Björn Jóhann Björnsson bjb@mbl.is

Fjallað er í skýrslu úttektarnefndar Landssamtaka lífeyrissjóða um fjárfestingar sjóðanna í sérstökum tegundum skuldabréfa, m.a. víkjandi og lánshæfistengdum skuldabréfum og skuldavafningum. Töpuðu sjóðirnir stórum fjárhæðum á þessum viðskiptum og telja skýrsluhöfundar vafa leika á því hvort þessar fjárfestingar hafi verið í anda laga um lífeyrissjóði og samrýmst hlutverki þeirra.

Meðal þess sem nefndin tekur fyrir sérstaklega er skuldabréfaútboð Glitnis í mars árið 2008 og milliganga Landsbankans við útgáfu franska bankans Société General á svonefndum baktryggðum skuldabréfum árin 2004 og 2005. Í báðum tilvikum eiga lífeyrissjóðir í málaferlum við slitastjórnir bankanna.

Lífeyrissjóðirnir keyptu þessi Glitnisbréf fyrir alls 10,7 milljarða króna. Var útgáfunni ætlað að bæta eiginfjárhlutfall bankans verulega. Bréfin voru án gjalddaga og tryggingar en breytanleg í hlutabréf í Glitni í apríl 2013. Skuldabréfin urðu verðlaus við fall bankans í október 2008 og telja lífeyrissjóðirnir að stjórnendur bankans hafi beitt blekkingum í kynningu á útgáfunni.

Nefndin segir um þessi víkjandi skuldabréf að þau geti átt rétt á sér fyrir bankana til öflunar eigin fjár en það samræmist illa hlutverki lífeyrissjóða og lagaákvæðum um varfærnislega fjárfestingu að þeir taki þátt í þannig fjármögnun.

Varðandi skuldabréfaútboð Glitnis segir nefndin að líklega eigi sjóðirnir skaðabótakröfu á hendur bankanum, takist þeim að sanna sök yfirstjórnenda bankans. Hins vegar hefðu sjóðirnir þurft að gera sjálfstæða greiningu á þessari fjárfestingu og þeirri áhættu sem henni hafi verið samfara. „Bendir margt til að þessu hafi verið ábótavant. Það er ekki fyrr en eftir fall bankanna að flestir þeirra samþykkja, að ábendingu innri endurskoðenda, að setja nýja fjárfestingarferla og gera áhættumöt.“ Stærstu þátttakendur meðal lífeyrissjóða í útboði Glitnis voru LSR og Gildi lífeyrissjóður. Stjórn Gildis taldi fjárfestinguna áhugaverða en stjórn LSR fjallaði ekki um kaupin fyrr en eftir að þau áttu sér stað. Lífeyrissjóður verslunarmanna tók hins vegar ekki þátt í útboðinu þar sem framkvæmdastjóra sjóðsins þótti fjárfestingin ekki álitleg.

Hæpið veðmál

Þá telur nefndin hæpið fyrir lífeyrissjóði að hafa fjárfest í lánshæfistengdum skuldabréfum, en þar eru greiðslur á samningstíma yfirleitt tengdar við skuldatryggingaálag undirliggjandi fyrirtækis. Tekið er dæmi í skýrslunni af skuldabréfi UBS, með milligöngu Landsbankans, sem tengt var lánshæfi Glitnis og Kaupþings. Var mikilli ákvöxtun heitið á þessum bréfum. Nefndin telur hæpið að taka þátt í veðmáli um hvernig ákveðnum fyrirtækjum reiði af, sem eru utan við sjálfa skuldbindinguna. Forsvarsmenn lífeyrissjóðanna hafi mátt vita að hæpin heimild væri fyrir þessum fjárfestingum í 36. gr. lífeyrissjóðslaganna, a.m.k. ekki í samræmi við ákvæði greinarinnar um varfærna fjárfestingu.

Einnig er fjallað í skýrslunni um milligöngu Landsbankans við útgáfu franska bankans Société General á svonefndum baktryggðum skuldabréfum. Safnaði franski bankinn saman 100 bréfum á evrópsk og bandarísk fyrirtæki með lánshæfismatið AA+. Í skilmálum bréfsins kom fram að færi meira en 7,7% af undirliggjandi safni í þrot þá væri skuldabréfið í heild ónýtt, sem gekk eftir. Telur nefndin vafa leika á að lagaleg skilyrði hafi verið fyrir hendi hjá sjóðunum í slíkum útgáfum. „Þær eru flóknar og erfitt að átta sig á þeim og reynslan hefur sýnt að þeim fylgir mikil áhætta. Í framtíðinni verður að ætla að taka verði sérstaklega fram í löggjöf ef þessar fjárfestingar eiga að vera löglegar og lífeyrissjóðirnar eigi aðeins að hætta takmörkuðum fjármunum í þær af annars vel dreifðu eignasafni,“ segir nefndin.