Íslensk tunga hindrun í vegi margra

Íslenskan sníðir mörgum þröngan stakk þegar kemur að tjáningu sjálfsmyndar ...
Íslenskan sníðir mörgum þröngan stakk þegar kemur að tjáningu sjálfsmyndar sinnar. mbl.is/Styrmir Kári

Íslensk tunga stendur sem hindrun í vegi fyrir mörgum þeim sem vilja ekki skilgreina sig sem annað hvort karlkyns eða kvenkyns. Þetta segir Þorgerður Einarsdóttir prófessor í kynjafræði við Háskóla Íslands í samtali við mbl.is. 

Þorgerður flutti erindi á fjölmenningarráðstefnu Háskóla Íslands sem fram fór fyrr í dag, þar sem hún vék að því hvernig kynjatvíhyggja íslenskunnar og hið opinbera regluverk um tungumálið sníði fólki þröngan stakk, sem gerir sjálfstjáningu og sjálfsmyndir transfólks enn flóknari en ella.

Nafnbreytingin eitt helsta baráttumálið

Að hennar sögn er Ísland komið í hóp þeirra landa sem fremst standa varðandi réttindi transfólks. Baráttuhreyfingar hinsegin- og transfólks eigi margt sameiginlegt á alþjóðavísu í gagnrýni sinni á hið gagnkynhneigða sís-kynja regluveldi.

Á Íslandi bætist þó mikilvægur þáttur við flókið samhengi og tilveru transfólks. Íslenska tungan, kynjatvíhyggja hennar og hugmyndir Íslendinga um varðveislu tungunnar.

„Hér er opinbert heilbrigðiskerfi og fólk sem fer í kynleiðréttingu fær hana greidda af hinu opinbera. Þar felst því kannski ekki mesta hindrunin. En það sem hefur verið eitt helsta baráttumál transfólks lengi vel er nafnbreyting. Áður fyrr gerðu lögin ráð fyrir því að það væri ekki hægt að breyta um nafn fyrr en búið væri að fara í kynleiðréttingu,“ segir Þorgerður.

Frétt mbl.is: Trans og intersex njóta ekki verndar

Kynjatvíhyggja gerir transfólki erfitt um vik.
Kynjatvíhyggja gerir transfólki erfitt um vik. mbl.is/Jim Smart

Hvað er gagnstætt kynhlutverk?

Með tilkomu nýrra laga um réttarstöðu einstaklinga með kynáttunarvanda segir hún að landslagið hafi breyst til hins betra.

„Nú getur fólk farið og fengið nafnbreytingu eftir að hafa fengið svokallaða sjúkdómsgreiningu, eða staðfestingu hjá sérfræðinefnd um kynáttunarvanda. Þá þurfa þau að fara í gegnum greiningu og það sem kallast viðurkennd meðferð auk þess að vera í gagnstæðu kynhlutverki í að minnsta kosti eitt ár.“

„Kynjatvíhyggja tungumálsins gerir transfólki einkar erfitt um vik. Íslenskan er mjög kynjað tungumál og fornöfnin eru mjög niðurnjörvandi, sem veitir fólki með óhefðbundna kynvitund mjög lítið rými. Hvað er til dæmis átt við með gagnstæðu kynhlutverki?“ spyr hún og vísar þar til texta nýrra laga um einstaklinga með kynáttunarvanda.

„Þar er algjörlega gert ráð fyrir tvíhyggju. Það er eitthvað eitt og svo er eitthvað gagnstætt.“

Ítarleg umfjöllun mbl.is um fornafnið hán: Það kýs enginn að vera kallaður „það“

Veruleiki transfólks er sagður ögra hinni þjóðernislegu sjálfsmynd.
Veruleiki transfólks er sagður ögra hinni þjóðernislegu sjálfsmynd. mbl.is/Kristinn

Sjálfsmynd Íslendinga samofin tungumálinu

Hreintungustefnuna á Íslandi segir hún vera mikla í bæði alþjóðlegum og norrænum samanburði. 

„Hún er hluti af sjálfstæðisbaráttu og viðleitni Íslendinga í þeim efnum. Íslensk málnefnd er sett á laggirnar árið 1964 á þeim tíma sem vera hersins þótti ógn við íslenska menningu og tungu. Sjálfsmynd Íslendinga er þannig samofin tungumálinu og því má að einhverju leyti segja að veruleiki transfólks sé ákveðin ögrun við þessa þjóðernislegu sjálfsmynd.“

Vandamálið sé þá enn ýktara þegar transfólk eigi uppruna sinn í öðrum löndum.

„Einn viðmælendanna er af erlendum uppruna og hann finnur rækilega fyrir þessu. Í raun segir hann íslenskuna vera svo kynjaða að það sé aldrei hægt að komast frá því. Kynjatvíhyggjan er þarna alltaf, alls staðar.“

„Hún“ einn daginn og „hann“ þann næsta

Til að berjast gegn kerfinu segir Þorgerður að fólk notist við nokkurs konar taktíska hlýðni og andóf samtímis.

„Það fer í svokallaða sjúkdómsgreiningu, því hún er lykillinn að heilbrigðiskerfinu, en á sama tíma höggvir það í sprungurnar til að skapa rými fyrir sig. Fólk velur ýmsar leiðir til þessa.

Sumt velur sér kynhlutlaus nöfn og svo er fólk sem notast bæði við kvenmanns- og karlmannsnafn og talar um sjálft sig sem bæði hún og hann, jafnvel í sama viðtalinu. Segja þau við mig að þau vilji geta verið „hún“ einn daginn og „hann“ ef þeim líði þannig næsta dag. Þannig reynir flæðigerva fólk að brjótast undan þessari tvíhyggju.“

Frétt mbl.is: Elsku bur, ég er vífguma og eikynhneigð

Miðbær Reykjavíkur er aldrei eins litríkur og á Hinsegin dögum, ...
Miðbær Reykjavíkur er aldrei eins litríkur og á Hinsegin dögum, þegar meðal annars er minnt á réttindabaráttu transfólks og annarra sem ekki fella sig undir hefðbundin kynhlutverk.

„Mikið er maður svöng“

Þorgerður kynnti einnig niðurstöður rannsóknar sem hún hefur unnið að í samstarfi við Jyl Josephson, prófessor í stjórnmálafræði við Rutgers-háskóla í New Jersey. Við rannsóknina ræddu þær við átta transmanneskjur, sem sumar voru í miðju kynleiðréttingarferli, um hvernig tungumálið setti þeim skorður.

„Þær þurfa að fella sig inn í þessa kynjatvíhyggju og svo er tungumálið alveg annar kapítuli. Bæði er fólk þvingað inn í mjög kynjuð nöfn, þó þú megir nú vera sonur eða dóttir móður þinnar þá verðurðu ennþá að vera sonur eða dóttir,“ segir hún og tekur dæmi:

„Orðið „maður“ á íslensku er sjálfgildi fyrir karlmann nema annað sé tekið fram eða þegar fólk vísar í sjálft sig í þriðju persónu. En ef við tökum dæmi um einstakling sem vill ekki skilgreina sig. Getur hann eða hún sagt „rosalega er maður þreytt“ eða „mikið er maður svangt“? Ef manneskjan fer hefðbundnu leiðina þá er hún strax búin að karlgera sig.“

mbl.is

Bloggað um fréttina

Innlent »

Slasaðist í álverinu í Straumsvík

14:59 Lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu var tilkynnt um vinnuslys í álveri Rio Tinto Alcan í Straumsvík klukkan 18.25 í gærkvöldi. Var maðurinn fluttur með sjúkrabifreið á slysadeild en hann hafði fallið aftur fyrir sig úr ökutæki í álverinu. Meira »

„Birna, þú áttir þetta ekki skilið“

14:49 Björgunarsveitarmaður, sem var meðal þeirra rúmlega 700 sjálfboðaliða sem tóku þátt í leitinni að Birnu Brjánsdóttur um helgina, segist hafa grátið er leitinni lauk og hann kom heim til móður sinnar. Meira »

Yfir 370 skjálftar

14:46 Rúmlega 370 jarðskjálftar mældust í vikunni frá 16. janúar til 22. janúar. Það er heldur meiri virkni samanborið við vikuna á undan. Um 70 jarðskjálftar mældust undir Mýrdalsjökli. Stærsti skjálfti vikunnar var hins vegar 3,5 að stærð í Bárðarbungu 19. janúar. Meira »

Enn hræddur í vondu veðri

14:31 Tveir hvolpar sem fundust á Kjalarnesi við illan leik, kaldir, hraktir og vannærðir 15. desember braggast ágætlega. „Þetta fór mjög vel. Hvolparnir fengu fljótt nýja eigendur og öruggt heimili,“ segir Hanna Arnórsdóttir dýralæknir á Dýraspítalanum í Garðabæ sem tók við hvolpunum. Meira »

Ábyrgðin hjá báðum aðilum

14:24 Staðan í kjaraviðræðum sjómanna og vélstjóra við Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi er mjög alvarleg eftir að upp úr viðræðunum slitnaði. Þetta kemur fram í fréttatilkynningu frá samninganefnd VM - Félags vélstjóra og málmtæknimanna. Meira »

Kristján í Norrænu ráðherranefndina

14:23 Ríkisstjórnin samþykkti á fundi sínum í morgun að skipa Kristján Þór Júlíusson, mennta- og menningarmálaráðherra, í embætti samstarfsráðherra Norðurlanda. Samstarfsráðherra ber ábyrgð á norrænu ríkisstjórnarsamstarfi innan Norrænu ráðherranefndarinnar fyrir hönd forsætisráðherra. Meira »

Unnur Brá kjörin forseti Alþingis

13:53 Unnur Brá Konráðsdóttir, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, var í dag kjörin forseti Alþingis. Var hún kjörin með 54 atkvæðum en fimm greiddu ekki atkvæði. Lýsti hún sérstakri ánægju með að taka við forsetaembættinu við þær aðstæður að hátt í helmingur þingheims væru konur. Meira »

Sigurður áfram fjölmiðlafulltrúi

13:55 Ríkisstjórnin samþykkti í morgun tillögu forsætisráðherra um að Sigurður Már Jónsson blaðamaður gegni áfram stöðu fjölmiðlafulltrúa ríkisstjórnarinnar. Meira »

Eftirlitið fór út fyrir umboð sitt

13:44 Úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála hefur komist að þeirri niðurstöðu að Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur hafi farið út fyrir umboð sitt, þegar það tók ákvörðun um að hafna beiðni um leyfi fyrir auknum hljóðstyrk við tónleikahald í Gamla bíói. Meira »

Bráðabirgðaniðurstöður liggja fyrir

13:29 Bráðabirgðaniðurstöður rannsóknar erlends réttarmeinafræðings á líki Birnu Brjánsdóttur liggja fyrir. Þetta staðfesti Jón HB Snorrason, aðstoðarlögreglustjóri á ákærusviði, í samtali við mbl.is. Ekki er tímabært að tilkynna um niðurstöður rannsóknarinnar að svo stöddu. Meira »

Vaxandi vinsældir forsetans

13:24 Mikill meirihluti landsmanna er ánægður með störf Guðna Th. Jóhannessonar, forseta Íslands, samkvæmt niðurstöðum nýrrar skoðanakönnunar MMR. Hefur ánægjan með störf forseta náð nýjum hæðum og aldrei mælst jafnmikil síðan fyrirtækið hóf slíkar mælingar 2011. Meira »

Rasmussen og Guðni slógu á létta strengi

13:11 Lars Løkke Rasmussen, forsætisráðherra Danmerkur, tók á móti Guðna Th. Jóhannessyni, forseta Íslands í Kristjánsborgarhöll í dag, aðsetri danska þjóðþingsins. Meira »

Tilboð opnuð í Dýrafjarðargöng

13:09 Sjö verktakar sem sendu inn gögn vegna forvals útboðs vegna Dýrafjarðarganga hafa allir verið valdir til þess að taka þátt í því samkvæmt fréttatilkynningu frá Vegagerðinni. Tilboð í verkið verða opnuð í húsnæði Vegagerðarinnar að Borgartúni 7 í Reykjavík í dag klukkan 14:15. Meira »

Áfram skjálftar í Kötluöskju

13:05 Jarðskjálfti af stærð 3,1 mældist klukkan 11:13 í norðanverðri Kötluöskjunni. Nokkir minni eftirskjálftar hafa fylgt, sá stærsti 2,4 að stærð. Meira »

Erlendir miðlar fjalla um mál Birnu

11:35 Fjölmargir erlendir miðlar hafa síðustu vikuna fjallað um hvarf Birnu Brjánsdóttir. Í New York Times er meðal annars fjallað um aðalatriði málsins og viðbrögð Íslendinga og Grænlendina. Meira »

Tjá sig ekki frekar um rannsókn í dag

13:09 Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu mun ekki tjá sig frekar um rannsókn á máli Birnu Brjánsdóttur í dag. Þetta var ítrekað við fjölmiðla með tölvupósti nú kl. 13. Meira »

Engin leit á Suðurlandi

12:47 Engin leitarverkefni eru í gangi er varðar leit að sönnunargögnum í máli grænlensku skipverjanna sem eru í gæsluvarðhaldi grunaðir um að eiga aðild að dauða Birnu Brjánsdóttur. Meira »

Skilríki Birnu sögð hafa fundist

11:18 Lögreglan vill ekki staðfesta þær fréttir að skilríki Birnu Brjánsdóttur hafi fundist um borð í togaranum Polar Nanoq við leit sem gerð var í skipinu er það kom til hafnar í síðustu viku. Í frétt RÚV segir að skilríkin hafi fundist í ruslatunnu um borð. Meira »
Faglærðir pípulagningarmenn
Faglærðir pípulagningarmenn Getum bætt við okkur verkefnum hvort sem er viðhald,...
Honda Jazz 2006 ek 139.000 km
Honda Jazz Beinsk 2006 árg ek 139000 km góður bíll Verð 620.000 kr Tilboð 470.00...
Þurrkari
...
Tímaritið Birtingur til sölu
til sölu Tímaritið Birtingur sem kom út á sjöunda áratug síðustu aldar. Allt sem...
 
Útboð nr. 13827 þróttur
Tilboð - útboð
ÚTBOÐ Reykja vík ur borg Innkaupadeil...
Tillaga að breytingu að aðalskipulagi
Tilkynningar
Tillaga að breytingu á Aðalskipulagi ...
Opinn fundur vegna skipulagstillögu
Fundir - mannfagnaðir
Opinn fundur vegna skipulagstillögu ...
Félagsstarf
Staður og stund
Aflagrandi 40 Opin vinnustofa kl. 9, mor...