Eftirlit Fjármálaeftirlitsins með verðbréfasjóðum og fjárfestingarsjóðum var
ófullnægjandi að mati rannsóknarnefndar. „Aðeins einn starfsmaður hafði eftirlit með öllum verðbréfa- og fjárfestingarsjóðum allt fram undir árslok 2007 en þá var þeim fjölgað,“ segir í skýrslu nefndarinnar.

„Raunar var lítið eftirlit með sjóðunum um eins árs skeið, eða frá nóvember 2006, þegar viðkomandi starfsmaður fór í leyfi en á þeim tíma mun hann hafa unnið tæplega 300 stundir. Þetta takmarkaða eftirlit var í engu samræmi við umfang sjóðanna eða þá fjárhagslegu hagsmuni sem um var að tefla fyrir almenning. Til viðbótar kom síðan að rekstrarfélögin störfuðu í nánu sambýli við móðurfélögin og það eitt hefði átt að gefa Fjármálaeftirlitinu tilefni til að hafa á sér andvara gagnvart starfsháttum og óhæði rekstrarfélaganna.

Eftirlit með peningamarkaðssjóðum virðist fyrst og fremst hafa falist í því að ganga úr skugga um að skýrslum væri skilað á réttum tíma og í réttu horfi.Þær fáu athugasemdir sem Fjármálaeftirlitið gerði við starfsemi sjóðanna sneru einkum að formsatriðum og því að formlegar kröfur laga hefðu ekki verið uppfylltar (e. „box ticking“), t.d. að fjárfestingar hefðu ekki verið innan tiltekinna marka. Eftirlitið staðreyndi ekki sjálft þær upplýsingar sem  fram komu í skýrslum með sjálfstæðri rannsókn. Þannig skoðaði Fjármálaeftirlitið t.d. ekki gæði fjárfestinga verðbréfa- og fjárfestingarsjóða  enda taldi eftirlitið sig tæpast geta haft afskipti af því hvernig sjóðirnir fjárfestu, svo lengi sem þeir voru innan marka fjárfestingaheimilda laganna og fjárfestingarstefnu sjóðanna sjálfra. Þau mörk voru hins vegar svo rúm að þau höfðu lítil áhrif til takmörkunar í þessu efni. Að mati rannsóknarnefndar Alþingis birtist í þessu afstaða sem  telja má að Fjármálaeftirlitið hafi í of ríkum mæli lagt til grundvallar í eftirliti sínu. Það er ekki séríslenskt vandamál að eftirlit takmarkist um of  við formlega þætti enda er t.d. á það bent í svokallaðri Turner skýrslu að við eftirlit ætti að fylgja reglunni um „economic substance not legal form“.

Ekki verður séð að lögmætisregla stjórnsýsluréttarins hafi staðið því í vegi að Fjármálaeftirlitið beitti heimildum sínum til að hafa afskipti af fjárfestingum sjóðanna. Lögin gerðu beinlínis ráð fyrir að Fjármálaeftirlitið  gæti byggt tilmæli og kröfur á matskenndum heimildum eins og um hvað teldist til góðra viðskiptahátta.

Gerðu sér ekki grein fyrir áhættu

Svo virðist sem starfsmenn Fjármálaeftirlitsins hafi ekki fyllilega gert sér grein fyrir þeirri áhættu sem fólst í starfsemi sjóðanna. Þá var ekki skoðað hvort útgefendur verðbréfa sem sjóðirnir fjárfestu í tengdust með þeim  hætti að staða eins hefði áhrif á möguleika hins til að standa við greiðsluskuldbindingar sínar og að þeir mynduðu því sameiginlega í reynd  aukna áhættu. Fjármálaeftirlitið hafði heldur ekki eftirlit með áhættustýringu sjóðanna og vissi ekki hvernig mat móðurfélögin notuðu til að meta áhættur. Engin  leiðbeinandi tilmæli voru gefin út um áhættumat sjóðanna.

Það vekur sérstaka athygli rannsóknarnefndarinnar hversu langan tíma það tók Fjármálaeftirlitið að verða vart við skuldabréf sem gefið var út af  tilteknum einstaklingi í Fyrirtækjabréfasjóði Landsvaka, enda fær Fjármálaeftirlitið mánaðarlegar skýrslur um eignasamsetningu sjóða. Rannsóknarnefndin telur ljóst að óháð því hversu langt var um liðið síðan skuldabréfið kom inn í sjóðinn hefði Fjármálaeftirlitið átt að krefjast þess að það yrði tafarlaust selt út úr sjóðnum. Í þeim tilvikum sem Fjármálaeftirlitið gerði athugasemdir við brot  fjárfestingarstefnu voru tímamörk mjög rúm til lagfæringar. Eftirlitið beitti heldur ekki þeim valdheimildum sem það hefur að lögum. Ekki var að finna hjá stofnuninni neina verkferla eða leiðbeiningar um beitingu þessara valdheimilda, áminningum o.þ.h. Þá er ljóst að upplýsingakerfi eftirlitsins voru í mjög slöku ástandi og gerðu eftirlit mun erfiðara en tilefni var til. Þannig var öll yfirferð skýrslna handvirk en það gerir eftirlit með fjárfestingum sjóðanna mjög óskilvirkt.“