Íslensk tunga hindrun í vegi margra

Íslenskan sníðir mörgum þröngan stakk þegar kemur að tjáningu sjálfsmyndar ...
Íslenskan sníðir mörgum þröngan stakk þegar kemur að tjáningu sjálfsmyndar sinnar. mbl.is/Styrmir Kári

Íslensk tunga stendur sem hindrun í vegi fyrir mörgum þeim sem vilja ekki skilgreina sig sem annað hvort karlkyns eða kvenkyns. Þetta segir Þorgerður Einarsdóttir prófessor í kynjafræði við Háskóla Íslands í samtali við mbl.is. 

Þorgerður flutti erindi á fjölmenningarráðstefnu Háskóla Íslands sem fram fór fyrr í dag, þar sem hún vék að því hvernig kynjatvíhyggja íslenskunnar og hið opinbera regluverk um tungumálið sníði fólki þröngan stakk, sem gerir sjálfstjáningu og sjálfsmyndir transfólks enn flóknari en ella.

Nafnbreytingin eitt helsta baráttumálið

Að hennar sögn er Ísland komið í hóp þeirra landa sem fremst standa varðandi réttindi transfólks. Baráttuhreyfingar hinsegin- og transfólks eigi margt sameiginlegt á alþjóðavísu í gagnrýni sinni á hið gagnkynhneigða sís-kynja regluveldi.

Á Íslandi bætist þó mikilvægur þáttur við flókið samhengi og tilveru transfólks. Íslenska tungan, kynjatvíhyggja hennar og hugmyndir Íslendinga um varðveislu tungunnar.

„Hér er opinbert heilbrigðiskerfi og fólk sem fer í kynleiðréttingu fær hana greidda af hinu opinbera. Þar felst því kannski ekki mesta hindrunin. En það sem hefur verið eitt helsta baráttumál transfólks lengi vel er nafnbreyting. Áður fyrr gerðu lögin ráð fyrir því að það væri ekki hægt að breyta um nafn fyrr en búið væri að fara í kynleiðréttingu,“ segir Þorgerður.

Frétt mbl.is: Trans og intersex njóta ekki verndar

Kynjatvíhyggja gerir transfólki erfitt um vik.
Kynjatvíhyggja gerir transfólki erfitt um vik. mbl.is/Jim Smart

Hvað er gagnstætt kynhlutverk?

Með tilkomu nýrra laga um réttarstöðu einstaklinga með kynáttunarvanda segir hún að landslagið hafi breyst til hins betra.

„Nú getur fólk farið og fengið nafnbreytingu eftir að hafa fengið svokallaða sjúkdómsgreiningu, eða staðfestingu hjá sérfræðinefnd um kynáttunarvanda. Þá þurfa þau að fara í gegnum greiningu og það sem kallast viðurkennd meðferð auk þess að vera í gagnstæðu kynhlutverki í að minnsta kosti eitt ár.“

„Kynjatvíhyggja tungumálsins gerir transfólki einkar erfitt um vik. Íslenskan er mjög kynjað tungumál og fornöfnin eru mjög niðurnjörvandi, sem veitir fólki með óhefðbundna kynvitund mjög lítið rými. Hvað er til dæmis átt við með gagnstæðu kynhlutverki?“ spyr hún og vísar þar til texta nýrra laga um einstaklinga með kynáttunarvanda.

„Þar er algjörlega gert ráð fyrir tvíhyggju. Það er eitthvað eitt og svo er eitthvað gagnstætt.“

Ítarleg umfjöllun mbl.is um fornafnið hán: Það kýs enginn að vera kallaður „það“

Veruleiki transfólks er sagður ögra hinni þjóðernislegu sjálfsmynd.
Veruleiki transfólks er sagður ögra hinni þjóðernislegu sjálfsmynd. mbl.is/Kristinn

Sjálfsmynd Íslendinga samofin tungumálinu

Hreintungustefnuna á Íslandi segir hún vera mikla í bæði alþjóðlegum og norrænum samanburði. 

„Hún er hluti af sjálfstæðisbaráttu og viðleitni Íslendinga í þeim efnum. Íslensk málnefnd er sett á laggirnar árið 1964 á þeim tíma sem vera hersins þótti ógn við íslenska menningu og tungu. Sjálfsmynd Íslendinga er þannig samofin tungumálinu og því má að einhverju leyti segja að veruleiki transfólks sé ákveðin ögrun við þessa þjóðernislegu sjálfsmynd.“

Vandamálið sé þá enn ýktara þegar transfólk eigi uppruna sinn í öðrum löndum.

„Einn viðmælendanna er af erlendum uppruna og hann finnur rækilega fyrir þessu. Í raun segir hann íslenskuna vera svo kynjaða að það sé aldrei hægt að komast frá því. Kynjatvíhyggjan er þarna alltaf, alls staðar.“

„Hún“ einn daginn og „hann“ þann næsta

Til að berjast gegn kerfinu segir Þorgerður að fólk notist við nokkurs konar taktíska hlýðni og andóf samtímis.

„Það fer í svokallaða sjúkdómsgreiningu, því hún er lykillinn að heilbrigðiskerfinu, en á sama tíma höggvir það í sprungurnar til að skapa rými fyrir sig. Fólk velur ýmsar leiðir til þessa.

Sumt velur sér kynhlutlaus nöfn og svo er fólk sem notast bæði við kvenmanns- og karlmannsnafn og talar um sjálft sig sem bæði hún og hann, jafnvel í sama viðtalinu. Segja þau við mig að þau vilji geta verið „hún“ einn daginn og „hann“ ef þeim líði þannig næsta dag. Þannig reynir flæðigerva fólk að brjótast undan þessari tvíhyggju.“

Frétt mbl.is: Elsku bur, ég er vífguma og eikynhneigð

Miðbær Reykjavíkur er aldrei eins litríkur og á Hinsegin dögum, ...
Miðbær Reykjavíkur er aldrei eins litríkur og á Hinsegin dögum, þegar meðal annars er minnt á réttindabaráttu transfólks og annarra sem ekki fella sig undir hefðbundin kynhlutverk.

„Mikið er maður svöng“

Þorgerður kynnti einnig niðurstöður rannsóknar sem hún hefur unnið að í samstarfi við Jyl Josephson, prófessor í stjórnmálafræði við Rutgers-háskóla í New Jersey. Við rannsóknina ræddu þær við átta transmanneskjur, sem sumar voru í miðju kynleiðréttingarferli, um hvernig tungumálið setti þeim skorður.

„Þær þurfa að fella sig inn í þessa kynjatvíhyggju og svo er tungumálið alveg annar kapítuli. Bæði er fólk þvingað inn í mjög kynjuð nöfn, þó þú megir nú vera sonur eða dóttir móður þinnar þá verðurðu ennþá að vera sonur eða dóttir,“ segir hún og tekur dæmi:

„Orðið „maður“ á íslensku er sjálfgildi fyrir karlmann nema annað sé tekið fram eða þegar fólk vísar í sjálft sig í þriðju persónu. En ef við tökum dæmi um einstakling sem vill ekki skilgreina sig. Getur hann eða hún sagt „rosalega er maður þreytt“ eða „mikið er maður svangt“? Ef manneskjan fer hefðbundnu leiðina þá er hún strax búin að karlgera sig.“

mbl.is

Bloggað um fréttina

Innlent »

„Þeir höfðu keypt gallað hús“

22:01 „Lífeyrissjóðirnir selja húsið ódýrara en samningurinn kveður á um og afsala sér rétti til þeirra tekna sem þeim voru áskyldar í leigusamningi,“ segir Bjarni Bjarnason, forstjóri Orkuveitunnar, um kaup félagsins á húseignunum á Bæjarhálsi 1. Meira »

Vegum lokað vegna veðurs

21:59 Norðanstormur og hríð er víða á Norðurlandi og af þeim sökum er búið að loka veginum um Ólafsfjarðarmúla. Áður hafði Siglufjarðarvegi verið lokað síðdegis en snjóflóð féll á veginn. Meira »

Breið stjórn og uppbygging – kunnuglegt?

21:21 Fari svo að ríkisstjórn VG, Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins verði að veruleika eins og virðist stefna í verður um sögulegan atburða að ræða enda hafa Sjálfstæðisflokkurinn og flokkurinn lengst til vinstri á Alþingi ekki starfað saman í ríkisstjórn síðan í nýsköpunarstjórninni svonefndri. Meira »

Skólpið í rétta átt á tveimur hótelum

20:46 Í lok nóvember verður lokið við að reisa nýtt viðbótar hreinsivirki fyrir skólp á Foss-hótelinu Vatnajökul á Lindarbakka við Höfn. Í september gerði Heil­brigðis­eft­ir­lit Aust­ur­lands at­huga­semd­ir við lé­lega skólp­hreins­un hótelsins og veitti frest til úrbóta til 20. nóvember í dag. Meira »

Kynnir háskólanemum landið

20:09 Herdís Friðriksdóttir, verkefnastjóri og eigandi ferðaskrifstofunnar Understand Iceland, fékk nýverið styrk til að kynna erlendum háskólanemum sjálfbærni og umhverfisvernd á Suðurlandi. Meira »

Glaðari konur og glaðari karlar

19:44 Kvenréttindafélag Íslands fagnar 110 ára afmæli sínu í ár. Í stað þess að efna til rjómatertusamsætis færði félagið öllum fyrsta árs framhaldsskólanemum á landinu bók að gjöf. Við ættum öll að vera femínistar eftir nígerísku skáldkonuna Chimamanda Ngozi Adichie kom út 27. september, á fæðingardegi Bríetar Bjarnhéðinsdóttur, stofnanda félagsins. Meira »

Gjóskuflóð færu hratt niður hlíðar

19:11 „Eldur upp kom í Litla-Héraði og eyddi allt héraðið. Höfðu þar áður verið 70 bæir. Lifði engin kvik kind eftir utan ein öldruð kona, og kapall.“ Svo stendur ritað í Oddverjaannál, um þær hamfarir sem fylgdu eldgosinu í Hnappafellsjökli í júní árið 1362. Meira »

Sýknaður því hann mætti ekki

19:34 Héraðsdómur Suðurlands hefur sýknað mann og tvö fyrirtæki hans af meiri háttar brotum gegn skattalögum. Sýknudómurinn grundvallast af skorti á gögnum. Í honum kemur meðal annars fram að héraðssaksóknari gekk ekki á eftir því að maðurinn sem var ákærður myndi mæta við aðalmeðferð. Meira »

Kaupa rakaskemmdar höfuðstöðvar

18:46 Orkuveitan hefur keypt aftur höfuðstöðvar sínar á Bæjarhálsi 1 af fasteignafélaginu Fossi. Kaupverð er fimm og hálfur milljarður en um þriðjungur húsanna er stórskemmdur af raka. Meira »

Veður getur hamlað eftirliti

18:14 Slæm veðurspá getur sett strik í reikninginn þegar kemur að eftirliti með Öræfajökli næstu dagana. Tveir menn á vegum Veðurstofu Íslands héldu af stað austur að jökli um miðjan dag, með það fyrir augum að taka sýni úr ám sem renna undan jöklinum. Meira »

Keyrði inn í Hagkaup á Eiðistorgi

18:10 Óhapp varð nú síðdegis þegar eldri kona missti stjórn á bifreið sinni með þeim afleiðingum að hún keyrði inn í verslun Hagkaupa á Seltjarnarnesi. Meira »

Telur hægt að útiloka sekt Thomasar

17:50 Munnlegur málflutningur fór í dag fram í máli Thomasar Møller Olsen gegn íslenska ríkinu, þar sem verjandi Thomasar fór fram á að dómkvaddur matsmaður, „hæfur og óvilhallur“, yrði fenginn til að leggja mat á hvar Birnu Brjánsdóttur var komið fyrir, með það fyrir augum að útiloka sekt hans. Meira »

Vilja ná 80% vefsíðna í loftið í dag

17:38 Um 60% af þeim vefsíðum sem eru í hýsingu hjá fyrirtækinu 1984, sem lenti í kerfishruni síðasta miðvikudag, eru komnar upp aftur. Mörður Ingólfsson, framkvæmdastjóri fyrirtækisins, segir í samtali við mbl.is að gert sé ráð fyrir að ná upp allt að 80% síðnanna í dag. Meira »

Kvennaathvarfið hlaut viðurkenningu Barnaheilla

16:50 Kvennaathvarfið hlaut í dag viðurkenningu Barnaheilla – Save the Children á Íslandi árið 2017 fyrir að beina sjónum sínum í auknum mæli að þörfum og réttindum barna sem í athvarfinu búa hverju sinni. Meira »

Mikil svifryksmengun í höfuðborginni

16:18 Styrk­ur svifryks og köfnunarefnisdíoxíðs er hár við helstu um­ferðargöt­ur borg­ar­inn­ar sam­kvæmt mæl­ing­um við Grens­ás­veg og færanlegum mælistöðvum Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur við Eiríksgötu 2 og Hringbraut 26. Meira »

Áfram í varðhaldi grunaður um peningaþvætti

17:14 Hæstirétt­ur staðfesti í dag að níg­er­ísk­ur karl­maður skuli áfram sæta gæslu­v­arðhaldi vegna gruns um pen­ingaþvætti. Varnaraðili hafði kært úrskurð Héraðsdóms Reykjaness frá því fyrir helgi en þar segir að manninum sé gert að sæta gæsluvarðhaldi til 14. desember. Meira »

Siglufjarðarvegur lokaður vegna snjóflóðs

16:35 Siglufjarðarvegur er lokaður um óákveðinn tíma vegna snjóflóðs sem féll skammt vestan Strákaganga. Þetta kemur fram í tilkynningu frá Vegagerðinni. Snjókoma er á Norðausturlandi og þungskýjað. Meira »

„Mjög alvarlegt brot“ á Grensásvegi 12

16:15 „Við höfum fengið viðbrögð en þau hafa verið algjörlega ófullnægjandi. Við gerum bara ráð fyrir því að þeir séu að vinna í sínum málum og vinna að úrbótum. Bannið nær ekki yfir að úrbætur séu gerðar á vinnustað,“ segir Björn Þór Rögnvaldsson, lögfræðingur hjá Vinnueftirlitinu. Meira »

Mátturinn eða dýrðin - Greinaflokkur

PL Crystal Line, heitustu úrin í Paris.
Með SWAROVSKI kristals skífu, 2ja ára ábyrgð. Sama verð og í heimalandinu 16 til...
Listakonan í fjörunni
Til sölu stytta eftir Elísabetu Geirmundsdóttur frá Akureyri, sem gekk ævinlega ...
 
Félagsstarf
Staður og stund
Aflagrandi 40 Opin vinnustofa kl 9 og gö...
Félagsstarf
Staður og stund
Aflagrandi 40 Opin vinnustofa kl. 9 og j...
Skipulagsmál
Tilkynningar
Rangárþing ytra Auglýsing um skipulags...
Félagsstarf
Staður og stund
Aflagrandi 40 Opin vinnustofa kl. 9 og f...