5. febrúar 2005 | Menningarblað/Lesbók | 2343 orð | 3 myndir

Svörður atkvæðanna, setningar úr pappa

Eftir Evu Heisler evaheisler@ yahoo.com.

Small Poem - House Poem eftir Birgi Andrésson Ljóð Birgis samanstendur af fjórum röðum af formum myndleturs, sem búið er að skera út í svartan pappa og líma á A4-arkir. Myndin er tekin á sýningu Birgis í Safni sem lauk fyrir skömmu.
Small Poem - House Poem eftir Birgi Andrésson Ljóð Birgis samanstendur af fjórum röðum af formum myndleturs, sem búið er að skera út í svartan pappa og líma á A4-arkir. Myndin er tekin á sýningu Birgis í Safni sem lauk fyrir skömmu.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Næstu mánuði mun Lesbók birta eins konar dagbókarfærslur Evu Heisler þar sem hún hugleiðir myndlist í íslensku menningarlandslagi. Í þessari fyrstu grein fjallar hún um verk eftir Roni Horn, Birgi Andrésson, Einar Garibalda Eiríksson, Heimi Björgúlfsson og Hlyn Helgason.

3. janúar

Eitt fyrsta þrívíddarverk Roni Horn, sem er samþætt texta, vekur kenndir um margslungið eðli skynjunarinnar. Thicket No. 1 [Hekk nr. 1] (1989-90) er kubbur úr áli en eftir tveimur hliðum hans er grafin setningin "To see a landscape as it is when I'm not there" ["Að sjá landslag eins og það er þegar ég er ekki þar"]. Thicket er geómetrískt, vélunnið, ber ekki vott um að vera ályktun af náttúrulegu umhverfi; eina vísun verksins í landslag er orðið sjálft. Andstæðan sem fólgin er í formi verksins og staðhæfingarinnar sem sett er fram í orðum speglast í sögu hugtaksins "landslag", hugtaks sem upprunalega vísaði til málverks af náttúrulegu umhverfi. Af því leiðir að það að sjá landslag er að sjá náttúrulega umhverfið í myndrænum skilningi. Verk Horn tjáir löngun til að þekkja heiminn án íhlutunar sjálfsins; að sjá heiminn í stað þess að lesa heiminn. Það felst þó auðvitað kaldhæðni í því að ekki skuli vera hægt að sjá Thicket sem verk án þess að lesa það.

Bandaríska nítjándu aldar skáldið Emily Dickinson skrifar að "Perception of an object costs / Precise the Object's loss" [Kostnaður við skynjun hlutar / samsvarar missi þess sama hlutar]. Við að horfa á eitthvað, horfa fast, sviptir maður hlutinn leyndardómi sínum og launhelgi, gerir kunnuglegan þann framandleika sem fékk mann til að horfa, til að horfa fast, til að byrja með. Dickinson staðhæfir að "Perception [is] in itself a Gain / Replying to its Price" ["Skynjun [er] í sjálfu sér gróði / sem svarar til síns verðmætis]. Listgagnrýni er svar; hún svarar til þess kostnaðar er felst í að horfa. Svarið eyðir fjarlægðinni frá hlutnum á sama tíma og það kortleggur fjarlægðina. Áhættan við að skrifa um list er sú að fjarlægðin sem er kortlögð er ýmist tæmd, eða skreytt líkt og miðaldakort.

Það var sérviska nítjándu aldar skáldsins Emily Dickinson og strangur einfaldleiki póstmínimalíska myndhöggvarans Roni Horn sem dró mig til Íslands. Í lok níunda áratugarins varð ég heilluð af fjórum bálkum verka sem byggðust á lestri Horn á Dickinson. Línur úr tuttugu og þremur ljóðum Dickinson og einu bréfi eru sýndar í formi álstanga og ferhyrninga. Sumir áhorfendur álitu þessa umbreytingu á gáskafullum ljóðmælum Dickinson yfir í hárnákvæma vélunna hluti vanhelgun á vífilengjum og tætingslegum línum Dickinson. Mér fannst þessir hlutir næmir gagnvart setningarfræðilegum skringilegheitum skrifa Dickinson um leið og þeir voru þvermóðskulega þrívíðir. Þetta vakti forvitni mína; þótt verk grundvölluð á texta hafi verið algeng í listum síðan á þriðja áratugnum, þá voru Dickinson-verk Horn tilkomumikil í rannsókn sinni á því hver upplifunin af skúlptúr er og hver upplifunin af ljóðrænum texta er. Meðvituð um að Ísland var listamanninum mikilvægt kom ég til þessa lands á Fulbright-styrk haustið 1997, til að auðga skrif mín um Dickinson-verk Horn. Ég kom til Íslands til að fá tilfinningu fyrir landslaginu, til að sitja í jarðfræði- og tungumálatímum, og til að fylgja þræði sem tengdist notkun Horn á textum og hugsanlegum tengslum við reynslu hennar af landslagi á Íslandi.

Þessa fyrstu mánuði á Íslandi hafði ég lítinn áhuga á listsýningum; það var ljósið og landslagið sem athygli mín beindist að. Á ferðalögum, yfirleitt með öðrum útlendingum, gaumgæfði ég samviskusamlega bláu skiltin sem vísuðu á "áhugaverða staði". Skiltin voru fyrirheit um að þarna væri eitthvað - foss, hraun, útsýni - og ég leitaði þessa einhversstaðar sem var ekki nokkursstaðar, gleymdi að það var skiltið sem kom mér þangað jafnvel á meðan ég meðtók það sem skiltið lofaði. Veturinn 1998, er ég ráfaði inn á sýningu á Nýlistasafninu, rakst ég á röð af þessum bláu skiltum í formi landslagsmálverka Einars Garibalda Eiríkssonar. Hvert skilti bar titil þess staðar sem því var hnuplað á. Ég þekkti staðarnöfnin. Ég gat kinkað kolli, já, ég hef komið þangað, og þangað. Skiltin voru merki á veginum; á galleríveggnum voru þau þó áminning um allar þær leiðir sem ég gat ekki séð. Ég kunni að horfa, en kunni ekki að sjá án þess að horfa. Það tók mig nokkur ár í viðbót að átta mig á því að titlar Einars eru ekki bara staðarnöfn, heldur vísa til titla á vel þekktum íslenskum landslagsmálverkum. Stolin skiltin stóðu fyrir ákveðnar myndir sem mótað hafa reynslu Íslendinga af landslagi, þessi nafntoguðu málverk höfðu sjálf hlutverk vegaskilta. Ég man ekki hvenær mér varð fyrst ljóst að mikið var búið til af áhugaverðri list á Íslandi. Tilfinning mín fyrir þeirri starfsemi var vissulega vakin er ég kynntist safni Péturs Arasonar, en ég rek upphaf þess sem er nú orðið að alvarlegum áhuga á samtímalist íslenskra listamanna til stefnumótsins við "landslagsverk" Einars Garibalda; með því að gera mig sjálfsmeðvitaða sem áhorfanda að íslensku landslagi varð ég áhorfandi að íslenskri list.

7. janúar

Fyrsta minning mín tengd lestri er reyndar af því að ég þóttist lesa. Ég hef ekki verið meira en fjögurra ára, sat í stól með opna bók sem faðir minn átti og hermdi eftir lestri. Það fólst í því að horfa á blaðsíðu í ákveðinn tíma, bíða, og fletta síðan blaðsíðunni. Það sem mér finnst áhugavert við þessa minningu er að frumskynjun mín á því hvað lestur er fólst ekki einungis í kyrrðinni, heldur í tilteknum hraða á auganu og blaðsíðunni. Næsta minning mín tengd lestri var reynslan af því að ljúka í fyrsta sinn við kaflaskipta bók, sjö ára að aldri. Ég byrjaði á The Middle Sister [Miðsysturinni] eftir hádegi og þegar ég lauk henni nokkrum klukkustundum síðar var ég furðu lostin yfir því að svo mikill tími skyldi hafa liðið án þess að ég fyndi fyrir honum. Þetta var fyrsta reynsla mín af því að "koma úr kafi" eftir að hafa verið niðursokkin í bók. Ég man eftir orðum sem hlutum, svörtum merkjum á blaðsíðu sem létu ekki undan tilliti mínu; og ég man eftir því augnabliki þegar svarta merkið hvarf og tilfinning fyrir líkama mínum með því. Það sem ég man ekki er þetta millibilsástand, ferlið þar sem maður lærir að sjá orðin með því að sjá ekki stafina. Launhelgar lestrarins eru fangaðar í verki Birgis Andréssonar frá 1993 er heitir Small Poem - House Poem [Lítið ljóð - Húsaljóð], sem er til sýnis í Safni. Ljóð Birgis samanstendur af fjórum röðum af formum myndleturs, sem búið er að skera út í svartan pappa og líma á A4-arkir. Hvert form fyllir og hólfar blaðsíðuna niður; lögun dularfulls myndleturs Birgis er innblásin af grunnteikningum torfbæja - áminning um að orðið "stanza" [erindi] er dregið af ítalska orðinu yfir "herbergi". Torf var um aldir helsta byggingarefnið, og þar sem torf skýldi samfélaginu kom bókmenntamálið fram á sjónarsviðið í formi skjóls. Maður sveiflast á milli þess að lesa formin á myndrænan hátt (eins og stafi) og þess að lesa þau eins og form úr byggingarlistinni sem hörfa inn í hið þrívíða rúm.

Fyrir nokkrum árum sá ég stærri útfærslu af þessu verki í Listasafni Reykjavíkur; þar voru yfir sjötíu og fimm grunnteikningar í fjórum röðum, dreift yfir einn vegg. Einkenni ljóðlistar módernistanna er að þar eru rýmishugsanir í forgrunni; á borð við þær að blaðsíðan sé leikvöllur, að hægt er á lestrinum með því að láta samhengi setningar flæða á milli ljóðlína, auk þess sem þeir einbeittu sér að líkingum í stað frásagnar - en allt þetta virðist hafa verið kallað fram af þessum svörtu táknum sem birtast bæði sem strúktúr og uppbrot á formi. Birgir sagði mér þó að grunnteikningarnar væru endurteknar sem sjónræn eftirlíking af bragfræði ferskeytlunnar - forms sem er jafn ólíkt tvístrun Stéphane Mallarmé og hugsast getur. Lestur minn er í biðstöðu; þetta verk kallar ekki fram hið ljóðræna heldur bundið mál, kveðskap sem Bjarti í Sumarhúsum hefði líkað.

Í nýlegum flokki verka eftir Birgi, Build [Byggja] (2004), er tungumálið dregið fram sem bæði skjól og afhjúpun. Um er að ræða pappakassa og í yfirborð þeirra er búið að skera rétthyrninga og ferhyrninga: hver pappakassi er flókin útfærsla á opum; pappinn sjálfur ekkert nema vinnupallar. Mynstrið í skurðinum ákvarðast af því hvaða stafir voru á kössunum; formin eru "byggð" með því að fjarlægja stafina, svo eftir stendur ekkert nema ómerktur kassinn. Þetta er sjónræn útfærsla á gátu tungumálsins, en eðli þess, sem táknkerfis, er að vísa til þess sem ekki er til staðar. Tungumálið markar fjarveru; á pappakössum Birgis koma götin (lögun fjarverunnar) samt sem áður í stað tungumálsins. Orðin sem merki fjarverunnar eru sjálf fjarverandi, og hvert hver kassi fyrir sig hefur glatað getu sinni til að geyma innihald. Upp í hugann kemur staðhæfing átjándu aldar heimspekingsins Gottholds Lessing, þegar hann færði rök fyrir grundvallargreinarmun á málaralist og ljóðlist: "Hjá skáldinu er kjóll ekki kjóll; hann hylur ekkert; ímyndunarafl okkar sér alltaf í gegnum hann."

16. janúar

Other Parts [Aðrir hlutar], nýlegt myndbandsverk eftir Heimi Björgúlfsson, hefst þar sem listamaðurinn, klæddur í felulitabúning, bindur um það bil sjö metra langt reipi, sem fest er við tré, við mittið. Hann heldur síðan áfram og vefur viskastykkjum um reipið áður en hann festir með vír hausa og vængi af rjúpum eftir því endilöngu. Reipið er síðan vætt með kveikjaragasi og kveikt í því. Eldur blossar upp um leið og listamaðurinn hallar sér eins mikið aftur og reipið leyfir þar til eldurinn slítur reipið og hann dettur. Verk Heimis var sýnt í Kling og Bang-galleríinu á sama tíma og textílfélagið var með sýninguna Northern Fibre V [Textíllist] í Listasafni Reykjavíkur. Á þeirri sýningu var reynt að varpa fram spurningum um hugmyndafræðileg og efnisleg mörk einhvers sem kallast "textíllist". Þar sem ég skrifaði grein í sýningarskrá sýningarinnar hafði ég eytt miklum tíma í að hugsa um vinnuaðferðir textílsins í samtímalist. Þegar ég horfði á Other Parts lék ég mér að því að setja þetta myndband í samhengi textíllistar. Af hverju ekki? Tæknin var til staðar: vafið og ofið. Efnið var til staðar: reipi, vír, þráður, lín. Höfðað var til hins heimilislega. Þótt listamaðurinn hafi verið í felulitabúningi voru þessir fuglshlutar afskurður frá undirbúningi jólamáltíðarinnar, með öllu því sem hún gefur til kynna um fjölskyldu, bæði sem hreiður og gildra. Greinarmunurinn á myndbandi Heimis og flestum textílverkum felst þó í leiðanum. Menningargagnrýnandinn Rick Poynor lýsir leiða sem "tilvistarlegri afleiðingu ofgnógtar". Hann er eins konar örmögnun. Textíllist, eins endurtekningarsöm og óhófleg og vinnan við hana kann að vera, er ekki knúin áfram af leiða jafnvel þótt hún gagnrýni hugsanlega lýjandi eðli hreyfinga tengdra heimilinu. Svo virðist þó sem leiði sé þvert á móti hreyfiaflið, eða jafnvel efniviðurinn í Other Parts. Listamaðurinn er andstæða Íkarusar. Íkarus flaug of nálægt sólinni, en ekki vegna þess hversu fallið var æsandi. Verk Heimis hverfist um löngunina til að láta sig falla, að missa fótanna, og um flókin heimskupör sem felast í því að sviðsetja það sem að lokum sparkar manni á flug.

28. janúar

Ég geng upp Klapparstíg, sneiði hjá svellbunkum og barnavögnum, framhjá pálmatrjám sem máluð eru á steinsteypu og spíralnum í staur rakarans, lykkjum af gervigróðri, glugga þar sem ég sé torf fyrir innan, öðrum glugga þar sem ég skoða útskurð af dökkhærðri konu og, enn lengra upp götuna, framhjá tré á hvolfi með smáum, hvítum ljósum. Litum bygginganna ægir saman (skærblátt, heiðgult, múrrautt) og yfirborð þeirra er efnislegur hrærigrautur (sprungið timbur, hnúðótt steypa, bárujárn). Ég minnist samtals sem ég átti við Birgi Andrésson nýlega þar sem hann líkti arkitektúr borgarinnar við bland í poka eins og börn fá á nammidegi, sambland ólíkra bragðtegunda og áferðar.

Í grein sinni "Walking the city" [Gengið um borgina] vísar franski heimspekingurinn Michel de Certeau til þess hvernig gangandi vegfarendur eru ófærir um að skynja borgina sem heild; hann skrifar að þekking gangandi vegfarenda á rými borgarinnar sé "jafn blind og þekking elskenda í örmum hvor annars". Maður skynjar borgina jafn mikið með líkama sínum og með augunum; með því að forðast þetta, og nuddast utan í hitt. Eins og Birgir hefði hugsanlega sagt, þá setur maður ekki allt blandið í pokanum upp í sig í einu. Reynslan af borginni, sem röð sjónarhorna og staða utan sjónsviðsins, er viðfangsefni Hlyns Helgasonar í Portrait of a City: Walking down Klapparstígur [Portrett af borginni: gengið niður Klapparstíg] á Nýlistasafninu. Tveir ljósakassar, hornréttir hvor á annan, sýna röð ljósmynda sem teknar eru á sumarnóttu. Ekkert fólk er á ljósmyndunum sem sveiflast á milli nærmynda og mynda tekinna úr meiri fjarlægð af hinni hlið götunnar. Ljósmyndirnar, upplýstar aftan frá, eru skýrar og hægar, þrátt fyrir að stöðugt sé skipt um sjónarhorn. Sem mótvægi býður myndband, tekið sömu nótt, upp á ofsafengna reynslu af Klapparstíg. Linsan hreyfist yfir götuna og aftur til baka, upp á glugga á annarri hæð og niður á gagnstéttina. Myndavélin hreyfist svo hratt að manni er fyrirmunað að taka á sig hlutverk gluggagægis. Maður heyrir fótatak skella á gangstéttinni, þar sem stöðugleiki hljóðs er í andstöðu við óstöðugleika sjónar. Myndbandi Hlyns var varpað á vegg við hliðina á gluggum. Sá hluti Laugavegar sem sést af annarri hæð gallerísins varð hluti af portretti Hlyns af Klapparstíg. Ég fann æ ofan í æ hvernig ég dróst að ysnum og þysnum á Laugaveginum, að þeirri mannlegu hreyfingu sem vantaði á ljósmyndirnar og í myndbandið; ég var nógu hátt uppi til að geta slitið mig úr örmum elskhugans, en ekki svo hátt að ég væri einungis auga. Þar sem ég sat á ofninum undir gluggunum, og sneri mér frá götunni að myndbandinu að ljósmyndunum og aftur til baka að Laugavegi, velti ég því fyrir mér hvort það væri hægt að gera portrett af borg, eins og Hlynur staðhæfir að ætlun hans sé. Kjölfestan í portrettlist er hugmyndin um andlitið bæði sem opinbera grímu og sem tákn hins innra; portrettlist gerir einnig ráð fyrir því að hægt sé að lesa í andlit. Það sem vekur áhuga minn við þessa innsetningu er að listamaðurinn virðist vera að deila við sjálfan sig um það upp að hvaða marki sé hægt að lesa andlit borgarinnar. De Certeau skrifar "það að ganga er að skorta stað". Hann auðkennir hreyfingu í borginni sem "stórbrotna félagslegra reynslu af því að skorta stað". Vitaskuld er de Certeau að skrifa um borg sem er miklu stærri en Reykjavík, en myndband Hlyns, sem viljandi truflar löngunina til að staldra við, reynir að fanga götu sem röð atvika sem de Certeau myndi kalla "vísi að útlegð".

Þýðandi Fríða Björk Ingvarsdóttir

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.