Efnahags- og atvinnuástandið eftir hrun bankanna birtist með skýrum hætti í niðurstöðum ríkisskattstjóra um álagningu þessa árs, sem byggð er á skattframtölum fyrir tekjur síðasta árs. Enda er tekið sérstaklega fram í yfirliti ríkisskattstjóra að upplýsingar úr skattframtölum „beri órækan vitnisburð um þau umskipti sem urðu í efnahagslífi þjóðarinnar haustið 2008“.

Framteljendum hefur fækkað, tekjuskattur minnkað, minni launatekjur, stórauknar atvinnuleysisbætur, hækkandi úttektir úr séreignarlífeyrissjóðum og auknar greiðslur í félagslega aðstoð og húsaleigubætur. Þannig drógust laun og hlunnindi saman um rúma 23 milljarða króna á milli ára.

Sú tala og aðrar í yfirliti ríkisskattstjóra eru til vitnis um að fólk hefur minna á milli handa en áður, og er um leið að fá meira greitt í bætur úr ríkissjóði, úr lífeyrissjóðum og frá sveitarfélögum. Á sama tíma hafa skuldir fólks aukist hraðar en eignir, eða um 63 milljarða króna umfram eignir. Að sögn ríkisskattstjóra hafa skuldir ekki aukist hraðar en eignir síðan 1991.

36 milljarðar af séreigninni

Í yfirliti ríkisskattstjóra um álagninguna kemur fram að landsmenn tóku út nærri 92 milljarða króna úr lífeyrissjóðum á síðasta ári. Þar af voru tæpir 15 milljarðar teknir út úr séreignarlífeyrissjóðum sem almenn útborgun til þeirra sem eru 60 ára og eldri, eða til um 10 þúsund manns. Í upphafi síðasta árs tók svo gildi heimild fyrir 60 ára og yngri til að taka út eina milljón af séreignarsparnaði sínum á níu mánuðum, eða 111 þúsund krónur á mánuði. Að sögn ríkisskattstjóra nýttu nærri 40 þúsund manns sér þessa heimild á síðasta ári og tóku út tæpan 21 milljarð til að bæta sér upp tekjumissi.

Áhrifa kreppunnar gætir á fleiri sviðum. Atvinnuleysisbætur hækkuðu á síðasta ári um 16,8 milljarða króna en Vinnumálastofnun greiddi þá út alls 20,5 milljarða króna til nærri 28 þúsund manns á atvinnuleysisskrá, borið saman við 3,7 milljarða árið 2008 og 1,7 milljarða 2007. Aukningin í greiðslu atvinnuleysisbóta frá 2007 er tólfföld, eða um 1.105%, en það ár töldu tæplega fimm þúsund manns fram atvinnuleysisbætur.

Þá hækkuðu húsaleigubætur og félagsleg aðstoð sveitarfélaga um 51% á milli ára. Nú töldu nærri 4.300 manns fram félagslega aðstoð, eða 17,6% fleiri en fyrir ári. Húsaleigubætur og félagsleg aðstoð voru alls 1,8 milljarðar króna samkvæmt framtölum 2010, 614 milljónum kr. hærri en í fyrra, samkvæmt samantekt ríkisskattstjóra.

Er þá ónefnd tekjuskerðingin sem fjármagnseigendur hafa orðið fyrir. Söluhagnaður af verðbréfum nam aðeins 13,2 milljörðum á síðasta ári, borið saman við um 150 milljarða árið 2008. Bendir ríkisskattstjóri á að fara þurfi allt aftur til ársins 2001 til að finna viðlíka söluhagnað eigenda verðbréfa. Aðeins um 1.300 manns töldu fram söluhagnað af hlutabréfum í ár, borið saman við nærri 5.000 fjölskyldur á síðasta ári.

Þróunin heldur áfram

Búast má við að þessi þróun haldi áfram á þessu ári og enn hærri tölur sjáist í skattframtölum næsta árs, s.s. áframhaldandi útgreiðslur úr séreignarsjóðum og aukin útgjöld atvinnuleysistryggingasjóðs. Þannig er búist við að 23 milljarðar verði greiddir í atvinnuleysisbætur í ár.

Eldri borgurum refsað

„Okkar félagsmenn hafa svo sannarlega orðið fyrir barðinu á kreppunni. Það er rosalega þungt í okkur hljóðið. Við bankahrunið misstu þúsundir eldri borgara allt sitt sparifé og það er endalaust verið að taka af okkur úr öllum áttum,“ segir Helgi K. Hjálmsson, formaður Landssambands eldri borgara, um fjárhagsstöðu eldra fólks eftir bankahrunið. „Við viljum sannarlega taka þátt í uppbyggingunni og leggja okkar af mörkum. En aðferðafræðin sem núverandi ríkisstjórn viðhefur er gjörsamlega út úr korti að okkar mati. Ráðist er á garðinn þar sem hann er lægstur og verið að refsa eldri borgurum sem hafa verið að reyna að spara og safna einhverju í sarpinn til elliáranna. Ef harðnar í ári er það allt rifið í burtu með skattlagningu, alls staðar þar sem ríkisstjórnin sér einhvern pening. Hún sér ofsjónum yfir því að fólk hafi lagt eitthvað til hliðar.“