Sviðsmynd sem stóðst
Glitnir. Kristinn Ingvarsson
Þetta er meðal þess sem fram kemur í 19. kafla rannsóknarskýrslu Alþingis sem birt er í sjötta bindi.
Í skýrslu Tryggva Pálssonar, framkvæmdastjóra hjá Seðlabanka Íslands, fyrir rannsóknarnefnd Alþingis kom fram að hann hefði lagt til við bankastjórn Seðlabanka Íslands að fá erlendan sérfræðing að nafni Andrew Gracie til ráðgjafar við viðlagaundirbúning og hefði verið fallist á það. Gracie hefði komið til landsins 27. febrúar 2008 og dvalist hér í tvo daga. Fjármálasvið Seðlabanka Íslands hefði sett hann inn í málin og hann hefði síðan unnið sérstaka greiningu og sett fram á níu glærum fyrir bankann hvað þyrfti að gera. Tryggvi kvaðst síðan að því marki sem hann gat hafa reynt að halda sig við þessa áætlun í viðlagaundirbúningnum.
Þá fá menn það sjokk sem þarf til
Síðan sagði Tryggvi: „Hann raunverulega stillti upp þeirri sviðsmynd sem við vorum búin að setja upp á fjármálasviði, að við skyldum bara reikna með því að þetta mundi enda í ógæfu, við skyldum reikna með því að fyrsti átakspunkturinn væri októberendurgreiðslan, um miðjan október, hjá Glitni, þá mundi þetta detta. Það datt áður vegna þess að bankarnir drógu að sér línur og innstæðueigendur voru hræddir og þetta gerðist áður, eins og vill verða. En þetta plan stóðst.
Það sem Andrew gerði okkur gagn með var að hann sagði: „Byrjið þið á því að reikna út kostnað af fjármálaáfalli, þá fá menn það „sjokk“ sem þarf til þess að segja: „Við verðum að vinna að þessu“. Búið síðan til sviðsmyndir og útfærið þær, hvað getur gerst og hvernig á að taka á þeim málum? Þar koma kannski inn hlutir eins og með heimildir Fjármálaeftirlits og hvaða leiðir hefur Fjármálaeftirlitið og eruð þið búin að undirbúa þetta nógu vel?“
Þetta gerum við, við göngum frá því við Seðlabankann að reikna út kostnaðinn, reyndar gerðumst við það djörf, að minni tillögu, að við birtum í Fjármálastöðugleika vissa meginpunkta úr úttektinni á því hvað fjármálaáfall kostar undir ramma sem heitir mikilvægi þess að ekki verði fjármálaáfall, eða eitthvað í þá veru.
Við gerum síðan plan yfir hvað gæti gerst og erum beðin í samráðsnefndinni um að útfæra það nánar. Það gerir Seðlabanki og Fjármálaeftirlit sem hreina og klára sviðsmynd, ýmsir valkostir og hvernig megi bregðast við.
Þetta er töluverð vinna þarna sem skilað er í byrjun apríl og töluverð umræða í hópnum síðan í byrjun apríl. Síðan skynja ég það þannig að síðan gerist ekki mikið og við fáum ekki næsta skref sem Andrew Gracie sagði að væri lykilatriði.
Það var það að stjórnvöld ættu að koma saman og segja að ef þetta væri staðan þá þyrftum við að stilla íslensku bönkunum upp við vegg. Það er línan hans sem segir: „Fund or else.“ Fjármagnið ykkur ella fáið þið verra af. Þetta var aldrei gert. Þarna átti að þvinga fram aðgerðir, ef þeir gátu ekki fjármagnað sig þá urðu þeir að flýta eignasölu.
Eins og Andrew Gracie benti á var biðtíminn ekkert nema kostnaður fyrir ríkið. Það minnka eignirnar inni í bönkunum, það aukast skuldbindingar sem ríkið þarf kannski að gangast inn í við áföll. En bankarnir vilja bíða, þeir vonast eftir því besta, þeir vilja ekki viðurkenna í uppgjörum sínum, þeir voru hræddir við það að eignirnar séu ekki eins mikils virði eins og þær voru, eins og ég var búinn að benda á í úttektum mínum í nóvember, eignaverð átti eftir að hrynja. Þeir eru að bíða með að selja eignir, vilja helst selja á hærri verðum, finnst þetta allt of lágt verð og svona. Og í stað þess að þetta sé þá þvinguð sala á sæmilegum verðum í aðdraganda áfalls, að maður gæti minnkað þá reikning bankanna, minnkað skuldbindingarnar, þá endar þetta fyrst í brunaútsölu og síðan í höndum skilanefnda seinna, fyrir miklu minna verð sem kemur ríkinu illa því þá var meiri hætta á að innlánsskuldbindingarnar verði dýrar og erlendum og innlendum kröfuhöfum illa. Þarna misstum við því frumkvæði og tíma með því að ná ekki þessari sameiginlegu stefnumótun og að stilla bönkunum upp við vegg. Þið sjáið það orðfæri [ekki] nokkurn tíma í fundargerðunum og að mínu mati sáum við of litlar aðgerðir svona síðustu sex mánuði,“ segir í skýrslunni eftir Tryggva.
Hinn 29. febrúar 2008 var haldinn lokaður fundur þar sem Andrew Gracie fjallaði annars vegar um viðlagaæfingu sem haldin var 20.–25. september 2007 og hins vegar um ráðgjöf hans varðandi viðlagaundirbúning Seðlabanka Íslands. Á fundinn mættu starfsmenn Seðlabanka Íslands, fulltrúar úr samráðshópi þriggja ráðuneyta, Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans svo og starfsmenn Fjármálaeftirlitsins og fjármálaráðuneytisins sem þátt höfðu tekið í viðlagaæfingunni.
Töldu að þetta væri bara sviðsmynd
Segir í skjali Gracie að tvær niðurstöður komi til greina, ein góð en önnur slæm. Sú fyrri er sögð sú að bankarnir endurheimti aðgang að mörkuðum af sjálfsdáðum. Sú slæma er sögð sú að bankarnir endurheimti ekki framangreindan aðgang að mörkuðum og því verði inngrip yfirvalda nauðsynlegt. Síðar í skjalinu segir: „Banks have an incentive to wait and to gamble that markets will re-open.“ Í beinu framhaldi segir: „Cost of bad outcome will increase as time passes.“
Ingimundur Friðriksson lýsti því við skýrslutöku að menn hefðu meðtekið boðskap Andrews Gracie svo að um væri að ræða sviðsmyndir sem væru teiknaðar upp og ættu að vera mönnum til leiðsagnar um framhaldið. Undir þessi viðhorf tók Baldur Guðlaugsson.
Geir upplýstur en ekki Árni M.
Ingimundur Friðriksson áréttaði að það efni sem Andrew Gracie hefði útbúið fyrir Seðlabankann hefði verið sent til Geirs H. Haarde. Baldur Guðlaugsson kvaðst ekki hafa kynnt Árna M. Mathiesen vinnu Andrews Gracie.
Aðspurður um hver viðbrögð ráðherra hefðu verið við skjalinu frá Andrew Gracie, sagðist Ingimundur Friðriksson halda að engin sérstök viðbrögð hefðu komið fram af þeirra hálfu. Hann minntist ekki „sérstaklega viðbragða frá ráðherrum að neinu leyti um hvatningar í þessum efnum“.
Viðbrögð Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins hefðu verið þau að setja upp sviðsmyndir í samræmi við tillögur Andrews Gracie og hefðu þær legið fyrir í endanlegri mynd í lok apríl eða byrjun maí.
Ekki sammála Davíð um að þetta hafi verið tímamótaplagg
Í skýrslu Bolla Þórs Bollasonar kom fram að hann væri ekki sammála þeim viðhorfum sem Davíð Oddsson hefði lýst opinberlega, um að skjal Andrews Gracie hefði verið „mikið tímamótaplagg“.
Skjalið væri frá 29. febrúar 2008 en ekki hefði þótt ástæða til að kalla saman samráðshópinn af því tilefni og skjalinu hefði því ekki verið dreift innan hópsins fyrr en á fundi 18. mars 2008. Aðspurður um hvort hann hefði látið Geir H. Haarde í té afrit af skjalinu svaraði hann því til að Geir hefði sjálfur verið búinn að fá eintak beint frá seðlabankastjóra. Geir lýsti því sjálfur við skýrslutöku að formaður bankastjórnar Seðlabankans hefði afhent sér skjalið 6. mars sama ár. Sagði Geir að því hefði ekki verið fylgt neitt „sérstaklega úr hlaði“, sbr. umfjöllun um fundinn hér á eftir.
Bæði Björgvin G. Sigurðsson og Árni M. Mathiesen lýstu því við skýrslutöku að þeim hefði verið ókunnugt um skýrslu Andrews Gracie og um komu hans til landsins.
Davíð talaði um glæpahundana í bönkunum á fundi með Geir
Geir lýsti fyrir rannsóknarnefndinni fund sem hann átti með Davíð Odddsyni þann 6. mars 2008. Þetta hafi verið langur fundur og Davíð talað um glæpahundana í bönkunum.
„Það eru fjölmörg mál og það er verið að rifja upp gamalt og nýtt og sagðar miklar sögur eins og oft er. Þá tekur hann sér í munn orðið glæpahundarnir í bönkunum, ég hef skrifað það hjá mér, og segir þá að lán, þar sem Kaupþing var á þeim tíma sagt hafa tekið væri „scam“, það var orð sem einhver útlendur seðlabankastjóri hafði notað um það, það kom einhvers staðar í fréttum um þetta leyti að Kaupþing hefði útvegað sér lán á góðum kjörum [...] hann sagði mér frá fundi sínum og Ingimundar Friðrikssonar með yfirmönnum Englandsbanka, Mervyn King, bankastjóra, og yfirmanni fjármálastöðugleikadeildarinnar í bankanum, þar sem þeir voru að lýsa áhyggjum sínum af Landsbankareikningum, Icesave reikningunum, þetta er strax þá í, tiltölulega snemma árs. Og það má segja að það hafi verið svona, eins og fundurinn þarna í janúar, svona „tema“ í þessu, áhyggjur út af þessari þróun.“
Tveggja manna tal
Við skýrslutöku fyrir rannsóknarnefnd Alþingis voru framangreind ummæli um „glæpahundana í bönkunum“ borin undir Davíð. Hann svaraði á svofelldan hátt: „Við erum á tveggja manna tali þar náttúrulega og maður getur kannski staðið við svona orð út í frá en þetta var mín afstaða þegar þarna var komið, að menn náttúrulega væru ekki, menn væru hvergi að fara að lögum eins og kom síðan á daginn, held ég.“
