Íslensk tunga hindrun í vegi margra

Íslenskan sníðir mörgum þröngan stakk þegar kemur að tjáningu sjálfsmyndar ...
Íslenskan sníðir mörgum þröngan stakk þegar kemur að tjáningu sjálfsmyndar sinnar. mbl.is/Styrmir Kári

Íslensk tunga stendur sem hindrun í vegi fyrir mörgum þeim sem vilja ekki skilgreina sig sem annað hvort karlkyns eða kvenkyns. Þetta segir Þorgerður Einarsdóttir prófessor í kynjafræði við Háskóla Íslands í samtali við mbl.is. 

Þorgerður flutti erindi á fjölmenningarráðstefnu Háskóla Íslands sem fram fór fyrr í dag, þar sem hún vék að því hvernig kynjatvíhyggja íslenskunnar og hið opinbera regluverk um tungumálið sníði fólki þröngan stakk, sem gerir sjálfstjáningu og sjálfsmyndir transfólks enn flóknari en ella.

Nafnbreytingin eitt helsta baráttumálið

Að hennar sögn er Ísland komið í hóp þeirra landa sem fremst standa varðandi réttindi transfólks. Baráttuhreyfingar hinsegin- og transfólks eigi margt sameiginlegt á alþjóðavísu í gagnrýni sinni á hið gagnkynhneigða sís-kynja regluveldi.

Á Íslandi bætist þó mikilvægur þáttur við flókið samhengi og tilveru transfólks. Íslenska tungan, kynjatvíhyggja hennar og hugmyndir Íslendinga um varðveislu tungunnar.

„Hér er opinbert heilbrigðiskerfi og fólk sem fer í kynleiðréttingu fær hana greidda af hinu opinbera. Þar felst því kannski ekki mesta hindrunin. En það sem hefur verið eitt helsta baráttumál transfólks lengi vel er nafnbreyting. Áður fyrr gerðu lögin ráð fyrir því að það væri ekki hægt að breyta um nafn fyrr en búið væri að fara í kynleiðréttingu,“ segir Þorgerður.

Frétt mbl.is: Trans og intersex njóta ekki verndar

Kynjatvíhyggja gerir transfólki erfitt um vik.
Kynjatvíhyggja gerir transfólki erfitt um vik. mbl.is/Jim Smart

Hvað er gagnstætt kynhlutverk?

Með tilkomu nýrra laga um réttarstöðu einstaklinga með kynáttunarvanda segir hún að landslagið hafi breyst til hins betra.

„Nú getur fólk farið og fengið nafnbreytingu eftir að hafa fengið svokallaða sjúkdómsgreiningu, eða staðfestingu hjá sérfræðinefnd um kynáttunarvanda. Þá þurfa þau að fara í gegnum greiningu og það sem kallast viðurkennd meðferð auk þess að vera í gagnstæðu kynhlutverki í að minnsta kosti eitt ár.“

„Kynjatvíhyggja tungumálsins gerir transfólki einkar erfitt um vik. Íslenskan er mjög kynjað tungumál og fornöfnin eru mjög niðurnjörvandi, sem veitir fólki með óhefðbundna kynvitund mjög lítið rými. Hvað er til dæmis átt við með gagnstæðu kynhlutverki?“ spyr hún og vísar þar til texta nýrra laga um einstaklinga með kynáttunarvanda.

„Þar er algjörlega gert ráð fyrir tvíhyggju. Það er eitthvað eitt og svo er eitthvað gagnstætt.“

Ítarleg umfjöllun mbl.is um fornafnið hán: Það kýs enginn að vera kallaður „það“

Veruleiki transfólks er sagður ögra hinni þjóðernislegu sjálfsmynd.
Veruleiki transfólks er sagður ögra hinni þjóðernislegu sjálfsmynd. mbl.is/Kristinn

Sjálfsmynd Íslendinga samofin tungumálinu

Hreintungustefnuna á Íslandi segir hún vera mikla í bæði alþjóðlegum og norrænum samanburði. 

„Hún er hluti af sjálfstæðisbaráttu og viðleitni Íslendinga í þeim efnum. Íslensk málnefnd er sett á laggirnar árið 1964 á þeim tíma sem vera hersins þótti ógn við íslenska menningu og tungu. Sjálfsmynd Íslendinga er þannig samofin tungumálinu og því má að einhverju leyti segja að veruleiki transfólks sé ákveðin ögrun við þessa þjóðernislegu sjálfsmynd.“

Vandamálið sé þá enn ýktara þegar transfólk eigi uppruna sinn í öðrum löndum.

„Einn viðmælendanna er af erlendum uppruna og hann finnur rækilega fyrir þessu. Í raun segir hann íslenskuna vera svo kynjaða að það sé aldrei hægt að komast frá því. Kynjatvíhyggjan er þarna alltaf, alls staðar.“

„Hún“ einn daginn og „hann“ þann næsta

Til að berjast gegn kerfinu segir Þorgerður að fólk notist við nokkurs konar taktíska hlýðni og andóf samtímis.

„Það fer í svokallaða sjúkdómsgreiningu, því hún er lykillinn að heilbrigðiskerfinu, en á sama tíma höggvir það í sprungurnar til að skapa rými fyrir sig. Fólk velur ýmsar leiðir til þessa.

Sumt velur sér kynhlutlaus nöfn og svo er fólk sem notast bæði við kvenmanns- og karlmannsnafn og talar um sjálft sig sem bæði hún og hann, jafnvel í sama viðtalinu. Segja þau við mig að þau vilji geta verið „hún“ einn daginn og „hann“ ef þeim líði þannig næsta dag. Þannig reynir flæðigerva fólk að brjótast undan þessari tvíhyggju.“

Frétt mbl.is: Elsku bur, ég er vífguma og eikynhneigð

Miðbær Reykjavíkur er aldrei eins litríkur og á Hinsegin dögum, ...
Miðbær Reykjavíkur er aldrei eins litríkur og á Hinsegin dögum, þegar meðal annars er minnt á réttindabaráttu transfólks og annarra sem ekki fella sig undir hefðbundin kynhlutverk.

„Mikið er maður svöng“

Þorgerður kynnti einnig niðurstöður rannsóknar sem hún hefur unnið að í samstarfi við Jyl Josephson, prófessor í stjórnmálafræði við Rutgers-háskóla í New Jersey. Við rannsóknina ræddu þær við átta transmanneskjur, sem sumar voru í miðju kynleiðréttingarferli, um hvernig tungumálið setti þeim skorður.

„Þær þurfa að fella sig inn í þessa kynjatvíhyggju og svo er tungumálið alveg annar kapítuli. Bæði er fólk þvingað inn í mjög kynjuð nöfn, þó þú megir nú vera sonur eða dóttir móður þinnar þá verðurðu ennþá að vera sonur eða dóttir,“ segir hún og tekur dæmi:

„Orðið „maður“ á íslensku er sjálfgildi fyrir karlmann nema annað sé tekið fram eða þegar fólk vísar í sjálft sig í þriðju persónu. En ef við tökum dæmi um einstakling sem vill ekki skilgreina sig. Getur hann eða hún sagt „rosalega er maður þreytt“ eða „mikið er maður svangt“? Ef manneskjan fer hefðbundnu leiðina þá er hún strax búin að karlgera sig.“

mbl.is

Bloggað um fréttina

Innlent »

Umferðaröryggi verði sett í forgang

07:57 Á annað hundrað manns mætti á íbúafund í Stapa í Hljómahöllinni í gærkvöldi þar sem tvöföldun Reykjanesbrautar var til umræðu og hátt í þúsund manns horfði á beint streymi Víkurfrétta frá fundinum. Meira »

Spáð hvassviðri eða stormi í kvöld

07:41 Suðvestanstormurinn sem geisaði á landinu í gærkvöldi og í nótt er nú í rénun. Vind mun þó ekki ná að lægja almennilega í dag. Suðvestan 15-23 m/s verður í fyrstu og dálitlar skúrir eða él, en dregur úr vindi með morgninum. Strax síðdegis bætir hins vegar í vind á ný. Meira »

Grásleppuveiðar fara hægt af stað

07:37 Rúmlega 60 hafa virkjað leyfi til grásleppuveiða en fjórða degi veiðanna lauk í gær. Örn Pálsson, framkvæmdastjóri Landssambands smábátaeigenda, segir veiðarnar fara hægar af stað þessa vertíð en undanfarin ár. Meira »

Fjórir bílar fastir á Öxnadalsheiði

06:51 Fjórir bílar voru fastir á Öxnadalsheiðinni í nótt og þurfti aðstoð björgunarsveita í Eyjafirði við að koma þeim niður.  Meira »

Forðaði árekstri er bíll kom á móti umferð

06:14 Umferðaróhapp varð á Höfðabakka þegar maður missti stjórn á bifreið sinni og ók á vegrið. Bíllinn fór síðan yfir á rangan vegarhelming, á móti umferð, og stöðvaðist á vegriði þar. Meira »

Vafasamar aðferðir K2 Intelligence

05:30 Á nýliðnu ári var upplýst frammi fyrir breskum dómstólum að rannsóknarfyrirtækið K2 Intelligence hefði ráðið njósnara til starfa til að fylgjast með og safna viðkvæmum gögnum um baráttufólk gegn notkun efnisins asbests sem vitað er að sé krabbameinsvaldandi. Meira »

Fá endurgreitt eftir 13 ára gjaldskrá

05:30 Miðað er við 13 ára gamla gjaldskrá við útreikning endurgreiðslu tannlæknakostnaðar eldri borgara og því fá þeir í raun um helmingi lægri endurgreiðslu en reglugerð kveður á um. Meira »

Fjárfest fyrir milljarða

05:30 Fjárfestar hafa að undanförnu keypt lóðir og fasteignir á svonefndum Héðinsreit í Reykjavík fyrir milljarða króna.   Meira »

Bankaráðið setti ofan í við Má

05:30 Á fundi bankaráðs Seðlabanka Íslands, sem haldinn var 10. mars í fyrra, var samþykkt bókun þar sem ráðið setti ofan í við Má Guðmundsson seðlabankastjóra vegna framgöngu hans í fjölmiðlum í tengslum við málarekstur bankans gegn Samherja hf. Meira »

50 stöðvar hafa framleiðsluleyfi

05:30 Um 50 fiskeldisfyrirtæki hafa rekstrarleyfi hjá Matvælastofnun til framleiðslu á rúmlega 50 þúsund tonnum af fiski á ári. Fyrirtækin nýta ekki leyfin nema að hluta því heildarframleiðslan var um 15 þúsund tonn á síðasta ári. Meira »

Miklar breytingar í hafinu

05:30 Breytingar í hafrænu umhverfi Norður-Atlantshafs hafa haft mikil áhrif á lífríkið í og við sjóinn. Þessar breytingar voru ræddar á alþjóðlegum þverfaglegum vinnufundi sem haldinn var í gær og í fyrradag í Öskju Háskóla Íslands. Meira »

Klíníkin ekki komin með leyfi

05:30 Ekki er búið að skrifa undir leyfi til Klíníkurinnar um sjúkrahúsrekstur og er það ekki á dagskrá heilbrigðisráðherra að greiða fyrir þeirri starfsemi Klíníkurinnar að því er fram kom í óundirbúnum fyrirspurnatíma á Alþingi í gær. Meira »

Hálka og stórhríð á Hellisheiði

00:12 Hálka og stórhríð er á Hellisheiði en hálkublettir í Þrengslum. Hálkublettir og éljagangur eru á Reykjanesbraut og mjög víða á Suðurlandi. Meira »

Segist ekki hafa brotið gegn siðareglum

Í gær, 21:30 „Ég vísa þessu alfarið á bug,“ segir Jón Steinar Gunnlaugsson, fyrrverandi hæstaréttardómari, um mat Lögmannafélags Íslands að hann hafi brotið gegn siðareglum lögmanna með tölvupóstsendingum sínum til dómstjóra Héraðsdóms Reykjavíkur. Rúv greindi fyrst frá málinu. Meira »

Nelson lávarður til landsins í júní

Í gær, 20:27 Fyrsta hásiglda skipið, sem hannað var og smíðað með þarfir hreyfihamlaðra í huga, kemur til Reykjavíkurhafnar þann 23. júní næstkomandi. Skipið siglir undir breskum fána og ber nafnið Lord Nelson, eftir hinum fræga aðmírál þeirra Breta. Meira »

Verðlauna einstakt hugrekki til sjós

Í gær, 21:48 Alþjóðasiglingamálastofnunin leitar nú eftir tilnefningum til verðlauna fyrir einstakt hugrekki til sjós. Verðlaunin hafa verið veitt árlega frá árinu 2007 og mega þjóðir eða samtök tilnefna einstakling eða hóp til verðlaunanna. Meira »

Ók utan í vegrið á Elliðaárbrú

Í gær, 20:56 Bifreið var ekið utan í vegrið á Elliðaárbrúnni, á milli Breiðholts og Árbæjar. Fyrst var talið að um tveggja bíla árekstur hafi verið að ræða en það reyndist ekki rétt Meira »

Hundurinn baðaði vankaðan fuglinn

Í gær, 19:50 „Ég sat við tölvuna og hafði opnað út á svalir þegar hundurinn minn, hann Tígull, kom vælandi til mín og hætti ekki fyrr en ég elti hann þangað.“ Þannig hefst frásögn Gunnars Kr. Sigurjónssonar en Tígull var að reyna að benda eiganda sínum á að á svölunum væri lítill fugl. Meira »
Stimplar
...
Faglærður húsasmiður .
Tek að mér smíðavinnu fyrir einstaklinga og fyrirtæki. Hef langa og fjölbreytt...
Til leigu
3 herbegja íbúð, um 90 fm í Hamrahverfi í Grafarvogi er til leigu frá og með 1. ...
ÖRYGGISMYNDAVÉLAR Í ÚRVALI
ÖRYGGISMYNDAVÉLAR Boðtækni býður fjölbreytt úrval hágæða öryggimyndavéla S...
 
Samkoma
Félagsstarf
Alþjóðleg samkoma kl. 20 í Kristniboðs...
Aðalfundur
Fundir - mannfagnaðir
Aðalfundur Aðalfundur ...
Starfsmaður óskast
Önnur störf
Starfsmaður óskast Vegna mikilla v...
Aðalfundur
Fundir - mannfagnaðir
Ársfundur Eftirlaunasjóður starfsman...