Festa mætti venjuna í framkvæmd
Ragnhildur Helgadóttir, Oddný Mjöll Arnardóttir og Guðni Th. Jóhannesson. Árni Sæberg
Samskipti þings og forseta við stjórnarmyndanir mótast ekki einvörðungu út frá lagarammanum heldur venjum og hefðum. Þetta helgast m.a. af því að engar reglur er að finna um mjög mikilvæga leikendur á hinu pólitíska sviði.
Þó núverandi lagarammi hafi nýst sem skyldi í stórum dráttum gæti verið ástæða til þess að festa venjuna í framkvæmd, þ.e. kveða á um það í lögum hvernig hlutirnir eru í raun og veru. Hins vegar sé spurning hversu nákvæmlega lögbinda eigi pólitíkina í stað þess að láta hlutina mótast af hefðum.
Þetta var meðal þess sem fram kom í máli Ragnhildar Helgadóttur, prófessors við lagadeild HR á hádegisfundi sem lagadeild Háskólans í Reykjavík stóð fyrir í dag undir yfirskriftinni „Hlutverk þings og forseta við stjórnarmyndanir.“
Enginn getur orðið ráðherra án stuðnings Alþingis
Í erindi sínu minnti Ragnhildur á að þingræðisreglan snúist fyrst og fremst um niðurstöðuna. Samkvæmt reglunni getur enginn orðið ráðherra nema þingið sé tilbúið að styðja hann. Þetta er meðal þess sem forsetinn verður að hafa í huga, því hann má í reynd ekki mynda ríkisstjórn sem þingið getur ekki sætt sig við.
Ragnhildur benti á að forseta Íslands hefðu ávallt litið svo á þeim bæri skylda til að vinna að því að mynduð væri stjórn, þ.e. að stjórnarkreppur væri sem stystar. Þannig hefði forsetar aldrei litið svo á að þeir gætu bara setið hjá þegar reynt væri að mynda stjórn.
Sagði Ragnhildur að hvergi í lögum væri vikið að afhendingu stjórnarmyndunarumboðsins og því yrði að líta til venjunnar eða hefðarinnar til að sjá hvort myndast hefðu fordæmi.
Benti hún á að ekki hefði myndast nein sérstök hefð í þessum efnum hérlendis. Það væru t.d. engar venjur um það í hvaða röð fulltrúar stjórnarflokkanna eigi að fá umboðið. Þingræðisreglan hljóti þó að þýða að forsetinn verði að ráðfæra sig við forsvarsmenn stjórnmálaflokkanna vegna þess að niðurstaðan er bundin, þ.e. ekki er hægt að skipa ráðherra sem þingið geti sætt sig við.
Er neitun forseta brot á þingræðisreglunni?
Ragnhildur minnti á að forsetinn yrði að vera viss um að stjórn yrði ekki felld um leið og hún tæki til starfa. Velti hún í framhaldinu upp þeirri spurningu hvort núverandi forseti hefði þurft að ganga úr skugga um stuðning allra þingmanna Framsóknarmanna í tengslum við stuðning þeirra við núverandi minnihlutastjórn.
Ragnhildur velti í erindi sínu upp þeirri spurningu hvort það væri brot á þingræðisreglunni ef forsetinn neitaði að samþykkja stjórn sem hann vissi að ekki væri meirihlutastuðningur fyrir á þingi.
„Ef ekki er skipuð meirihlutastjórn sem liggur fyrir heldur í staðinn utanþingsstjórn væri klárt þingræðisbrot. Það er hins vegar ekki brot á þingræðinu að skipa utanþingsstjórn, ef þingið er tilbúið til þess að sætta sig við stjórnina,“ sagði Ragnhildur.
Skýra þarf stjórnarskrána betur
Guðni Th. Jóhannesson, lektor við lagadeild HR, velti tveimur spurningum fyrir sér í erindi sínu. Annars vegar spurningunni um það hvar þingrofsvaldið liggi og hins vegar hversu fljótt forseta beri að afhenda umboð til stjórnarmyndunar. Hann fór yfir atburði síðustu daga auk þess sem hann rakti ýmis dæmi úr sögunni af samskiptum forseta og forsætisráðherra.
Að mati Guðna þyrfti að skýra stjórnarskrána betur. Sagði hann það bjóða upp á misskilning í túlkun þegar á einum stað væri kveðið á um það að forseti rjúfi þing, ákveði tölu ráðherra og skipi þá á sama tíma og á öðrum stað sé tekið fram að forsetinn geri ekki neitt sjálfur. „Árið 2009 er löngu tímabært að tala mun skýrar í lögunum og skýra hlutverkin og ábyrgðina.“
Tekist á um orð forseta Íslands
Miklar umræður urðu á fundinum þar sem tekist var á um orð núverandi forseta, Ólafs Ragnars Grímssonar, þess efnis að enginn starfandi forsætisráðherra væri í landinu sem krafist gæti þingrofs eftir að Geir H. Haarde baðst lausnar fyrir sig og ráðuneyti sitt, þar sem Geir gæti sem forsætisráðherra í starfsstjórn ekki farið fram á þingrof.
Þeirri spurningu var m.a. velt upp hvort Geir hefði getað krafist þingrofs áður en hann baðst lausnar. Guðni taldi að forsetinn hefði ekki getað orðið við því án þess að leita viðbragða og álits forystumanna annarra stjórnmálaflokka á þingi.
