafi síðan verið breska fjármálaeftirlitið, FSA, sem sérstaklega knúði á um flutning Icesave-reikninga Landsbankans yfir í breskt dótturfélag sumarið 2008.

Í tveimur hlutverkum

Þegar fyrirspurnum frá útlöndum um stöðu innlánstryggingasjóðsins var svarað hafði ekki verið tekin afstaða til þess af hálfu TIF hver heildarfjárhæð þessara krafna væri miðað við að standa skil á lágmarksfjárhæðinni sem er jafnvirði 20.887 evra til hvers reikningseiganda. Tryggingarsjóður innstæðueigenda og fjárfesta (TIF) er sjálfseignarstofnun og stjórn sjóðsins í höndum sérstakrar stjórnar sem að meiri hluta er skipuð fulltrúum fjármálafyrirtækja.

„ Þrátt fyrir að mælt væri á þennan veg fyrir um réttarstöðuna í lögum, varð staða TIF og hugsanleg aðkoma og skylda íslenska ríkisins til að gera sjóðnum kleift að standa undir greiðslu lágmarksfjárhæðarinnar til eigenda innstæðna á reikningum í útibúum íslensku bankanna erlendis tilefni fyrirspurna fulltrúa erlendra stjórnvalda til TIF og íslenskra stjórnvalda frá byrjun ágúst 2008 og fram yfir fall bankanna þriggja í október 2008. Þótt þessum fyrirspurnum væri að hluta beint til TIF leiddi sú staða að formaður stjórnar TIF var jafnframt skrifstofustjóri í viðskiptaráðuneytinu til þess að sá einstaklingur kom ýmist fram, t.d. gagnvart erlendum aðilum, sem opinber embættismaður eða sem formaður sjálfseignarstofnunarinnar. Það er ljóst af þeim upplýsingum sem rannsóknarnefndin hefur aflað að ákveðin óvissa var hjá íslenskum ráðamönnum um hvernig ætti að svara þessum fyrirspurnum og í ákveðnum tilvikum varð dráttur á þeim svörum," segir í skýrslunni.

Mismunandi afstaða hafi líka verið uppi innan íslenska stjórnkerfisins um hugsanlega ábyrgð íslenska ríkisins ef TIF gæti ekki staðið við skuldbindingar sínar. Þau svör og upplýsingar sem íslensk stjórnvöld og ráðamenn létu fulltrúum erlendra stjórnvalda í té leiddu síðan til viðbragða af þeirra hálfu bæði gagnvart eigendum innstæðna í útibúum íslensku bankanna erlendis og íslensku bönkunum, og að hluta einnig gegn íslenska ríkinu og öðrum íslenskum fyrirtækjum. Í framhaldinu var deilt um ábyrgð íslenska ríkisins og fram kom sú afstaða á vettvangi ESB/EES að á
íslenska ríkinu hvíldi sú ábyrgð að sjá til þess að þeir, sem átt hefðu innstæður á innlánsreikningum í útibúum íslensku bankanna erlendis, fengju greiddar þær lágmarksbætur sem ákvæði innstæðutryggingatilskipunar ESB 94/19/ EB og lögin um TIF kvæðu á um.