Rannsóknarnefnd Alþingis tilkynnti til ríkissaksóknara, sem mögulega markaðsmisnotkun, umfangsmikil kaup Kaupþings og stærstu viðskiptavina bankans á erlendum gjaldeyri á tímabilinu frá nóvember 2007 til janúar 2008.

Félögin sem um ræðir eru Exista, Kjalar, Baugur og tvö félög tengd Baugi. Á áðurnefndu tímabili keyptu félögin fimm 1.392 milljónir evra í framvirkum samningum og stundarviðskiptum, mestmegnis í gegnum Kaupþing.

„Þar sem þessi viðskipti voru mjög umfangsmikil miðað við fyrri viðskipti flestra þessara fyrirtækja telur rannsóknarnefnd ástæðu til að tilkynna þetta til ríkissaksóknara þar sem grunur leikur á að um markaðsmisnotkun hafi verið að ræða,“ segir í skýrslu nefndarinnar. Ólafur Hauksson, sérstakur saksóknari, vill ekki segja til um hvort embættið hafi málið þegar til rannsóknar.

Nokkur fylgni var á milli gengis krónunnar og viðskipta Kaupþings með gjaldeyri, að því er segir í þeim kafla skýrslunnar sem fjallar um gjaldeyrismarkaðinn. Þannig féll gengi krónunnar talsvert í lok árs 2007, og enn meira í byrjun árs 2008, í kjölfar þess að Kaupþing keypti, fyrir sig og stóra viðskiptavini sína, óvenju mikið af erlendum gjaldeyri.

Seðlabankinn vildi að FME rannsakaði málið

Í skýrslutöku rannsóknarnefndarinnar yfir Sturlu Pálssyni, forstöðumanni alþjóða- og markaðssviðs Seðlabanka Íslands, kom fram að titringur hefði verið innan Seðlabankans vegna mikilla kaupa Kaupþings á evrum á millibankamarkaði í lok árs 2007 og fyrstu mánuði 2008.

„[Í] desember 2007 að þá breytist hegðun Kaupþings á millibankamarkaði með gjaldeyri algjörlega. Þeir hætta að selja svo mikið sem evru og þeir verða bara svona svarthol. Frá desember 2007, janúar 2008, febrúar 2008, þá kaupa þeir 2,3 milljarða evra á millibankamarkaði með gjaldeyri,“ er haft eftir Sturlu.

Í skýrslu nefndarinnar kemur fram að hún hafði undir höndum bréf frá Seðlabankanum til Fjármálaeftirlitsins, dagsett 2. apríl 2008, þar sem bankinn biður eftirlitið að kanna mögulega markaðsmisnotkun Kaupþings og Exista á gjaldeyrismarkaði.

Í ágúst sama ár svaraði Fjármálaeftirlitið á þá leið að við athugun þess hefðu ekki komið fram vísbendingar um að í umræddum viðskiptum hefði verið brotið gegn þeirri löggjöf sem fellur undir eftirlitið.

Sturla lýsir einnig mjög ákveðinni skoðun á viðskiptum Kaupþings á markaði með gjaldeyrisskiptasamninga. Segir hann að Kaupþingsmenn „ryksuguðu gjaldeyrismarkaðinn“, en þeir hafi svo hætt viðskiptum á gjaldeyrisskiptamarkaðnum, sem hafi skapað hræðslu á markaðnum sem varð til þess að krónan hrundi í mars 2008. Á einni viku féll gengi hennar um 15%.

Bankarnir veltu gjaldeyrisáhættunni á einstaklinga

Síðustu tvö árin fyrir hrun keyptu stóru bankarnir þrír erlendan gjaldeyri í auknum mæli til að verja eiginfjárhlutfall sitt gagnvart gengisbreytingum á íslensku krónunni, segir í skýrslunni. Enda varð hlutfall erlendra eigna í eignasafni bankanna sífellt hærra og því vildu þeir með gjaldeyriskaupunum koma í veg fyrir að sveiflur á krónunni yrðu til þess að þeir færu niður fyrir lögbundið eiginfjárhlutfall.

Sem dæmi segir í skýrslunni að um mitt ár 2007 hafi gjaldeyrisjöfnuður Kaupþings sem hlutfall af eiginfjárgrunni skyndilega aukist úr 40% í 60%, og var á bilinu 80% til 100% í lok árs 2007 og fram að falli bankans.

Einnig segir að gögn nefndarinnar bendi til að erlendar eignir bankanna hafi að miklu leyti verið lán í erlendri mynt til innlendra fyrirtækja og einstaklinga, sem jukust allverulega frá 2006.

„Með þessu var í raun verið að flytja myntáhættu, sem skapaðist vegna fjármögnunar bankanna erlendis, frá þeim yfir á einstaklinga,“ segir í skýrslunni. Hins vegar er bent á að í tilfellum þar sem þeir lántakendur voru með tekjur í íslenskum krónum, hafi enn mikil áhætta verið hjá bönkunum, en í formi útlánaáhættu í stað gjaldeyrisáhættu.

Vildu verja eiginfjárhlutfallið

Hreiðar Már Sigurðsson, fyrrverandi forstjóri Kaupþings, sagði við skýrslutöku fyrir rannsóknarnefndinni að stjórnendur bankans hefðu ákveðið að kaupa aukinn erlendan gjaldeyri til að verja eiginfjárhlutfall bankans gegn sveiflum í gengi krónunnar.

Aðspurður sagði Hreiðar að Kaupþing hefði byggt upp gjaldeyrisjöfnuð sinn fyrst og fremst með framvirkum samningum við lífeyrissjóði og jöklabréfaeigendur, sem þannig tóku í stað bankans á sig áhættuna vegna sveiflna í krónunni. Þá bendir hann á að tvennt sé hægt að gera til að stýra gjaldeyrisjöfnuði banka. „Þú getur ákveðið að reyna að tryggja bara, bara að stilla eignum og skuldum þannig af að þú sért alltaf búinn bara að tryggja kaupmátt í viðkomandi mynt, eins og íslensku krónunni ...eða þá þú getur stillt jöfnuðinn þannig af að þú tryggir að það sé alltaf sama eiginfjárhlutfall í bankanum. Verja eiginfjárhlutfallið. Og það var svolítið það sem við fórum að gera.“

Hann segir Kaupþingsmenn ekki hafa gert sér grein fyrir að gengið myndi falla eins mikið og raunin varð. Þeir hafi þó gert ráð fyrir að það gæti fallið um 20 til 30%, og þá myndu eignir og skuldir hækka um svipað hlutfall, en eigið fé haldast óbreytt. „Svo við fórum að setja meira og meira eignirnar í erlenda mynt til þess að verja okkur fyrir falli, verja eiginfjárhlutfall bankans.“