Rannsóknarnefnd Alþingis telur að um vanrækslu hafi verið að ræða af hálfu stjórnar Seðlabanka Íslands í tveimur tilvikum, annars vegar þegar hún brást við erindi Landsbanka Íslands í ágúst 2008 um aðstoð við flutning Icesave-innlánsreikninga úr útibúi yfir í dótturfélag og hins vegar í tveimur atriðum við afgreiðslu á erindi Glitnis í september 2008.

Aðfinnslur nefndarinnar felast ekki í gagnrýni á ákvarðanir Seðlabankans í hruninu, heldur snúast um að bankinn hafi brugðist í öflun upplýsinga og hefði átt að veita Glitni skrifleg svör.

Finna ekki að þeirri leið sem Seðlabankinn fór

Landsbankinn leitaði til Seðlabankans vegna örðugleika í sambandi við að flytja Icesave-reikningana úr útibúi í dótturfélag. Breska fjármálaeftirlitið, FSA, hafði sett skilyrði um eignir, sem flytja þyrfti frá móðurfélaginu á Íslandi til dótturfélagsins Heritable Bank á Englandi til að standa á móti innlánunum. Landsbankinn leitaði til Seðlabankans og óskaði eftir að hann tæki við innstæðum frá Heritable Bank að fjárhæð 2,5 milljarðar punda eða tæplega 390 milljarðar króna og lánaði sömu fjárhæð jafnskjótt til Landsbankans gegn tilteknum veðum. Í skýrslunni segir rannsóknarnefndin að hún telji „í sjálfu sér ekki ástæðu til athugasemda við þá afstöðu Seðlabankans að fylgja ekki eftir þeirri hugmynd um fyrirgreiðslu sem Landsbankinn setti fram, enda hefði hún verið mjög áhættusöm fyrir Seðlabanka Íslands“.

Að mati rannsóknarnefndarinnar sinnti stjórn bankans hins vegar ekki rannsóknarskyldu sinni og sá til þess að á vegum hans væri „aflað milliliðalaust nánari upplýsinga um stöðu Glitnis og lánabók hans svo og upplýsinga um önnur þau atriði sem haft gátu þýðingu fyrir mat á því hvort forsvaranlegt væri að veita Glitni banka hf. þrautavaralán“.

Ósk um fyrirgreiðslu tvöfalt markaðsvirði Landsbankans

Tilgreinir nefndin að ósk Landsbankans um fyrirgreiðslu hafi numið tvöföldu markaðsvirði Landsbankans eins og það hafi þá verið skráð í kauphöll og nær þriðjungi af landsframleiðslu. Þessar upplýsingar hefðu átt að verða tilefni til þess að Seðlabankinn kannaði sjálfur eða óskaði eftir því við Fjármálaeftirlitið að gæði útlána Landsbankans yrðu könnuð og þar með hvort fyrir hendi væri í reynd eiginfjárvandi hjá bönkunum.

Rannsóknarnefndin telur að bankastjórn Seðlabankans hafi átt að gera ráðstafanir „til að ganga úr skugga um hver væri í reynd staða Landsbankans á þeim tíma með tilliti til áhrifa hennar á fjármálastöðugleika í landinu“.

Í lögum Alþingis um rannsóknarnefndina segir að hún skuli „leggja mat á hvort um mistök eða vanrækslu hafi verið að ræða við framkvæmd laga og reglna um fjármálastarfsemi á Íslandi og eftirlit með henni, og hverjir kunni að bera ábyrgð á því“. Í skýrslunni segir að það sé niðurstaða rannsóknarnefndarinnar að „meta verði framangreint athafnaleysi Davíðs Oddssonar, Eiríks Guðnasonar og Ingimundar Friðrikssonar svo að þeir hafi þar látið hjá líða að bregðast við yfirvofandi hættu á viðeigandi hátt og grípa til viðhlítandi ráðstafana og með því sýnt vanrækslu í skilningi [laganna um rannsóknarnefndina]“.

Bankastjórarnir þrír fengu tækifæri til andmæla og notuðu það.

Valdheimildir og skyldur

Í svari Davíðs Oddssonar, fyrrverandi formanns stjórnar Seðlabankans og núverandi ritstjóra Morgunblaðsins, segir að ekki skorti vitneskju um að Seðlabankinn og bankastjórn hans hafi verið „mjög fylgjandi því að útibúi Landsbankans í Bretlandi yrði breytt í dótturfélag og áhættan af rekstri þess og ekki síst eftirlit með honum flyttist frá íslenska Fjármálaeftirlitinu til hins breska, enda mátti öllum vera ljóst og hafði meðal annars komið fram opinberlega í ræðum undirritaðs að íslenska Fjármálaeftirlitið hefði fjarri því aukist að burðum í samræmi við öra stækkun bankakerfisins... Ekki er hjá því komist að lýsa enn yfir undrun á því að svo virðuleg nefnd reyni ítrekað að gera sitt til að rugla þá mynd sem er á því, hvar valdheimildirnar liggja og þar með skyldurnar í hinu íslenska eftirlitskerfi.“

Rannsóknarnefndin kemst einnig að þeirri niðurstöðu að í skilningi laganna um nefndina hafi það verið vanræksla af hálfu bankastjórnar Seðlabankans að hafa ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni þegar Glitnir leitaði eftir láni í lok september 2008. Bankinn hefði milliliðalaust átt að afla nánari upplýsinga um stöðu Glitnis og lánabók hans ásamt öðrum atriðum, sem skiptu máli við mat á því hvort forsvaranlegt væri að veita Glitni þrautavaralán.

Þá hefði bankinn átt að afgreiða þá niðurstöðu að ekki væri forsvaranlegt að lána Glitni umbeðna fjármuni skriflega. Með því að gera það ekki hefði bankinn ekki farið að reglum stjórnsýslulaga um tilkynningu á niðurstöðu sinni og þar með að mati nefndarinnar sýnt vanrækslu. Vísar nefndin aftur til þeirra laga, sem hún sækir umboð sitt til.

Beiðni kom aldrei formlega

Í svörum Davíðs er brugðist við þeirri aðfinnslu að Seðlabankinn hafi ekki „svarað nægjanlega formlega „erindi“ um lánafyrirgreiðslu í erlendu fé“ með því „að benda á að sú beiðni kom aldrei formlega til bankans“. Um hafi verið að ræða þreifingar af hálfu Glitnis og þegar ljóst hafi verið að bankinn hafi ekki haft í hendi veð, sem hann hafði áður lagt til, hafi málið ekki náð lengra. Undir þetta taka Eiríkur og Ingimundur í svörum sínum.

Um öflun upplýsinga segir Davíð að „Seðlabankinn hefði aldrei fengið á meðan að þessi banki var í einkaeigu að kynna sér innri mál hans öðru vísi en með beiðni um að fá lögmætar upplýsingar sendar frá bankanum. Og samkvæmt lögmætisreglunni mátti hann ekki krefjast þess. Slík innri skoðun var í verkahring Fjármálaeftirlitsins.“

Þegar sagan er skrifuð...

Bankastjórar Seðlabankans, Davíð Oddsson, Eiríkur Guðnason og Ingimundur Friðriksson, nýttu allir rétt sinn til andmæla og hafa greinilega borið saman bækur sínar. Bankastjórarnir þrír hafna því að hafa gerst sekir um vanrækslu í starfi og má í svörum þeirra meðal annars finna athugasemdir um hvað þeim hafi verið gefinn skammur tími til að bregðast við. Ljóst er af skýrslunni að nefndin hefur tekið tillit til margs af því sem fram kom í svörum bankastjóranna við bréfum hennar.

„Þegar sagan er skrifuð getur hverjum sýnst sitt um hvort allar ákvarðanir sem teknar voru hafi verið hinar bestu sem völ var á hverju sinni,“ segir Ingimundur í svari sínu. „Þessu er hægt að velta vöngum yfir þegar neyðarástandið er að baki og alls konar upplýsingar liggja fyrir sem e.t.v. voru ekki tiltækar þegar ákvarðanir voru teknar. Mikilvægt er hins vegar að hafa í huga að þegar ákvarðanir voru teknar var það gert á grundvelli bestu fáanlegra upplýsinga á þeim tíma og á mati á þeim kostum sem staðið var frammi fyrir.“