Það er eflaust margur maðurinn sem man hvar hann var staddur þegar Geir H. Haarde fyrrv. forsætisráðherra bað Guð um að blessa Ísland. mbl.is/Frikki

Sigrún Rósa Björnsdóttir sigrunrosa@mbl.is

Nær ómögulegt virðist fyrir íslensk fyrirtæki að greina það tjón sem þau urðu fyrir vegna áhrifa hryðjuverkalaganna frá öðrum atvikum í hruninu og er þá sama hvort rætt er um beint eða óbeint tjón. Þetta er meðal þess sem kemur fram í skýrslu sem Steingrímur J. Sigfússon, fjármálaráðherra lagði fram á Alþingi á laugardag um mat á áhrifum af beitingu Breta á hryðjuverkalögum á íslensk fyrirtæki. Guðlaugur Þór Guðlaugsson, þingmaður Sjálfstæðisflokks, óskaði ásamt 14 öðrum þingmönnum eftir skýrslunni.

Þegar hefur komið fram að beint tjón vegna áhrifa hryðjuverkalaganna á íslensk fyrirtæki er metið á bilinu um 2-9 milljarðar króna en samkvæmt skýrslunni er líklegast að tjónið nemi um 5,2 milljörðum króna, Er það meðal annars með þeim fyrirvara að byggja þurfi fjárhagslegt mat á hagstærðum.

Fjórar meginniðurstöður

Í skýrslunni var við mat á tjóni horft til íslenskra inn- og útflutningsfyrirtækja en ekki lagt mat á tjón fjármálafyrirtækja, hins opinbera og annarra. Dregnar voru saman fjórar meginniðurstöður úr samtölum við forsvarsmenn fyrirtækja í inn- og útflutningi en þar voru eftirfarandi þættir helst nefndir sem óbein áhrif sem gætu leitt til tjóns: Vandræði í greiðslumiðlun, niðurfelling gjaldfresta hjá birgjum, aukinn kostnaður vegna upplýsingagjafar og vinnu við að viðhalda viðskiptasamböndum og laskað orðspor.

Aðeins hluti af ætluðu tjóni

Stærstur hluti þess tjóns sem metið er til fjár á samkvæmt skýrslunni upptök sín í þeim kostnaði sem innflutningsfyrirtæki urðu fyrir þegar greiðslufrestir, sem algengt var að næðu yfir 30-90 daga, voru felldir niður. Það tjón eitt og sér er metið á um tvo til níu milljarða en líklegast er að tjónið nemi um fimm milljörðum króna. Þessi tala er fengin með því að skoða vaxtakostnað þar sem fyrirtækin þurftu að nota lausafé fyrr en ætlað var. Þau voru oft krafin um staðgreiðslu eða jafnvel fyrirframgreiðslu vöru. Af því leiddi að meira fé var bundið í vörum. Þau urðu bæði af vaxtatekjum og fyrir auknum vaxtakostnaði en í sumum tilfellum þurfti að fjármagna innflutning með yfirdráttarlánum eða hætta við. Mörg fyrirtæki eiga enn eftir að vinna greiðslufrestina tilbaka.

Settur er sá fyrirvari að fimm milljarðarnir séu aðeins vísbending um vaxtakostnað fyrsta árið eftir að greiðslufrestir voru felldir niður. Jafnframt sé vaxtakostnaður aðeins hluti þess tjóns sem varð vegna niðurfellingar greiðslufresta fyrirtækja.

Í skýrslunni er haft eftir bæði fyrirtækjum og CreditInfo að niðurfellingu greiðslufresta megi rekja til þess að strax að morgni 9. október 2008 hafi seljendur greiðslufallstrygginga tekið fyrir útgáfu þeirra. Því gátu til dæmis birgjar ekki varið sig gegn mögulegu greiðslufalli með því að kaupa tryggingu. Tvö af þremur fyrirtækjum sem helst seldu greiðslufallstryggingar fyrir íslensk fyrirtæki, bjóða nú upp á þær í dag; annað þeirra síðan í júlí á þessu ári. Í skýrslunni segir að ekki sé eingöngu hægt að kenna hryðjuverkalögunum þar um, heldur hafi óvissa í efnahagsmálum haft sitt að segja.

Tjón vegna tapaðra vaxta útflutningsfyrirtækja er metið á bilinu 20-70 milljónir en líklegast er að tjónið nemi um 40 milljónum króna. Tjón vegna tapaðs tíma starfsmanna er metið á bilinu 10-50 milljónir króna og líklegast að það nemi um 27 milljónum króna.

Óbeint tjón miklu meira

Skýrsluhöfundar benda á að þrátt fyrir að niðurstaða skýrslunnar sé sú að meta megi beint tjón að minnsta kosti 5,2 milljarða króna, þá bendi flest til þess að óbeina tjónið sé miklu meira. Þar komi til laskað orðspor íslensks efnahagslífs sem hafi áhrif á orðspor íslenskra fyrirtækja. Nær ógerlegt sé að meta slíkt tjón til fjár, þátt hryðjuverkalaganna í því og það hversu langan tíma taki að vinna orðsporið til baka.

Töldu bein áhrif á rekstur lítil

Í skýrslu fjármálaráðherra um áhrif af beitingu hryðjuverkalaga á íslensk fyrirtæki kemur fram að 32 fyrirtæki sem höfðu samtals 1.300 milljarða veltu árið 2008 hafi verið heimsótt. Fyrirtækjum var skipt í fjóra flokka: Innflutningsfyrirtæki, útflutningsfyrirtæki, innlenda starfsemi og alþjóðlega starfsemi. Vegna smæðar úrtaksins reyndist vart tölfræðilega marktækur munur þegar spurt var um bein áhrif á þau. Er varað við oftúlkun þeirrar niðurstöðu í skýrslunni. Öll útflutningsfyrirtækin telja sig ekki hafa orðið fyrir beinum áhrifum af hryðjuverkalögunum. Sama er hjá 80% þeirra fyrirtækja sem eru í alþjóðlegri starfsemi. Um 30% innflutningsfyrtækja töldu áhrifin einhver og um 70% engin. Rúm 40% fyrirtækja í innlendri starfsemi töldu áhrifin smávægileg.