Aflaheimildir grundvallast á rannsóknum Hafrannsóknastofnunar á nytjastofnum við Íslandsstrendur. Vegna fjárskorts hefur úthaldsdögum til rannsókna fækkað auk þess sem dregið hefur úr öðrum rannsóknum.

Sigrún Rósa Björnsdóttir sigrunrosa@mbl.is

Niðurskurður framlaga til starfsemi Hafrannsóknastofnunar virðist farinn að nálgast hættumörk. Þetta er niðurstaða nefndarálits meirihluta atvinnuveganefndar til fjárlaganefndar vegna fjárlagafrumvarps næsta árs.

Þingnefndir hafa unnið að álitum sínum til fjárlaganefndar um fjárlagafrumvarpið 2012 að beiðni nefndarinnar. Almennt er í fjárlagafrumvarpinu gert ráð fyrir 3% samdrætti í almennri stjórnsýslu og 1,5% í velferðarmálum.

Rekstur skipa í hættu

Í áliti meirihluta atvinnuveganefndar kemur fram að sérstaklega hafi verið rætt um vöktun nytjastofna og að um 70-80% ráðstöfunarfjár Hafrannsóknastofnunar fari í slík verkefni. Stofnunin hafi skorið niður umhverfis- og líffræðirannsóknir síðustu ár til að geta haldið vöktun úti.

Komið er inn á að Hafrannsóknastofnun sé dugleg að sækja sér tekjur í sjóði en í álitum minnihluta er bent á að sá tekjugrunnur sé ótraustur. Meirihlutinn bendir einnig á að 53% hækkun á olíuverði frá 2009 sé langt umfram verðlagsbreytingar og hafi þýtt 80 milljóna króna hækkun rekstrarkostnaðar rannsóknarskipa.

Í minnisblaði Hafrannsóknastofnunar kemur fram að stofnunin hafi rétt haldið sjó fyrir hrun. Komi 3% skerðing ríkisframlags til stofnunarinnar til framkvæmda á næsta ári, sé ljóst að ríkið hafi þá skert framlög til hennar um 22-25% frá árinu 2009. Ríkisframlag til hennar sé áætlað 1.332 millj. kr. á næsta ári en hafi verið 1.525,1 millj. árið 2009. Skerðingunni hafi verið mætt með fækkun verkefna og færri úthaldsdögum skipa.

„Með skerðingu hefur grundvelli útgerðar tveggja rannsóknarskipa verið stefnt í hættu á sama tíma og ný verkefni, m.a. tilkoma nýrra nytjastofna (kolmunna og makríls) og vegna breyttra umhverfisaðstæðna kalla á aukið úthald skipanna.“

Áhyggjur af auknu álagi

Meirihluti atvinnuveganefndar gerir einnig í áliti sínu til fjárlaganefndar athugasemdir við að á sama tíma og Matvælastofnun sé gert að bæta við sig verkefnum, nemi væntanlegur niðurskurður til hennar nær því ríkisframlagi sem stofnuninni var ætlað vegna aukins álags.

Einnig lýsir meirihlutinn áhyggjum af því tímabundna álagi sem er á stjórnsýslunni vegna aðildarumsóknar að Evrópusambandinu. Í umfjöllun meirihlutans var sérstaklega tekið fram að mikið aukið álag væri bæði á starfsmenn sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins og stofnanir þess, svo sem Hafrannsóknastofnun og Fiskistofu auk Matvælastofnunar.

Vilja skýrari línur í niðurskurði

Velferðarnefnd lýsir í áliti sínu til fjárlaganefndar áhyggjum af því að ekki verði gengið lengra í hagræðingarátt án þess að skerða þjónustu og fækka störfum og kallar eftir að línur verði skýrðar áður en fjárlagafrumvarpið verði samþykkt. „Telur meirihlutinn ljóst að áður en kemur að lokaafgreiðslu fjárlaga þurfi að liggja fyrir hvaða áhrif niðurskurðurinn hefur á einstökum stofnunum, stöðum og landsvæðum.“

Velferðarnefndin varar einnig við hættu á því að frekari niðurskurður í heilbrigðisþjónustu geti leitt til minni sparnaðar en lagt er upp með. Hætta sé á stórauknum útgjöldum úr ríkissjóði vegna sérfræðilækninga, sem hafi aukist um 8% frá árinu 2008 á meðan útgjöld til heilbrigðisstofnana hafi dregist saman um 22%. Er mælt með upptöku þjónustustýrðs tilvísankerfis.

Til tekjuaukningar mælir meirihlutinn með hækkun gjalda á áfengi, tóbak og munntóbak sem geti nýst til að draga úr niðurskurði í heilbrigðismálum. Vísar hann til nefndarálits síns til efnahags- og viðskiptanefndar þar sem lagt er til í samræmi við tillögur ÁTVR að tóbak hækki um 7,5% í stað 5,1% sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu.

Skortir fé til annarra verkefna

• Ekki gert ráð fyrir hækkun olíu „Það sem við erum að vekja athygli á, er sú staðreynd að Hafrannsóknastofnun fékk á þessu ári um fjögur hundruð milljónir út úr Verkefnasjóði sjávarútvegsins, sem hefur haft tekjur sínar af svokölluðum VS-afla. Nú er það mat sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins að tekjurnar vegna þessa afla verði minni og það mun því óhjákvæmilega hafa áhrif á rekstrarstöðu Hafrannsóknastofnunar,“ segir Einar K. Guðfinnsson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, sem situr ásamt Jóni Gunnarssyni, þingmanni Sjálfstæðisflokksins, í atvinnuveganefnd en þeir skiluðu áliti 1. minnihluta til fjárlaganefndar.

Með VS-afla er átt við að menn mega fiska upp að ákveðnu magni og landa 5% umfram aflaheimildir og selja þann fisk á fiskmörkuðum, 80% renna til VS-sjóðsins en 20% til skipta milli útgerðar og áhafnar.

Hugsunin á bak við þá aðferð er að reyna að draga úr brottkasti.

Einar segir að þar sem tekjurnar séu óvissar frá ári til árs, þýði það að nokkur óvissa ríki í kringum rekstrarforsendur stofnunarinnar. Hann bendir á að auk væntanlegrar tekjuskerðingar úr sjóðnum sé stofnunin að taka á sig hagræðingarkröfu eins og aðrar stofnanir hjá ríkinu.

„Við erum að vekja athygli á því að 80% af rekstrarumfangi Hafrannsóknastofnunar eru verkefni sem lúta að undirbúningi á stofnstærð og slíku. Undan því verði ekki vikist. Það er því alveg ljóst að samdráttur í tekjum stofnunarinnar mun þá bitna á öðrum verkefnum, eins og einstökum mælingum.“

Hann bendir á að þessu til viðbótar komi svo hækkun á olíuverði sem er um 53% sem sé mikið vandamál fyrir Hafrannsóknastofnun og fleiri stofnanir, t.d. Landhelgisgæsluna, Vegagerðina og lögregluna.

Í áliti 2. minnihluta atvinnuveganefndar, Sigurðar Inga Jóhannssonar, þingmanns Framsóknarflokks, er einnig bent á ótraustar tekjur af samkeppnissjóðum og sagt nauðsynlegt að fjármögnun Hafrannsóknastofnunar verði með beinum framlögum frá ríkinu í stað sjóða.

sigrunrosa@mbl.is

„Tappagjald“ gegn tannskemmdum

Velferðarnefnd lýsir í áliti sínu til fjárlaganefndar áhyggjum af tannheilsu barna, sem sé „verulega ábótavant,“ en vísbendingar séu um að foreldrar treysti sér ekki til að greiða sinn hlut á móti hlut ríkisins. Vill nefndin að fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd taki til skoðunar að leggja „tappagjald“ á sykraða gosdrykki í viðleitni til að draga úr neyslu þeirra, sem gæti einnig dregið úr offitu en Íslendingar eigi met í neyslu slíkra drykkja. Tekjur af slíku gjaldi gætu nýst til að auka framlög til niðurgreiðslu tannlækninga og forvarna.

Endurskoði byggingu nýs fangelsis

Meirihluti allsherjar- og menntamálanefndar gagnrýnir í nefndaráliti sínu til fjárlaganefndar fyrirhugaða byggingu öryggisfangelsis á Hólmsheiði, nokkrum tugum kílómetra frá Litla-Hrauni og lýsir yfir efasemdum um hagkvæmni slíkrar byggingar. Frekar eigi að byggja komu- og gæsluvarðhaldsrými í Reykjavík í stað fangelsisins á Skólavörðustíg og kvennafangelsisins í Kópvogi og byggja nýja öryggisálmu á Litla-Hrauni. Byggir meirihlutinn álit sitt á framkomnu kostnaðarmati þessara kosta en hún hafði óskað eftir því. „Hagkvæmni þess að reka tvö öryggisfangelsi á sama vinnusvæði blasir ekki við og því er mikilvægt að þessi áform verði endurmetin hið fyrsta,“ segir í álitinu.