„Fjölbreytni í dómstólum!“

Ragnar var einn frummælenda á fundinum, en hann sést hér ...
Ragnar var einn frummælenda á fundinum, en hann sést hér í sæti. mbl.is/Styrmir Kári

Ragnar Aðalsteinsson hæstaréttarlögmaður hélt erindi á málþingi Orators, félags laganema við Háskóla Íslands í gær, þar sem fjallað var um nefndina sem metur hæfi umsækjenda um stöðu dómara við Hæstarétt. Auk Ragnars héldu Kristrún Elsa Harðardóttir og Skúli Magnússon erindi.

Frétt mbl.is: Gæti ekki verið skýrara

Ragnar sagði í upphafi erindis síns að það orð sem skipti mestu máli frá sínum sjónarmiðum væri orðið „fjölbreytni.“

Í dag sagði hann umræðuefnið fjölbreytni í dómstólum. „Dómstólar eru að sjálfsögðu til fyrir fólkið, en fólkið ekki fyrir dómstólana,“ sagði Ragnar, og hafði dálítinn sögulegan inngang að erindi sínu.

Frétt mbl.is: Eiga ekki að vera dómarar vegna kyns

Hann sagðist hafa skrifað um þetta viðfangsefni í tæp 20 ár en það hefði engin áhrif. Ragnar sagði að í frumvarpi formanna stjórnmálaflokkanna til breytinga mannaréttindakafla stjórnarskrárinnar 1994 hafi verið gerð tillaga um jafnræðisákvæði hennar með þessum hætti:

Allir skulu vera jafnir fyrir lögum án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernis­uppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.

Ragnar sagði að sú tillaga hefði sætt gagnrýni þar sem hún þótti ekki nægilega almenn. Gagnrýnin leiddi til þess að tillögunni var breytt og var 1. mgr. 65. gr. samþykkt svohljóðandi:

Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.

„Þetta var auðvitað bylting,“ sagði Ragnar. Þó var ekki talið nóg að gert að segja að allir væru jafnir fyrir lögum vegna þess að jöfn staða karla og kvenna hafði átt undir högg að sækja sagði Ragnar í erindinu. „Og það var ekkert sem benti til þess að róttækar breytingar væru að gerast á þessum tíma,“ sagði hann.

Það varð að hans sögn til þess að fram kom tillaga að í stjórnarskrá skyldi setja eftirfarandi ákvæði:

Konur og karlar skulu njóta jafns réttar í hvívetna.

„Þetta er auðvitað sérregla, þrátt fyrir hina almennu jafnræðisreglu,“ sagði Ragnar. „Í henni fólust að sjálfsögðu merk skilaboð til löggjafans og framkvæmdavaldsins.

Um jafnræðisákvæði stjórnarskrárinnar hefur Björg Thorarensen sagt að hún sé í raun grunnregla sem liggur að baki öllum hinum mannréttindunum. „Þetta er ekki skrautblóm, þetta er efnisregla sem skylt er að fara eftir, hvort sem um ræði Alþingi, framkvæmdavaldið eða dómstóla,“ sagði hann.

Jákvæð athafnaskylda á stjórnvöld

„Með þessu er lögð jákvæð athafnaskylda á stjórnvöld í því skyni að rétta hlut þeirra sem verr eru settir í samfélagi okkar,“ sagði Ragnar. Hann sagði það ekki síst eiga við um sérákvæðið um jafnan rétt kvenna og karla. „Skilaboð stjórnarskrárgjafans til almenna löggjafans og stjórnvalda eru skýr og ótvíræð: Setjið og framkvæmið lög þannig að markmiðinu um jafnan rétti kvenna og karla verði náð sem fyrst.“

Ragnar sagði að áhrif hinnar nýju sérreglu á dómiðkun hafi ekki látið á sér standa því árið 1997 gekk dómur í Hæstarétti sem að margra áliti var tímamótadómur. „Ung kona slasaðist og átti samkvæmt gildandi rétti fram að þessu rétt á að fá 75% af tjóninu bætt miðað við karla. Hæstiréttur tók hins vegar algjörlega nýja stefnu og gjörbreytti fyrri afstöðu og sagði:

Þótt útreikningar sýni, að meðaltekjur kvenna hafi almennt verið lægri en karla, getur það ekki ráðið úrslitum, þegar til framtíðar er litið. Mismunun um áætlun framtíðartekna, þegar engar skýrar vísbendingar liggja fyrir um tjónþola sjálfan, verður ekki réttlætt með skírskotun til meðaltalsreikninga, en í 65. gr. stjórnarskrárinnar er boðið, að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og konur og karlar njóta jafns réttar í hvívetna, sbr. 3. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Ber því að hafa óskertar meðaltekjur iðnaðarmanna til hliðsjónar, þegar framtíðartjón áfrýjanda er metið.“

Ragnar sagði að í stað þess að hin slasaða fengi bætur sem miðuðu við að konur hefðu 25% lægri laun um eilífð, ekki bara tímabundið, þá voru henni dæmdar bætur án skerðingar vegna kyns. „Þannig eru unnt að bera fyrir sig stjórnarskrárákvæðið um jafnan rétt kvenna og karla í dómsmálum og fá viðurkenningu á efnislegum rétti. Þetta var mikilvægur áfangi,“ sagði Ragnar.

Hvað hefur löggjafinn gert?

Hann spurði: Hvaða ráðstafanir hefur löggjafinn gert í því skyni að að tryggja að markmið sérákvæðisins í 65. gr. kæmist í framkvæmd? „Ég ætla aðeins að nefna 15. gr. laganna um jafn stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, en þar segir meðal annars:

Við skipun í nefndir [...] á vegum ríkis [...] skal þess gætt að hlutfall kynjanna sé sem jafnast og ekki minna en 40%.

Með ákvæðinu var stigið skref í þá átt að auka þátttöku kvenna í samfélaginu til móts við karla til þess að framfylgja stjórnarskrárákvæðinu, sagði Ragnar.

Nokkru síðar voru sett lög nr. 45/2010 sem breyttu lögum um dómstóla með því að kveða á um skipun dómnefndar til að meta hver umsækjenda um dómaraembætti m.a. í Hæstarétti væri hæfastur.

„Í lögunum segir meðal annars:

Dómsmálaráðherra skipar fimm menn í dómnefnd til að fjalla um hæfni umsækjenda um embætti hæstaréttardómara [...]. Tveir nefndarmanna skulu tilnefndir af Hæstarétti,[...] Tilnefnir dómstólaráð þriðja nefndarmanninn en Lögmannafélag Íslands þann fjórða. Fimmti nefndarmaðurinn skal kosinn af Alþingi. [...] Dómnefnd skal láta dómsmálaráðherra í té skriflega og rökstudda umsögn um umsækjendur um embætti hæstaréttardómara. Í umsögn dómnefndar skal tekin afstaða til þess hvaða umsækjandi sé hæfastur til að hljóta embættið, en heimilt er að setja tvo eða fleiri umsækjendur jafna.   

Ég verð auðvitað að viðurkenna að hér stendur ekkert um fjölbreytni,“ sagði Ragnar. „Þetta er ekki góð löggjöf. Fjölbreytni í dómstólum er það málefni sem er ofarlega á baugi vítt og breitt um Evrópu, en þær umræður hafa lítt skilað sér hingað.“

Í undirbúningsgögnum um lög þessi benti Ragnar á að segði meðal annars:

Í öðrum lögum er einnig að finna ákvæði sem taka verður tillit til við skipun dómara, svo sem í [...] lögum um jafna stöðu og jafna rétt kvenna og karla nr. 10/2008.

Afstaða löggjafans lá fyrir

Ragnar sagði að með þessu hefði, þegar lögin um dómnefndina voru sett, því legið fyrir sú afstaða löggjafans að taka yrði tillit til ákvæða jafnréttislaganna við skipun dómara. Þá er meðal annars átt við skipun dómnefndarinnar skv. 15. gr. laganna, en einnig önnur ákvæði laganna. Ákvæði þeirra verður að sögn Ragnars að skýra í ljósi jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar og að því er virðist er engin leið að sniðganga fyrirmæli löggjafans.

„Jafnvel hinir snjöllustu lögmenn fyndu ekki þessa leið fyrir klíenta sína til að sniðganga lögin að þessu leyti.“ Ragnar sagði þvínæst að rétt væri huga að því á hvern hátt Hæstiréttur, sem tilnefnir tvo menn í dómnefndina, rökstyður þá afstöðu að hann sé ekki bundinn af jafnstöðulögunum.

„Þegar af þeirri ástæðu“

„Í bréfi réttarins til dómsmálaráðuneytisins hinn 24. júní 2010, eftir að Hæstiréttur hafði tilnefnt tvo karla sem aðalmenn og einn karl og eina konu sem varamenn, segir:

Eins og að framan er rakið er ráðherra bundinn af áliti dómnefndar, en unnt er að víkja frá því með samþykki Alþingis. Þegar af þeirri ástæðu telur Hæstiréttur ekki rétt að tilnefna fleiri til setu í nefndinni en skipa á samkvæmt tilnefningu réttarins.

„Þegar af þeirri ástæðu. Þetta er orðaleg sem við þekkjum úr dómum Hæstaréttar. Þetta er aðferð dómstóla til að komast hjá því að taka á vandanum,“ sagði Ragnar og uppskar hlátrasköll úr salnum.

Ráðuneytið var að sögn Ragnars ekki sátt við þetta svar og því ritaði rétturinn ráðuneytinu bréf öðru sinni hinn 13. júlí 2010 og útskýrði fyrra svar sitt. Þar segir:

Í þessu svari felst það álít að þar sem ráðherra er bundinn af áliti dómnefndarinnar víki ákvæði 1. mgr. 4. gr. a laga um dómstóla nr. 15/1998,  sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr.45/2010 um breytingu á þeim lögum ákvæðum 1. mgr. 15. gr. laga nr. 10/2008 til hliðar.

„Ég veit ekki hvort ég myndi hafa mikinn framgang með slíkri lögfræði og slíkum málflutningi fyrir dómstólum, til dæmis hjá Skúla,“ sagði Ragnar og benti með höfðinu til Skúla Magnússonar, annars framsögumanns á fundinum og dómara við Héraðsdóm Reykjavíkur. Skúli brosti og kinkaði sposkur kolli.

Rétturinn undanþeginn lagafyrirmælum?

„Afstaða Hæstaréttar virðist því vera sú að rétturinn sé undanþeginn lagfyrirmælum um að þess sé gætt að hlutfall kynjanna í nefndum sé sem jafnast,“ sagði Ragnar. „Áherslan liggur í því að ráðherrann sé bundinn af áliti dómnefndarinnar, sem er að vísu ekki alveg rétt því hann getur gert tillögu til Alþingis um annan umsækjanda og ræðst þá valið af afstöðu þingsins,“ sagði hann.

„Hæstiréttur lítur með öllu fram hjá því að óhjákvæmileg er að túlka fyrirmælin í 15. gr. jafnréttislaganna í ljósi fyrirmæla 65. gr. stjórnarskrárinnar um jafnan rétt kvenna og karla. Hann lítur og fram hjá þeim vilja Alþings að tekið skuli tillit til ákvæða jafnstöðulaganna við val á dómurum og þar með við undirbúning á því vali,“ sagði Ragnar, „til dæmis við tilnefninguna.“

„Það sem ennfremur veikir niðurstöðu Hæstaréttar er að hann á þess kost að velja konu og karl sem aðalmenn í dómnefndina og það blasir við samkvæmt framansögðu að honum er  skylt að gera það,“ sagði Ragnar.

Hæstarétti hefur því að hans mati ekki tekist að rökstyðja lögfræðilega að hann sé undaþeginn lagafyrirmælum sem eiga sér beinan stuðning í stjórnarskrá og er ætlað koma fyrirmælum stjórnarskrárinnar um jafnan rétt í framkvæmd.

„Skyldi Hæstiréttur vera að gæta hagsmuna Hæstaréttar með því að vinna gegn markmiðum 65. gr. stjórnarskrárinnar og 15. gr. jafnstöðulaganna með því að tilnefna ekki konu eða konur sem aðalmenn í dómnefndina?“ spurði Ragnar hvass.

Allt karlar á aldrinum 50 til 65 ára

„Fimm af núverandi karldómurum Hæstaréttar eru á aldrinum 61-65 ára og hinir þrír eru  á aldrinum 50-54 ára. Því er líklegt að hinir fimm fyrstnefndu hafi allir verið í lagdeild þessa skóla, Háskóla Íslands á sama tíma og lesið sömu bækur og hlustað á sömu prófessorana á mótunarárunum. Sama gildir um hina þrjá síðarnefndu. Það sem einkennir dómarana í Hæstarétti er fábreytni og fábreytnin dregur úr getu og færni hans,“ sagði Ragnar.

„Þá loksins eru við komin að kjarna málsins,“ sagði hann, en það er fjölbreytni í dómstólum. „Ég hef löngum sagt að fjölskipaðir dómstólar eigi að spegla það samfélag sem þeir starfa í. Með því á ég við að bakgrunnur dómaranna sé sem breytilegastur þannig að líklegt sé að þeir eða einhver þeirra hafi nægan skilning á þeim margvíslegu vandamálum sem aðilar dómsmála eiga við að etja  og leita úrlausnar um hjá dómstólum,“ sagði Ragnar.

„Hér á ég við færni til að skilja og fást við úrlausnarefni á sanngjarnan hátt. Dómari þarf að vera meðvitaður um fjölbreytileikann í samfélaginu og hafa innsýn inn í aðstæður þeirra sem þurfa að sæta úrlausnum dómstóla,“ sagði hann.

Rétturinn verður líka að sjást

„Eitt af þeim skrefum sem við verðum að taka er að tryggja að æðsti dómstóll landsins sé skipaður konum jafnt sem körlum til að auka fjölbreytni innan dómsins og gera hann færari um að gegna mikilvægu hlutverki sínu.  Þannig byggjum við upp traust á dómstólnum, en fátt er dómstólum brýnna en traust almennings,“ sagði Ragnar.

Hann vísaði að lokum í dómarann lafði Mary Arden sem sagði:

People may well have more confidence that their concerns have been taken into account if the judiciary reflecs more of a cross-section of society. Í lauslegri þýðingu útleggst það: Fólk getur haft meiri trú á því að röksemdir þeirra hafi verið teknar til greina eftir því sem dómararnir hafa fjölbreytilegri bakgrunn.

„Vegna þess að dómnefndin var ekki skipuð lögum samkvæmt, og ég verð að minna á: „Justice must not only be done but also be seen to be done,“ [Það þarf ekki einungis að framfylgja réttinum heldur þarf einnig að sjást að honum er framfylgt] þá á ráðherra þess nú kost að auka fjölbreytnina í Hæstarétti og gera hann að betri dómstóli og breyta síðan lögunum og setja skilyrði um fjölbreytni sem einn af mælikvörðunum við val á dómurum,“ sagði Ragnar.

„Ef það tíðkaðist á svona virðulegum fundum að maður hrópaði slagorð,“ sagði Ragnar og uppskar hlátur áheyrenda, „þá myndi ég hrópa: Fjölbreytni í dómstólum!“

Ragnar Aðalsteinsson.
Ragnar Aðalsteinsson.
Fundurinn var þétt setinn.
Fundurinn var þétt setinn. mbl.is/Styrmir Kári
Kristrún Elsa Harðardóttir og Skúli Magnússon héldu einnig erindi á ...
Kristrún Elsa Harðardóttir og Skúli Magnússon héldu einnig erindi á fundinum. mbl.is/Styrmir Kári
mbl.is

Bloggað um fréttina

Innlent »

Guðni Th. á leið til fundar við Pútín

13:16 Guðni Th. Jó­hann­es­son, for­seti Íslands, er nú á leið til Arkhangelsk í Rússlandi þar sem hann tekur þátt í pall­borðsum­ræðum á ráðstefn­unni The Arctic: Ter­ritory of Dia­logue ásamt Sauli Ni­inisto, for­seta Finn­lands, og Vla­dimír Pútín, for­seta Rúss­lands. Meira »

Sýndi veikleika sína í Brúneggjamálinu

13:16 Veikleikar Matvælastofnunnar sýndu sig í Brúneggjamálinu og þarf að draga af því lærdóm. Stofnunin veigraði sér við því að ganga fram að fullum þunga og að hluta til einkenndust viðbrögð á of mikilli varfærni í ákvarðanatöku. Þetta er meðal þess sem kemur fram í skýrslu um stjórnun og starf Matvælastofnunar Meira »

Óþolandi ástand fyrir íbúana

13:15 Gert er ráð fyrir mjög hertum takmörkunum á rútuumferð í miðborginni í tillögum stýrihóps borgarinnar sem birtar voru fyrr í mánuðinum. Takmarkanirnar ná til stórra og lítilla rúta og breyttra jeppa. Meira »

Brynhildur og Steinunn hlutu hæstu styrkina

12:39 Myndlistarmennirnir Brynhildur Þorgeirsdóttir og Steinunn Þórarinsdóttir hlutu hæstu styrkina, eina milljón króna hvor við úthlutun Myndlistarsjóðs fyrir árið 2017. Myndlistarráð úthlutaði alls 18 milljónum til 50 verkefna myndlistarmanna og fagaðila á sviði myndlistar. Meira »

Íslendingar taki með sér vegabréf til Ítalíu

11:36 Ítalir hafa tilkynnt íslenskum stjórnvöldum að tímabundnu landamæraeftirliti verður komið á frá 10. maí til og með 30. maí 2017 á öllum ítölskum landamærastöðvum. Meira »

Reyndu að stela skipsskrúfu en hættu við

11:34 Lögreglan á Suðurnesjum handtók um helgina tvo menn sem voru með umtalsvert magn af þýfi í bifreið sinni. Þá var annar þeirra grunaður um fíkniefnaakstur og á hinum fundust meint fíkniefni. Meira »

Gylfi er með 1.460 þúsund í laun

11:22 Gylfi Arnbjörnsson, forseti Alþýðusambands Íslands, er með 1.460 þúsund á mánuði í laun. Hann fær ekki greitt sérstaklega fyrir yfirvinnu en nýleg tímaskráning sýnir að hann vinni um 60 klukkustundir á viku. Þetta kemur fram á vef ASÍ. Meira »

Gamma á 1.000 íbúðir í Reykjavík

11:33 Þó að Samkeppniseftirlitið hafi komist að þeirri niðurstöðu að ekki séu forsendur til íhlutunar vena yfirtöku Almenna leigufélagsins á BK eignum ehf., er það mat stofnunarinnar að „full ástæða þess að gefa þessari þróun sérstakan gaum.“ Meira »

Ferðamenn „hnapp­dreifast“ á staði

10:53 Sóley Jónasdóttir, starfsmaður hjá Vegagerðinni, hefur lokið við að fara hringveginn þar sem hún hefur skráð niður þá staði þar sem ferðamenn stoppa oftast. Hún leggur nú lokahönd á skýrslu sem nýtist ef farið verður í að fjölga útskotum á þjóðvegum landsins. Meira »

Erlendir ferðamenn teknir í kennslustund

10:48 Lögreglan á Suðurnesjum hélt um helgina uppi eftirliti á Reykjanesbraut, skammt frá Flugstöð Leifs Eiríkssonar, til að athuga ástand ökumanna og ekki síður til að árétta notkun ljósabúnaðar. Meira »

Algengt að starfsmenn fái ekki sína hvíld

10:32 Mjög algengt er að ákvæði um hvíldartíma vaktavinnufólks sem finna má í mörgum kjarasamningum séu brotin á vinnustöðum, sagði Bára Hildur Jóhannsdóttir, verkefnisstjóri mannauðsmála hjá Landspítalanum í erindi sem hún hélt á vinnufundi réttindanefndar BSRB á föstudag. Meira »

Ungur maður í háskaakstri

10:06 Ungur ökumaður mældist aka á 123 kílómetra hraða á klukkustund á Njarðarbraut í Njarðvík þar sem hámarkshraði er 50 km/klst. Hann var sviptur ökuréttindum til bráðabirgða og þarf að auki að greiða 130.000 króna fjársekt. Meira »

Dæmdur á grundvelli rangrar ákæru

09:34 Endurupptökunefnd hefur heimilað upptöku þriggja sakamála þar sem nefndin segir að verulegir gallar hafi verið á meðferð málanna, sem líklega hafi haft áhrif á niðurstöðu þeirra. Ríkissaksóknari bað nefndina um að öll málin yrðu tekin upp að nýju. Meira »

Fáir kennarar stóðu við uppsagnir

07:57 Afar fáir kennarar stóðu við uppsagnir sem tilkynntar voru meðan kjaradeila kennara og sveitarfélaga landsins stóð yfir síðastliðið haust. Meira »

Tennisvellir víkja fyrir fótboltavelli

07:37 Ekki hafa fengist fjármunir frá Reykjavíkurborg til að viðhalda tennisvöllum Víkings í Fossvogi og verða þeir því aflagðir í vor. Aðeins tveir tennisvellir verða þá eftir í Reykjavík, staðsettir í Laugardalnum. Meira »

Ásatrú á Íslandi í mikilli sókn

08:18 Rúmlega 50% fjölgun hefur orðið í hópi skráðra félaga í Ásatrúarfélaginu frá árinu 2014 samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands. Félagar voru 2.382 árið 2014 en nú eru skráðir 3.583 félagsmenn. Meira »

Yfir 500 mislingasmit

07:41 Yfir 500 manns greindust með mislinga í Evrópu í janúar, samkvæmt upplýsingum frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, WHO. Stofnunin lýsir yfir áhyggjum af fækkun bólusetninga. Meira »

Kviknaði í vinnuskúr

06:47 Slökkvilið höfuðborgarsvæðisins slökkti eld í vinnuskúr við Vesturbæjarskóla rétt fyrir eitt í nótt. Mikill reykur og töluverður eldur var í skúrnum þegar slökkviliðið kom á vettvang. Meira »
Ritverkið Reykvíkingar 1-4
til sölu fyrstu fjögur bindin (öll sem hafa komið út) af ritverkinu Reykvíkingar...
Reiðhjólaviðgerðir
Hjólaspítalinn Auðbrekku 4. Viðgerðir á öllum gerðum hjóla, stuttur biðtími, flj...
Leður hornsófi til sölu
Leðurhornsófi, ca 6ára, til sölu. Verð: 20.000 upplýsingar í síma 862-1703 ...
ALLT MILLI HIMINS OG JARÐAR !!!!!!!!!!
NOTAÐ&NÝTT er ný verslun á Skemmuvegi 6 á bak við BYKO. Mikið úrval af fallegum ...
 
Samkoma
Félagsstarf
Alþjóðleg samkoma kl. 20 í Kristniboðs...
L edda 6017032819 i
Félagsstarf
? EDDA 6017032819 I Mynd af auglýsin...
Félagsstarf
Staður og stund
Aflagrandi 40 Opin vinnustofa kl 9, Göng...
Onvk-2017-07 hreinsun á inntakslóni
Tilboð - útboð
ONVK-2017-07/ 22.03.2017 Útboð Or...