Flestir hafa spáð því að verðbólga nái hámarki fyrstu mánuði ársins en hjaðni síðan. Nú eru auknar líkur taldar á að verðbólgan verði meiri. mbl.is/Arnaldur

Ómar Friðriksson omfr@mbl.is

Verðbólguhorfur eru dökkar og margt sem þrýstir á verðlagið um þessar mundir. Ársverðbólgan í janúar mældist 6,5%, og er töluvert meiri en spáð hafði verið. Hækkanir gjalda hjá ríki og sveitarfélögum um áramót áttu stóran hlut að máli. Áhrif þeirra fjara að vísu út þegar frá líður en það gera líka áhrifin af vetrarútsölum janúarmánaðar. Í kjölfarið fylgir tilheyrandi hækkun á neysluverðsvísitölunni, eins og bent er á í Vegvísi Landsbankans.

Þar segir að mikil óvissa ríki um olíuverðsþróun á næstu mánuðum. Þá hefur gengisvísitalan hækkað um tæp 4% á seinustu 3 mánuðum. Gangi hún ekki til baka megi ætla að hluti hennar skili sér út í verðlag á næstu mánuðum.

Búast má við að methækkanir á bensíni og olíu að undanförnu verði fyrirferðarmiklar í næstu vísitölumælingu um miðjan febrúar. Nú um mánaðamótin og 1. mars hækka laun á vinnumarkaði um 3,5%. Þetta er önnur áfangahækkun kjarasamninganna, sem ná yfir allan vinnumarkaðinn og þeim fylgir mikill kostnaðarauki eða alls upp á um 35 milljarða. Flestum er ljóst að þessi hækkun launakostnaðar verður fyrirtækjum sem reiða sig á heimamarkað erfiður. Þau eiga um þrennt að velja; hagræða, hækka verð á vöru og þjónustu eða grípa til uppsagna.

„Þegar kjarasamningarnir voru undirritaðir síðastliðið vor, fóru menn af stað með væntingar um að farið yrði í ákveðnar framkvæmdir og lagt var upp með að fjárfestingarstigið yrði hækkað mikið. Um leið og fjárfestingar og framkvæmdir fara í gang skapast ákveðin eftirspurn og umsvif í hagkerfinu, sem veldur virðisauka og verðmætasköpun í atvinnulífinu. Þetta átti að verða ákveðin forsenda þess að atvinnulífið og fyrirtækin, sérstaklega í okkar geira, gætu staðið undir þessum hækkunum,“ segir Bjarni Már Gylfason, hagfræðingur Samtaka iðnaðarins.

Mjög lítið svigrúm til að taka á sig þessar hækkanir

,,Það hefur ekki gengið eftir að teknar séu ákvarðanir um margvíslegar verklegar framkvæmdir, þannig að það skortir ennþá verulega á að þessi innistæða, sem átti að vera fyrir kjarasamningunum verði til. Þegar svo háttar til er svigrúmið sem menn hafa til þess að taka á sig þessar launahækkanir mjög lítið,“ segir hann.

Hætt sé við því að viðbrögðin verði af tvennum toga. Annars vegar að hækkanir verði settar út í verðlagið en í mjög mörgum greinum er mjög lítið svigrúm til þess, að sögn hans.

Þá sé ekki síður alvarlegt ef viðbrögðin verða þau að fyrirtæki þurfi að mæta þessu með því að fækka starfsfólki að einhverju leyti. „Ég vona að svo verði ekki en það er erfitt að spá fyrir um hvað verður.“

„Ef menn fá ekki þessa innstæðu er hættan frekar sú að verðbólgan verði mikil en það er óábyrgt að spá því að hún sé að fara á eitthvert flug,“ segir Bjarni Már.

Greiningardeild Arion banka spáði því á dögunum að í febrúar mundu útsöluáhrifin ganga til baka og flugfargjöld einnig hækka. Gera mætti ráð fyrir að mjólkurafurðir hækkuðu í febrúar og verð á eldsneyti héldi áfram að stíga upp á við. Þá mætti búast við árstíðarbundnum hækkunum á símaþjónustu, tómstundum og menningu.

Verslunin stendur höllum fæti

Andrés Magnússon, framkvæmdastjóri Samtaka verslunar og þjónustu, segir erfitt að spá fyrir um hvaða afleiðingar kostnaðaraukinn vegna launahækkananna mun hafa fyrir verslun og þjónustu. „Verslunin stendur höllum fæti. Kaupmátturinn hefur ekki náð sér á strik miðað við það sem áður var og almennt heldur fólk mjög í við sig á öllum sviðum,“ segir Andrés.

Að hans mati ættu atvinnulífið og samtök launþega að leggja áherslu á það við stjórnvöld að ofurskattlagning á nauðsynjavörum yrði tekin til endurskoðunar. Það yrði öllum til hagsbóta.

„Ég held að fyrirtæki í verslun séu búin að hagræða eins og hægt er. Ég hef meiri áhyggjur af fyrirtækjum í þjónustugeiranum. Ég hef á tilfinningunni að þau fyrirtæki séu ekki alveg búin að súpa seyðið af kreppunni,“ segir hann. „Það er gömul saga og ný að allar kostnaðarhækkanir sem fyrirtæki verða fyrir í verslun, þjónustu og á öðrum sviðum, fara út í verðlagið með einum eða öðrum hætti. Þegar ekki er innstæða fyrir þeim, þá kveikir þetta bara verðbólgubálið.“

Undirstaðan

Mikilvægast er að koma framkvæmdum og fjárfestingu í gang. Þær eru innstæðan sem kjarasamningarnir hvíla á, en hún lætur á sér standa, að sögn Bjarna Más Gylfasonar, hagfræðings SI. Hann segir óvarlegt að spá því að verðbólgan sé að fara á flug. „Um leið og launastiginu er lyft upp með kjarasamningsbundnum hækkunum hefur það auðvitað áhrif til aukinna umsvifa. Það hefur áhrif á einkaneysluna og áhrif á kaupmáttinn, sérstaklega til skamms tíma. Það er því mikilvægt að reyna að verja þessa kauphækkun með því að halda verðbólgunni í skefjum. Það er stóra verkefnið.“