Niðurstöður í nýlegri könnun gefa tilefni til að ætla að í eðlilegu árferði tapi fyrirtæki og stofnanir 5% af árlegum tekjum sínum vegna misferlis. Séu þessir útreikningar yfirfærðir á Ísland, og miðað við árið 2009, myndi tap vegna misferlismála nema um 75 milljörðum króna.

Þetta kemur fram í grein eftir Jóhann G. Ásgrímsson í nýútkominni Tíund, blaði ríkisskattstjóra.

Með hugtakinu misferli á Jóhann við (fjár)svik, blekkingar og misnotkun, óháð því hvort um sé að ræða refsiverðan verknað – þótt gera megi ráð fyrir að svo sé í flestum tilvikum.

2009 óvenjulegt ár á Íslandi og talan gæti því verið hærri

„Hafa ber í huga að 2009 var mjög óvenjulegt ár á Íslandi og því mætti ætla að um talsvert hærri tölu gæti verið að ræða. Engar sérstakar forsendur standa til þess að ætla að Íslendingar séu dyggðugri þjóð í fjármálum en aðrar,“ segir Jóhann í grein sinni.

Rannsókn sem Jóhann vísar til var gerð af ACFE(Association of Certified Fraud Examiners, Inc) á 1.843 málum í meira en 100 löndum úr öllum heimsálfum. Jóhann segir að það sem geri þessa skýrslu ACFE athyglisverða sé hvað misferlisbrot séu einsleit, hvort sem þau eru framin í Evrópu, Asíu, Afríku eða Ameríku.

„Þó svo að svæðisbundin einkenni séu vissulega einhver eru megineinkenni brotanna þau sömu. Nálægðin við auðtekin verðmæti virðist jafn freistandi fyrir mannskepnuna hvar sem hún dvelur á jarðarkringlunni. Menning, kynferði, trúarbrögð og litarháttur virðast ekki skipta máli þegar að þessu kemur,“ segir Jóhann.

Í nálægt 50% tilfella uppgötvast misferli annaðhvort fyrir tilviljun eða vegna ábendinga. Einnig vekur athygli að uppgötvun nær 11% misferlismála á uppruna sinn hjá þriðja aðila, þ.e. utan viðkomandi fyrirtækis eða stofnunar. Fagaðilar eins og ytri endurskoðendur upplýsa misferli í tæpum 5% tilfella og innri endurskoðendur í tæplega 14%.

„Þetta kann að koma einhverjum á óvart. Þó ber að varast að draga skyndiályktanir af þessu heldur spyrja frekar: Hvers vegna uppgötvast misferli í 50% tilfella annaðhvort fyrir tilviljun eða vegna ábendinga?“ segir Jóhann í grein sinni. Hann segir að þetta gæti bent til að hagsmunaðilar eigi e.t.v. að hlusta minna á „sérfræðinga“ en meira á starfsmenn og aðila í umhverfi viðkomandi rekstrar. Þar gæti verið falinn fjársjóður.

Rannsóknin leiddi í ljós að tíðni misferlismála er hæst hjá almennum starfsmönnum en lægst hjá yfirstjórn eða eigendum.

Því hærra sem menn eru settir eru þeir stórtækari

Alger umskipti verða á gerendum þegar litið er til umfangs misferlis. Því hærra sem menn eru settir þeim mun stórtækari eru þeir. Tækifærin skipta meira máli en nokkuð annað þegar hættan á misferli er metin. Menntun dregur t.d. ekki úr hættunni og benda niðurstöðurnar frekar til hins gagnstæða, segir Jóhann.

Séu fjárhæðir færðar yfir í íslenskar krónur, miðað við að gengi á USD sé 116 ISK, þá er miðtala umfangs hvers misferlistilviks um níu milljónir kr. þegar gerendur eru almennir starfsmenn, 20 milljónir kr. hjá millistjórnendum og 90 milljónir kr. hjá yfirstjórnendum. „Rétt er að taka fram hér að rannsókn ACFE nær ekki til „mega-misferlismála“ eins og þeirra sem við þekkjum úr bankahruninu.

Rannsóknin nær einungis til þess misferlis sem viðgengst í „eðlilegu“ árferði. Allt sem tengist bankahruninu kæmi sem viðbót við þetta enda væri þar um að ræða fjárhæðir af allt öðrum toga. Ekki er fjallað um slíkar tölur hér. Ætla má að tölur úr bankahruninu séu hrein viðbót við þá 75 milljarða sem minnst er á í upphafi greinarinnar,“ segir Jóhann.

Ríkið verður af tekjum
» Misferlismál og skattsvik fara oftar en ekki saman, segir Jóhann.
» Ríkið verði þannig auk þess af miklum tekjum sem annars myndu renna til samneyslu.
»F élagslegt misrétti felist í því að hægt sé með skattsvikum eða skattundandrætti að komast hjá því að standa undir sameiginlegum kostnaði samfélagsins en þiggja engu að síður sömu þjónustu og hinir sem kostnaðinn bera.