Fréttaskýring: Vörn gegn spillingu

Markmið laga um fjármál stjórnmálasamtaka er að auka traust á stjórnmálastarfsemi og efla lýðræðið. Á bak við liggur sú hugsun að verjast spillingu og óeðlilegum hagsmunatengslum. „Við teljum nauðsynlegt að verja stjórnmálalífið fyrir þeirri hættu að gerðar verði tilraunir til þess að hafa áhrif á úrslit einstakra mála með óeðlilegum hætti,“ sagði Geir H. Haarde þegar hann mælti fyrir frumvarpinu.

Formenn allra stjórnmálaflokkanna á Alþingi stóðu að frumvarpi um fjármál stjórnmálasamtaka og frambjóðenda og um upplýsingaskyldu þeirra sem lagt var fram á Alþingi 5. desember 2006 og samþykkt sem lög frá Alþingi fjórum dögum síðar. Lögin voru samþykkt samhljóða en þrír þingmenn Sjálfstæðisflokksins sátu hjá. Þau voru byggð á vinnu nefndar fulltrúa allra flokkanna um lagalega umgjörð stjórnmálaflokkanna sem skilaði áliti skömmu áður.

Í lögunum eru fjárframlög einstaklinga og fyrirtækja takmörkuð, kveðið á um gagnsæi í fjármálum þeirra og lögð drög að hækkun fjárframlaga ríkisins til stjórnmálaflokkanna. Stjórnmálaflokkum og frambjóðendum er nú óheimilt að taka við hærri framlögum frá fyrirtækjum og einstaklingum en nemur 300 þúsund krónum á ári. Þá er flokkunum gert að birta nöfn allra fyrirtækja sem styrkja þá, hversu lág sem framlögin eru. Lögin tóku gildi 1. janúar 2007. Eftir að lögin voru samþykkt en áður en þau tóku gildi veitti Sjálfstæðisflokkurinn viðtöku styrkjum frá FL Group og Landsbankanum sem eru um 80 til 100 sinnum hærri en hámarksfjárhæðin.

Til þess að átta sig betur á ástæðum lagasetningarinnar er nauðsynlegt að skoða greinargerð með frumvarpinu sem að mestu byggist á áliti nefndarinnar og ræðum flutningsmanna frumvarpsins.

Nefndin vekur á því athygli að stjórnmálaflokkarnir séu hornsteinn lýðræðis í landinu og forsenda heilbrigðrar og eðlilegrar þjóðmálaumræðu. Miklu varði að stjórnmálastarfsemi njóti trausts borgaranna. Lögin þurfi því að treysta möguleika stjórnmálaflokkanna til að sinna því hlutverki, samhliða því „að girða sem kostur er fyrir mögulega misnotkun á aðstöðu eða spillingu“. Í tengslum við þessi orð kemur fram það álit að breytingar sem orðið hafa á íslensku þjóðfélagi á undanförnum áratugum hafi dregið stórlega úr hættu á spillingu tengdri stjórnmálastarfsemi og vísað til breytinga á viðskiptalífinu í því efni, það sé ekki eins háð afskiptum stjórnmálamanna og áður.

Verja stjórnmálalífið

Þegar Geir H. Haarde, þáverandi forsætisráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins, mælti fyrir frumvarpinu 8. desember gerði hann að umtalsefni þær breytingar sem orðið hafa á efnahags- og fjármálaumhverfinu á Íslandi og sagði þær höfuðástæðu þess að Sjálfstæðisflokkurinn teldi brýnt að setja löggjöf af þessu tagi. Tók hann fram að breytingarnar væru í sjálfu sér mjög jákvæðar og engin merki um það að fjársterk fyrirtæki eða fjársterkir einstaklingar reyndu með óeðlilegum hætti að hafa áhrif á stjórnmálastarfsemina í landinu. „Við teljum nauðsynlegt að verja stjórnmálalífið fyrir þeirri hættu að gerðar verði tilraunir til þess að hafa áhrif á úrslit einstakra mála með óeðlilegum hætti,“ sagði Geir og bætti við síðar: „Stjórnmálaflokkarnir þurfa, hvort sem þeir eru í ríkisstjórn eða stjórnarandstöðu, að standast öflugum hagsmunasamtökum og öflugum fyrirtækjum og öðrum áhrifaaðilum í þjóðfélaginu snúning og það er ófært að þeir þurfi þá á sama tíma að vera háðir þeim aðilum um sitt eigið rekstrarfé.“

Steingrímur J. Sigfússon, formaður Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, sagði við umræðuna að það væri löngu tímabært að reisa skorður við því að fjársterkir aðilar gætu gert tilraunir til og jafnvel náð því að kaupa sér völd og áhrif með því að veita fjármuni til stjórnmálamanna eða stjórnmálasamtaka gegn greiða á móti. „Í ljósi þess mikla ríkidæmis sem víða er orðið að finna og þess að miklir hagsmunir geta stundum verið í húfi þegar einstaka ákvarðanir í stjórnmálum eru teknar, þá er öllum fyrir bestu að reyna að byrgja brunninn áður en barnið dettur ofan í hann og grípa til fyrirbyggjandi ráðstafana af þessu tagi.“

Meiri möguleikar til áhrifa

Kjartan Gunnarsson, fyrrverandi framkvæmdastjóri Sjálfstæðisflokksins og varaformaður undirbúningsnefndarinnar, lýsti því á blaðamannafundi 22. nóvember 2006 hvernig fjárhagsaðstæður einstaklinga og fyrirtækja hefðu gerbreyst undanfarinn aldarfjórðung. Var þetta haft eftir honum í frétt Morgunblaðsins: „Það er mín skoðun að möguleikar fjársterkra fyrirtækja og einstaklinga til þess að hafa áhrif á stjórnmálalífið og stjórnmálastarfsemina séu margfaldir og allt aðrir í dag en þeir voru á þessum tíma og það er höfuðástæða þess t.d. að ég er mjög eindreginn talsmaður þessara tillagna og var eindreginn talsmaður þess að lögaðilum væri bannað að leggja fé í stjórnmálastarfsemi.“

Flest ríki hafa sett sér reglur

Flest ríki Vestur-Evrópu hafa sett sér einhverjar reglur um stjórnmálastarfsemi og kosningabaráttu. Fram kom í áliti nefndar um lagalegan ramma stjórnmálastarfseminnar sem undirbjó lögin um fjármál stjórnmálaflokka að Sviss og Lúxemborg væru þar undantekning.

Fram kom í áliti sem nefndin skilaði í nóvember 2006 að reglur af þessum toga miðuðu að því að tryggja gegnsæi, koma í veg fyrir hagsmunaárekstra og þannig skapa traust.

Mikil þróun hefur orðið í þessum efnum á alþjóðlegum vettvangi, að því er fram kom í skýrslu nefndarinnar. Fjölmargar alþjóðastofnanir fjalla um fjárhagslega umgjörð stjórnmálaflokka í samhengi við bætta stjórnarhætti, lýðræðislega ábyrgð, viðbrögð við mútubrotum og baráttu gegn spillingu. Sérstaklega er vitnað til skipulegs ríkjasamstarfs á vettvangi Evrópuráðsins sem hafi það að markmiði að berjast gegn spillingu og aðildarríkin sæta úttektum svokallaðrar Greco-nefndar sem hefur að markmiði bætta stjórnarhætti og baráttu gegn spillingu. Ísland er meðal þeirra ríkja sem undirgengist hafa aðhald og eftirlit nefndarinnar.

Einnig er vakin athygli á tilmælum ráðherranefndar Evrópuráðsins frá 2003 um sameiginlegar reglur gegn spillingu í tengslum við fjármögnun stjórnmálaflokka og kosningabaráttu. Áhersla er lögð á að ríkið veiti stjórnmálaflokkum stuðning og sjái til þess að fjárstyrkur opinberra aðila eða einkaaðila raski ekki sjálfstæði stjórnmálaflokka. Aðildarríkin skuli jafnframt grípa til aðgerða sem komi í veg fyrir hagsmunaárekstra, tryggi gagnsæi fjárframlaga og komi í veg fyrir leynileg framlög til stjórnmálaflokka.

Þótt þessi tilmæli séu ekki bindandi fyrir Íslendinga, að þjóðarrétti, var tekið tillit til þeirra við setningu laganna um fjármál stjórnmálaflokka í lok árs 2006.

Stjórnmálaflokkunum er gert að skila reikningum sínum til Ríkisendurskoðunar. Á þetta reyndi fyrst í síðasta mánuði þegar Ríkisendurskoðun birti úrdrátt úr ársreikningum stjórnmálaflokkanna fyrir árið 2007, meðal annars lista yfir öll fyrirtæki sem styrktu flokkana á þessu fyrsta ári eftir gildistöku laganna.

Þar kom meðal annars fram að flokkarnir tóku við styrkjum frá opinberum fyrirtækjum í kosningabaráttunni 2007, en það er óheimilt samkvæmt lögunum. Sjálfstæðisflokkurinn lýsti því yfir að hann myndi skila styrk frá Neyðarlínunni og öðrum opinberum fyrirtækjum og Samfylkingin, VG og Framsóknarflokkurinn sögðust skila styrk frá Íslandspósti.

Jóhanna Sigurðardóttir, núverandi forsætisráðherra, var fyrsti flutningsmaður að minnsta kosti átta frumvarpa um fjármál stjórnmálaflokka. Ekkert frumvarpanna hlaut afgreiðslu á Alþingi.

Nefnd allra flokka sem Davíð Oddsson forsætisráðherra skipaði 1995 komst að þeirri sameiginlegu niðurstöðu í lok árs 1998 að setja ekki lög um fjármál flokkanna.

Davíð Oddsson sagði í fyrirspurnartíma ráðherra á landsfundi Sjálfstæðisflokksins 2006 að flokkurinn væri tilbúinn að standa að tillögu sem bannaði fyrirtækjum að styðja stjórnmálaflokka ef aðrir væru tilbúnir til þess. Samfylkingin vildi ekki takmarka framlög heldur að upplýst væri um gefendur þeirra.

Ósk Jóhönnu Sigurðardóttur um skriflega skýrslu um fjárframlög og starfsumhverfi stjórnmálaflokkanna varð til þess að Halldór Ásgrímsson forsætisráðherra lýsti því yfir í apríl 2005 að rétt væri að endurskoða löggjöfina.

Þegar frumvarp til laga um fjármál stjórnmálaflokka var til umfjöllunar í þinginu lagðist Samband ungra sjálfstæðismanna gegn ákvæðum í því, eitt stjórnmálahreyfinga.

Taldi SUS ekki réttlætanlegt að setja takmörk við fjárhæð framlaga, hvorki frá einstaklingum né lögaðilum. Þá var því mótmælt að stjórnmálaflokkarnir úthlutuðu sjálfum sér fé.