Kona í staðinn fyrir hús

Helga Þórisdóttir sýningarstjóri ásamt Jóni Sigurpálssyni forstöðumanni Byggðasafns Vestfjarða.
Helga Þórisdóttir sýningarstjóri ásamt Jóni Sigurpálssyni forstöðumanni Byggðasafns Vestfjarða.

Helgu Þórsdóttur, safnverði og sýningarstjóra grunnsýningar sem opnuð var í Byggðasafni Vestfjarða á Ísafirði á kvennréttindadaginn 19. júní sl., fannst fara vel á að fá Karítas Skarphéðinsdóttur fiskverkakonu til að segja safngestum sögu fiskverkunar í landi sem og þess samfélags sem byggðist upp á norðanverðum Vestfjörðum í hennar tíð og hvernig það mótaði manneskjurnar. Leiðsögumaður sýningarinnar fæddist 1890 og lést 1972.

Karítas og elstu börnin.
Karítas og elstu börnin.

„Karítas er táknmynd staðar og hugmyndafræðilegs samtíma; hún er líkami konu sem ekki var ætlað að hafa yfirráð yfir sjálfri sér,“ segir Helga og skírskotar til þess að Karítas hafi aðeins verið sextán ára þegar faðir hennar gerði samning við Magnús Guðmundsson um að hann fengi að giftast henni í skiptum fyrir hús. „Hann var fullorðinn maður og ég var óviti,“ sagði Karítas á efri árum um ráðahaginn, en Magnús var 37 ára ekkjumaður og fjögurra barna faðir þegar til hjónabandsins var stofnað. Þau skildu.

Fiskvinnslan útundan í sjávarútvegssögunni

Helga ólst upp í Reykjavík en er ættuð að vestan og dvaldist sem krakki öll sumur hjá ömmu sinni og afa á Flateyri. Hún er myndlistarmaður og menningarfræðingur og á nokkrar listsýningar að baki sem sýningarstjóri. „Ég var aldrei barn er fyrsta sögusýningin sem ég set upp og því töluverð áskorun. Mig langaði til að gera fiskvinnslunni skil því henni hefur lítill gaumur verið gefinn í sjávarútvegssögunni og þar af leiðandi ekki konum sem unnu þessi erfiðu störf. Öðrum þræði varpar sýningin ljósi á blómlegt borgarsamfélag á Ísafirði í tíð Karítasar og ekki síður þá hörðu stéttabaráttu sem hér var og hún tók virkan þátt í. Jafnframt langaði mig til að tala inn í samtímann og skapa umræðu. Rifja upp ákveðna orðræðu sem hér var og skoða hverju verkalýðsbaráttan hefur áorkað til dagsins í dag,“ segir Helga.

Karítas og Magnús áttu átta börn sem komust á legg.
Karítas og Magnús áttu átta börn sem komust á legg.

Í því skyni lét hún framreikna tímakaup verkafólksins. Eftir verkfall á Ísafirði árið 1936 var gengið að kröfum um að konur fengju 85 aura, sem jafngilda 600 krónum í dag, og karlar eina krónu og tuttugu aura, eða um 800 krónur á núvirði. „Sorglega nálægt þeim launamun sem við þekkjum núna,“ segir Helga og heldur áfram: „Eins og hinar konurnar sem vöskuðu fisk vann Karítas frá því klukkan sjö á morgnana til sex á kvöldin. Þær fengu einn og hálfan tíma í mat svo þær kæmust heim til að fæða börn sín. Unnið var árið um kring og ekkert sumarfrí. Fiskvöskunarkonur voru með hendurnar ofan í ísköldu vatni allan daginn í húsakynnum sem þurftu að vera opin í báða enda til að vindar næddu þar um. Eitt af afrekum Karítasar var að fá því framgengt að vinnuveitendur settu heitt vatn í körin á morgnana svo konurnar þyrftu ekki að byrja á að brjóta ísinn.“

Braust úr einangrun

Helga viðurkennir að hafa ekki haft hugmynd um tilvist þessarar merku baráttukonu fyrr en konurnar á Bókasafni Ísafjarðar bentu henni á hana. „Þegar ég sagði þeim að kona ætti að vera í brennidepli á sýningunni, var Karítas sú fyrsta sem þeim datt í hug. Almenningur á Vestfjörðum þekkir þó lítið til hennar sögu, hún hefur að mestu verið gleymd öðrum en þeim sem hafa starfað í verkalýðshreyfingunni eða rannsakað sögu Vestfjarða.“

Með sýningunni verður efalítið breyting þar á. Helga sökkti sér niður í heimildir, sem þó nokkuð var til af, og nú er fátt sem hún ekki veit um lífshlaup Karítasar; bláfátækrar konu sem þurfti að vinna hörðum höndum frá blautu barnsbeini, braust úr einangrun og gerðist einn skörulegasti talsmaður verkafólks á Vestfjörðum. Allir vissu hver Karítas var. Og allir hlustuðu þegar hún tók til máls; atvinnurekendur og pólitíkusar jafnt sem verkafólk.

„Karítas var mælsk, ákveðin og ákaflega meðvituð um eigið hlutverk sem málsvari verkalýðsins og þau áhrif sem hún gat haft. Mér finnst mjög fallegt hversu stéttvís hún var og stóð vel með sínu fólki. Á þessum árum var gjarnan sagt að allir alvöru kommúnistarnir væru á Ísafirði, þessir sem menntuðu sig í Sovétríkjunum. Sjálfum ku þeim hafa þótt kommúnistarnir fyrir sunnan hálfgerðir aular, sem ekki tækju við ritningunni hreinni. Karítas var einn af stofnendum Kommúnistaflokksins á Ísafirði og alla tíð virk í flokknum.

Líka eftir hún fluttist suður árið 1938 og hélt áfram að berjast í félags- og verkalýðsmálum,“ segir Helga og bætir við að þrátt fyrir fátæktina og ómegðina hafi verið sérstaklega til þess tekið hversu fín og vel tilhöfð hún var á fundum. „Rétt eins og stjórnmálamaður lagði hún mikið upp úr ímynd sinni. Auk annarra hæfileika mun hún hafa verið afburðaflink saumakona og börn hennar alltaf fín og strokin.“

Ofurkona síns tíma

Svo notuð sé útþvæld klisja er Helga spurð hvort Karítas hafi verið ofurkona síns tíma. Svarið er já. „Hún var samt ólík meintri ofurkonu nútímans, oftast hálaunakonu sem montar sig af að vakna klukkan fimm á morgnana til að fara í ræktina áður en hún tekst á við fjölbreytileg og krefjandi verkefni dagsins, heima og heiman. Sú er ekkert endilega stéttvís eins og Karítas var. Kannski hefur eitthvað mistekist í kvennahreyfingunni, sem virðist ekki höfða til verkakvenna, þeim finnst hún snobbuð og háborgaraleg – sem hún er,“ segir Helga og heldur áfram: „Karítas var ótrúlega heilsuhraust, hún eignaðist tíu börn, en tvö dóu í fæðingu, og fór bara daginn eftir eins og ekkert hefði í skorist að verka fisk. Þótt hún hefði aðeins fengið tilsögn í lestri, skrift, reikningi og kristinfræði í einn eða tvo mánuði hjá prestinum kringum fermingu, var hún vel upplýst, las mikið, fór vel með kvæði og vísur og naut fegurðarinnar í lífinu þegar henni gafst tóm til.“

Helga gerir því skóna að Karítas hefði getað átt sér þægilegra líf í faðmi íhaldsins eins og henni var margoft boðið. „Hún var hugsjónamanneskja, trú sinni sannfæringu og hafði engan áhuga á að fikra sig upp þjóðfélagsstigann með þeim hætti. Hún var svo föst fyrir að einu sinni átti að reka hana og þrjá aðra félaga úr verkalýðsfélaginu Baldri.“

Leikþáttur um átakafund

Helga fékk Eirík Örn Norðdahl rithöfund til skrifa leikþátt um átakafund, þar sem tillaga var tekin fyrir um brottvikningu fjögurra kommúnista úr verkalýðsfélaginu. Kratarnir höfðu töglin og hagldirnar í félaginu. Brottvikning þýddi að fjórmenningunum voru allar bjargir bannaðar varðandi vinnu á Ísafirði og þar um slóðir. Svo fór að þau voru rekin, en misstu þó ekki vinnuréttindi.

Sýningin er að hluta byggð á innsetningarverkum og er leikþátturinn eitt þeirra. „Ég fékk leikara til að leiklesa á íslensku, ensku, frönsku og þýsku. Flutningurinn tekur um tíu mínútur og með því einu að ýta á takka geta gestir horfið til fortíðar og ímyndað sér að vera staddir í fundarsal Baldurs árið 1936.“

Eftir nokkra daga geta safngestir kippt með sér Fréttablaðinu við Djúp, sem Sölvi Björn Sigurðsson skrifaði sérstaklega fyrir sýninguna og byggir á rannsókum Sigurðar Péturssonar sagnfræðings um það sem efst var á baugi fyrir vestan á fjórða tug liðinnar aldar. Eins og nærri má geta var Karítas mikið í fréttum.

Spurð um yfirskrift sýningarinnar, Ég var aldrei barn, segir Helga að hún sé að vísu ekki orðrétt eftir Karítas höfð. „„Ég var aldrei ung stúlka,“ svaraði Karítas hryssingslega þegar Hallfreður Örn Eiríksson, þjóðháttafræðingur segir í útvarpsviðtali við hana aldraða á Hrafnistu: „Segðu mér Karítas, þegar þú varst ung stúlka, fórstu þá með ljóð og kvæði?“ Ég ímynda mér að hún hafi hugsað með sér hvað maðurinn héldi eigilega – að hún hefði ekki haft annað við tímann að gera en sitja við hafið og þylja ljóð og kvæði,“ segir sýningarstjórinn brosandi.

Ísafjörður þakinn saltfiski.
Ísafjörður þakinn saltfiski.

Innlent »

„Þá fallast manni hendur“

11:50 „Stjórnmálin hafa um margra ára skeið skort tiltrú meðal almennings. Við stjórnmálamenn verðum að líta í eigin barm og gera allt sem í okkar valdi stendur til að endurheimta það traust sem verður að ríkja til að lýðræðið þrífist. Hér er ég ekki að tala um stuðning við tiltekna stefnu, heldur almennt traust á að þrátt fyrir ólíkar skoðanir sé unnið heiðarlega.“ Meira »

Undir trénu Óskarsframlag Íslands

11:34 Kvikmyndin Undir trénu í leikstjórn Hafsteins Gunnars Sigurðssonar verður framlag Íslands til Óskarsverðlaunanna 2018. Meira »

Vængur rakst í skrokk vélarinnar

11:18 Tildrög flugslyss sem varð þegar tvær litlar flugvélar rákust saman í háloftunum vestan við Langjökul 5. september eru nú til rannsóknar hjá rannsóknarnefnd samgönguslysa. „Vængur á annarri flugvélinni fór í skrokkinn á hinni flugvélinni,“ segir Ragnar Guðmundsson, rannsakandi á flugsviði RNSA, í samtali við mbl.is. Meira »

Margrét ráðin til Geðhjálpar

11:10 Margrét Marteinsdóttir hefur verið ráðin sem kynninga– og viðburðarstjóri hjá landssamtökunum Geðhjálp.  Meira »

Skúrinn of hár fyrir brúna

10:48 Vinnuskúr féll af palli gámabíls á Viðarhöfða í morgun þegar bíllinn var á leið undir brú við Vesturlandsveg.  Meira »

Flokkurinn hefur aldrei óttast kjósendur

10:47 „Viðbrögð samstarfsflokka okkar við meintum trúnaðarbresti, sem var að vísu enginn í huga annars flokksformannsins og tók nokkra daga að verða til í huga hins, voru fráleit og ábyrgðarlaus gagnvart fólkinu í landinu,“ segir Bjarni Benediktsson, forsætisráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins, í bréfi til flokksmanna sinna. Meira »

Fækkun á leikskólum

09:38 Alls voru 19.090 börn í leikskóla á Íslandi um síðustu áramót og hafði fækkað um 272 (-1,4%) frá fyrra ári. Sú fækkun stafar af fámennari árgöngum, því hlutfall barna sem sækir leikskóla hefur hækkað lítillega. Meira »

Verður ekki afgreitt fyrir kosningar

10:09 „Vegna andstöðu samstarfsflokka okkar í ríkisstjórn og þingmanna VG fékkst málið ekki afgreitt í vor. Ég lagði því málið fram að nýju nú í september en úr þessu fæst það ekki afgreitt fyrir kosningar.“ Meira »

Lægstu launin duga ekki til framfærslu

09:33 „Lægstu laun á Íslandi eru skammarlega lág og duga ekki til framfærslu hjá fjölda fólks. Þetta er eitt stærsta vandamálið í íslensku samfélagi í dag.“ Þetta kemur fram í fréttatilkynningu frá VR. Meira »

„Best að horfast í augu við þetta“

08:18 „Sumir halda að þetta sé eitthvert ægilegt leyndarmál. En þetta er það ekki,“ segir Hrefna Huld Jóhannesdóttir, fyrrverandi landsliðskona og atvinnumaður í knattspyrnu. Hún greindist með geðklofa árið 2008 þegar hún var 28 ára. Meira »

Borgar flugnám með blaðburðarlaunum

07:57 Bjarki Þór Sigurðarson er ungur maður stórra drauma sem er nýbyrjaður í flugnámi. Það kostar skildinginn sinn en blaðburðurinn hefur bjargað málum. Bjarki og Ragna Kristbjörg Rúnarsdóttir móðir hans hafa frá 2014 saman borið Morgunblaðið í hús við Bolla-, Leiru- og Skeljatanga í Mosfellsbæ og safnast þegar saman kemur. Meira »

Aðdragandi slita kosningamál

07:37 Stjórnmálaflokkar eru nú flestir komnir á fullt við að undirbúa komandi alþingiskosningar, nú þegar rétt um 5 vikur eru í settan kjördag. Morgunblaðið setti sig í samband við talsmenn þeirra flokka sem sæti eiga á Alþingi og spurði: Hver verða stóru kosningamálin? Meira »

Prestur sakaður um kynferðisbrot

07:30 Fagráð kirkjunnar um meðferð kynferðisbrota innan íslensku þjóðkirkjunnar hefur sent þrjú aðskilin mál á síðustu dögum til úrskurðarnefndar kirkjunnar þar sem meintur gerandi í kynferðisbrotamálunum er einn og sami sóknarpresturinn. Meira »

Sjúkdómahættan fer vaxandi

05:30 Ef þátttaka í bólusetningum er ekki betri en skráningar benda til getum við lent í vanda og sjúkdómahættan fer vaxandi,“ segir Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir í samtali við Morgunblaðið. Meira »

Segir réttindi í algeru uppnámi

05:30 Fyrir liggur eftir stjórnarslitin að ekki verður leyst með lagasetningu á næstunni úr djúpstæðum ágreiningi ASÍ og Samtaka atvinnulífsins við Fjármálaeftirlitið um hvort flytja má tilgreinda séreign sjóðfélaga lífeyrissjóða frá þeim sjóði sem tekur við iðgjaldi til skyldutryggingar. Meira »

Mjög vætusamt um helgina

06:38 Rysjótt en milt veður næstu daga og mjög vætusamt um helgina, segir í hugleiðingum veðurfræðings Veðurstofu Íslands.  Meira »

Hvatt til skimunar og árangur góður

05:30 Allt að 95% þeirra 600 sem hófu meðferð gegn lifrarbólgu C á sl. ára hafi læknast. Opinbert átak gegn þessum sjúkdómi hófst í fyrra og talið er að nú þegar hafi náðst til allt að 80% þeirra sem smitast hafa. Meira »

Víðtækt samkomulag um lífeyrismál

05:30 Náðst hefur samkomulag ASÍ, ríkisins og Reykjavíkurborgar sem tryggir að þúsundir félagsmanna ASÍ sem starfa hjá ríki og borg verði jafnsettir öðrum opinberum starfsmönnum hvað lífeyrisréttindin varðar. Meira »
Nýr og óupptekinn Infrarauður Saunaklefi á 234.000
- hiti 30-65 C - 2manna klefi - Interior Wood: Hemlock - Exterior Wood: Hemlo...
Getum útvegað allt frá Bretlandi á mun lægra verði........
Getum útvegað allt frá Bretlandi á mun lægra verði sem viðkemur vinnuvélum, trak...
Íslensk fornrit og Saga Íslands
Íslensk fornrit til sölu, Íslendingasögur og Landnáma, bindi 1-12 og 14. Saga ...
VÖNDUÐ VEL BÚIN KENNSLUBIFREIÐ
Vönduð, vel búin kennslubifreið Subaru XV 4WD . Akstursmat og endurtökupróf. Gyl...
 
Rafræn kosning hofsprestakall
Tilkynningar
Auglýsing um prestskosningu í Hofspr...
Hádegisfundur ses
Fundir - mannfagnaðir
ses.xd.is Samtök eldri sjálfstæði...
Eldri borgarar
Staður og stund
Árskógar 4 Smíðar, útskurður, pappamódel...
Framhaldssala
Nauðungarsala
Uppboð Einnig birt á www.naudungarsolu...