Þéttriðið fyrirtækjanet myndaðist
mbl.is
Í flestum tilvikum tengdust fyrirtæki á Íslandi ekki öðrum fyrirtækjum eða tengdust fáum öðrum fyrirtækjum. Hins vegar myndaði stór hópur fyrirtækja þéttriðið net í gegnum margvísleg eignatengsl. Viðskiptanet þessara fyrirtækja er oft þétt ofið og hægt er að finna hópa sem innihalda tæplega 200 fyrirtæki. Einnig eru hópar fyrirtækja sem tengjast ákveðnum einstaklingum oft stórir. Þetta er meðal niðurstaðna rannsóknar á krosseignatengslum og útlánum bankanna til tengdra aðila.
Fram kemur í þessum kafla skýrslunnar, 9. bindi að þegar ríkið tók yfir 75% af hlutafé Glitnis banka hafi margir lent í fjárhagserfiðleikum, t.d. hinir bankarnir sem höfðu tekið hlutabréf Glitnis sem veð fyrir lánum, áttu skuldabréf Glitnis o.s.frv. „Þegar skoðað er net íslenskra fyrirtækja og metið hversu mörg fyrirtæki voru fjárhagslega háð Glitni banka við fall sjáum við að 141 fyrirtæki á það stóran hluta í Glitni að eignarhlutur þess var jafn stór eða stærri en eigið fé þess," segir í skýrslunni.
Í ársbyrjun 2008 voru 110 fyrirtæki fjárhagslega háð Glitni, 132 fyrirtæki voru háð Kaupþingi og 64 fyrirtæki voru háð Landsbanka. Í október 2008, eftir bankahrunið hafði þessi mynd breyst. Þá voru 141 fyrirtæki háð Glitni, 91 fyrirtæki háð Kaupþingi og 81 fyrirtæki háð Landsbankanum fjárhagslega.
Í þessum kafla skýrslunnar, sem ritaður er af Margréti V. Bjarnadóttur og Guðmundi Axel Hansen, segir af þessi 141 aðili hjá Glitni eftir fall bankanna sé skoðaður, þá komi í ljós að aðrir 157 aðilar séu fjárhagslega háðir þeim. Þessir aðilar skulduðu samtals tæpa 193 milljarða króna við fall, þar af tæpa 65 milljarða króna hjá Glitni. Samanlagður beinn eignarhlutur þeirra 37 aðila sem áttu beint í Glitni var tæp 15% og skulduðu þau félög tæpa 77 milljarða króna samanlagt hjá bönkunum þremur, þar af rúman 31 milljarð króna hjá Glitni banka.
„Því má segja að við það að eign fyrirtækja í Glitni þurrkast út fer af stað keðjuverkun þar sem fjöldi fyrirtækja verður tæknilega gjaldþrota og við það fer fjöldi lána í vanskil hjá öllum bönkunum. Upplýsingakerfi um krosseignatengsl hefði því getað auðveldað stjórnvöldum að gera sér grein fyrir afleiðingum af yfirtöku bankanna," segir í skýrslunni.
Markmið þessarar rannsóknar var að varpa ljósi á eðli krosseignatengsla á Íslandi og útlánaáhættu bankanna til tengdra aðila. Til að draga upp mynd af krosseignatengslum var notast við gögn frá Ríkisskattstjóra, nánar tiltekið hlutafjármiða sem eigendum fyrirtækja er skylt að skila árlega til Ríkisskattstjóra.
„Þó er nokkuð um að upplýsingar um eignarhald vanti, bæði vegna vanskila á hlutafjármiðum en ekki síður vegna þess að mörg þeirra fyrirtækja sem koma við sögu eru skráð erlendis. Því þurfti að fylla í gagnaeyður eftir því sem kostur var, til dæmis má oft finna eignarhald erlendra félaga í lánanefndargögnum banka. Upplýsingarnar um eignarhald eru því ekki fullkomnar en eru byggðar á bestu gögnum sem nefndin gat nálgast á meðan hún starfaði. Allar tölur um eignarhald og heildarútlán eru birtar með fyrirvara um áreiðanleika gagnanna," segir í þessum kafla skýrslunnar.
