Fátækt og félagsleg einangrun eru vandamál sem haldast gjarnan í hendur. Ýmsar aðstæður, hindranir og takmarkaðir möguleikar geta orðið til þess að fólk geti ekki tekið fullan þátt í samfélaginu.

Á morgunverðarfundi sem haldinn var í gær, í tilefni Evrópuárs gegn fátækt og félagslegri einangrun, var þessum einstaklingum lýst sem ósýnilega fólkinu, fólki sem býr á meðal okkar og við kunnum ef til vill að sjá en meðtökum ekki.

„Samfélagið ber ábyrgð á einangrun einstaklingsins með því að fjarlægja ekki hindranir úr veginum eða jafnvel setja nýjar,“ sagði Guðrún Hannesdóttir, verkefnastjóri Þjóðmálastofnunar Háskóla Íslands.

Guðrún fór yfir könnun sem gerð var á högum og viðhorfum öryrkja og endurhæfingarlífeyrisþega veturinn 2008-2009 en samkvæmt henni upplifir um 71% öryrkja félagslega einangrun og eru konur mun líklegri til þess en karlar.

Auk öryrkja eru atvinnulausir og eldri borgarar einnig meðal þeirra hópa sem eiga sérstaklega á hættu að verða fátæktargildrunni og félagslegri einangrun að bráð og eykur kreppan enn á áhættuna.

Varla farið út í þrjú ár

Nokkur verkefni hafa verið sett á laggirnar til að hjálpa einstaklingum að brjótast út úr félagslegri einangrun. Sum voru til áður en önnur bættust við eftir kreppu og hafa þau gefið góða raun.

Eitt þeirra er nýtt úrræði í Heimaþjónustu Reykjavíkur sem sett var á laggirnar í sumar, en það er viðbragðsteymi sem beint er að þeim hópi sem hefur misst tökin á lífi sínu og heimili vegna veikinda eða bágra aðstæðna. Að sögn Sigrúnar Ingvarsdóttur, deildarstjóra hjá Heimaþjónustunni, eru þetta einstaklingar sem hafa margir hverjir lokað sig af, heimilið drabbast niður og rusl og drasl hlaðist upp.

Markmið viðbragðsteymisins sé í fyrsta lagi að koma heimilinu í horf þannig að fólk geti tekið á móti gestum með reisn. Í kjölfarið er reynt að rjúfa félagslega einangrun einstaklingsins og aðstoða hann við að tileinka sér aftur hluti sem kunna að virðast hversdagslegir en eru mikið mál fyrir fólk sem hefur einangrast, s.s. fara í klippingu og til læknis.

Sigrún segir að virðing fyrir einstaklingnum sé lykilatriði í þessu starfi enda séu starfsmenn sérvaldir með tilliti til viðhorfa og samskiptahæfni. Oft þurfi mikla hæfileika til að vinna traust fólksins.

Ýmislegt getur orðið til þess að fólk missir tök á lífi sínu með þessum hætti að sögn Sigrúnar. Söfnunarárátta geti spilað inn í en fyrst og fremst er það þunglyndi af ýmsum sökum. Aðeins er komin tæplega fjögurra mánaða reynsla á þjónustuna en Sigrún segir hana hafa gefist vel.

Hún nefnir sem dæmi konu á áttræðisaldri sem vart hafði yfirgefið heimili sitt í þrjú ár og hafði slitið tengsl við börn sín og barnabörn. Hún þurfti mikla hjálp og m.a. var það margra daga verk að hreinsa íbúðina. Í dag hefur ótrúlegur árangur náðst og hefur konan m.a. sett sig í samband við börnin sín aftur.

Eitt vandamál sem velferðarþjónustan glímir við í þessu sambandi er hversu tíð starfsmannaskipti eru gjarnan, en það finnst mörgum notendum erfitt. Sigrún segir það óneitanlega kost við kreppuna að starfsfólk haldist lengur í störfum sem þessum, en mikilvægt sé að tryggja fyrir kreppulok að félagsþjónustan verði orðin samkeppnishæf um starfsfólk.

Opið án aðgreiningar

Annað úrræði sem gefist hefur vel er Hlutverkasetur. Þangað eru allir velkomnir sem misst hafa vinnuna eða lent í öðrum erfiðleikum og er markmiðið að byggja upp jákvætt umhverfi og koma reglu á lífið. Andrea Sif Jónsdóttir talaði um reynslu sína af Hlutverkasetri á fundinum og sagði það hafa hjálpað sér að verða félagslega virkari. „Það er gott að hafa opinn stað þar sem ég get talað við fólk um erfiðar tilfinningar þegar þær koma upp, en ekki viku síðar.“