"Vissum aldrei hvað biði okkar"

Geir Þorsteinsson fæddist í Reykjavík árið 1916 og hóf að loknu grunnskólaprófi nám í Menntaskólanum í Reykjavík, þar sem hann segir að jafnaðarmenn og kommúnistar hafi ráðið ríkjum á þeim árum og nánast kallað á að mótvægi myndaðist gegn þeim. Í skólanum gætti strax í byrjun fjórða áratugarins áhrifa frá hugmyndafræði þjóðernissósíalmismans sem náð hafði ítökum í Þýskalandi. Snemma árs 1933 var Birgir Kjaran kosinn forseti Framtíðarinnar, málfundafélags MR, en Birgir var virkur félagi í nýlega stofnuðum Flokki þjóðernissinna og var kjör hans pólitískum andstæðingum hans mikill þyrnir í augum. Þeim tókst að "steypa" honum af stóli á vordögum, en ári síðar fékk hann uppreisn æru þegar hann var kjörinn í embætti inspector scholae og naut þar ómælds stuðnings skoðanabræðra sinna innan skólans. Áhrif þjóðernissinnaðra námsmanna voru staðfest enn frekar í ársbyrjun 1935 þegar annar fulltrúi þeirra var kosinn forseti Framtíðarinnar. Geir fór ekki varhluta af átökum þessara andstæðu fylkinga og studdi þjóðernissinna heilshugar. "Kommúnistar voru við völd í skólanum, ef svo má segja, og ef menn voru ekki með þeim í flokki voru menn nánast lagðir í einelti. Síðan stofnaði Hitler eða ruddi veginn fyrir þjóðernissósíalismann og þannig myndaðist afl sem gat náð völdum í skólanum," segir Geir.

Lærði þýsku af ræðum Hitlers

Þegar Flokkur þjóðernissinna, sem aðhylltist kenningar nasista, var settur á laggirnar um svipað leyti, gekk Geir til liðs við hann. "Þetta var varla nokkur hreyfing, aðallega var um að ræða stráka sem voru í félaginu Framtíðin innan MR og kom tæpast pólitíkinni í landinu við í okkar huga, var nánast átómatískt. Það var kannski einn framsóknarmaður í skólanum en síðan var maður bara annaðhvort kommúnisti eða þjóðernissósíalisti, aðstæðurnar voru einfaldlega þannig. Menn voru með eða á móti. En það voru allt aðrar forsendur á þessum árum og erfitt fyrir fólk að skilja þær í dag. Það var líka miklu meira að gerast hjá hreyfingunni eftir að ég fór út til Noregs 1936, næstu tvö til þrjú árin voru aðal lætin. Ætli ég hafi ekki tekið þátt í einni göngu eða tveimur og tók ekki þátt í neinum slagsmálum við kommúnista í tengslum við þær. Ég var aldrei neinn frammámaður í þessu starfi, fremur meðreiðarsveinn."

Áhugi hans á Þýskalandi og stuðningur við ráðandi öfl þar fór þó vaxandi fremur en hitt á næstu misserum og í 6. bekk í menntaskólanum hafði bekkjarbróðir hans frumkvæði að því að þeir færu, þrír skólafélagarnir, í einkatíma í þýsku hjá Bruno Kress. "Kress gaf okkur stundum blöð sem á voru skrifaðar ræður Hitlers við hin ýmsu tækifæri. Mér er minnisstætt að þegar kom að vissum köflum í textanum var settur svigi til leiðsagnar fyrir lesendur/áheyrendur, þar sem stóð "húrrahróp". Einhverjum línum seinna stóð síðan "meiri húrrahróp" innan sviga og að síðustu að fagnaðarlætin ættu að vera taumlaus. En við lærðum helv... mikið í málinu á tiltölulega stuttum tíma. Jón Ófeigsson, sem kenndi okkur þýsku, var alveg gapandi yfir þessum skyndilegu og óvæntu framförum sem við höfðum tekið í tungumálinu. Eitt sinn átti ég að snúa einhverjum kafla af íslensku yfir á þýsku og gerði það svo að segja "spontant", án þess að þurfa að hugsa mig um. Þetta skilaði sér í ágætum einkunnum."

Árið 1936 hélt Geir til Noregs og hóf nám í verkfræði við Norges Tekniske Høgskole, Þrándheimi. Þjóðverjar réðust inn í Noreg og hertóku landið í apríl 1940. "Ég stundaði námið af kappi og var ekki mikið að velta fyrir mér stjórnmálum. En þegar Þjóðverjar lögðu undir sig Noreg lagðist skólahald í raun og veru niður. Sumir mótmæltu hersetunni með því að halda til síns heima og aðrir voru kallaðir eða skráðu sig í norska herinn til að berjast. Við Íslendingarnir sátum eftir og nokkrir Norðmenn sem höfðu samúð með málstað Þjóðverja. Fyrir vikið kynntist ég þeim betur og ætli megi ekki segja að ég hafi verið í klíkunni. Ég hef hins vegar aldrei verið mikill hugsjónarmaður og ekki sú manngerð sem berst í fylkingarbrjósti í slíkum efnum, en hvort sem menn vilja kenna um röð tilviljana eða forlögum æxluðust málin með þessum hætti."

"Virtist vera rétt leið"

Sama vor og hann lauk fyrri hluta prófi í verkfræði, í apríl 1941, gekk hann í norska nasistaflokkinn, Nasjonal Samling, og var veitt innganga í hann réttum mánuði síðar. Í bók Ásgeirs Guðmundssonar, sagnfræðings, Berlínar-blús, segir: "Geir var tekinn í flokkinn 14. maí, og var félagsnúmer hans 37772. Leigusölum Geirs, hjónunum Borghild og Lorentz Lorck, var mikill ami að því að hafa hann í húsi sínu, því að hann fór ekki dult með stjórnmálaskoðanir sínar. Reyndu þau að losna við leigjandann, en það tókst ekki. Hjónin héldu því fram, að Geir hefði einnig verið í hinni einkennisbúnu hirð Quislings, og sömu sögu hafði norskur kunningi hans að segja."

Geir segir að við hernámið hefðu Þjóðverjar fyrirskipað landsmönnum að láta útvarpstæki sín af hendi til að þeir gætu ekki hlustað á útvarpssendingar andstæðinga Þjóðverja. Ekki máttu aðrir eiga slík tæki en félagar í NS og var til viðbótar sett það skilyrði að þegar um fjölskyldu væri að ræða þyrfti meira en helmingur hennar að vera flokksbundinn og einnig að vera áskrifandi að málgagni NS, sem nefndist Fritt Folk. "Ég gekk fyrst og fremst í flokkinn til að geta fengið radíó, það var tekið af öðrum en þeim sem voru félagar í honum. Það var ein ástæðan en auðvitað studdi maður þennan málstað," segir Geir. "Þessi tími úti í Noregi er ákveðinn kafli og ég man hann ekki ýkja vel, það er orðið það langt síðan og útilokað fyrir mig í dag að segja hvað ég var að hugsa á þeim tíma. Á þessum tíma virtist þetta vera rétt leið en kannski leist manni miður á blikuna eftir því sem leið á stríðið."

Í júlímánuði 1943, eftir að hafa m.a. starfað misserin þar á undan á flugvellinum í Værnes, í Hallfjelledalen og á skrifstofu sem var á vegum þýska hernámsliðsins, lagði Geir land undir fót ásamt þremur norskum skólafélögum sínum og hélt til Berlínar. Þar skráðu þeir sig í Die Technische Nothilfe, eða Tæknilegu neyðarhjálpina, oftast skammstafað TENO eða TN. Technische Nothilfe var stofnað árið 1919 af yfirvöldum Weimar-lýðveldisins til að brjóta á bak aftur verkföll. Við valdatöku nasista árið 1933 varð hlutverk TENO að bregðast við neyðarástandi af ýmsu tagi er stofnaði almannaheill í voða. Árið 1937 var TENO innlimuð af Ordnungspolizei, undir yfirstjórn Heinrichs Himmlers, og gegndi svipuðu hlutverki og fyrr á stríðsárunum, að því viðbættu að fást við framkvæmdir, enduruppbyggingu og ýmis önnur verkefni tæknileg eðlis í þágu heraflans. TENO þjónaði þannig einkum verkfræðilegum tilgangi í gangverki SS-Polizei, en herinn yfirtók einnig hluta af TENO, sem urðu þá tæknideildir hersins, Technische Truppen. TENO var einkum skipuð verk- og tæknifræðingum, tæknimönnum og mönnum er höfðu menntun að fullu eða nokkru leyti í verklegum framkvæmdum, fjarskiptum, málmavinnslu og skyldum sviðum. TENO var undir stjórn SS-Gruppenführer og Generalleutnant der Polizei, Hans Weinreich, frá júní 1937 til júní 1943, en frá þeim tíma og til stríðsloka undir stjórn SS-Gruppenführer og Generalleutnant der Polizei, Willy Schmelcher.

Framan af stríðsrekstrinum voru margir meðlimir TENO yfir vanalegum herskyldualdri en að öðru leyti voru inntökuskilyrði þau sömu og hjá SS og lögreglu. Sveitirnar voru því vopnaðar og urðu ef þörf krafði að taka þátt í orrustum og öðrum hernaðaraðgerðum utan hefðbundins verksviðs þeirra. Eftir að styrjöldin braust út störfuðu sveitirnar að mestu í hernumdum löndum og að baki víglínunni hverju sinni, nánast óaðskiljanlegur hluti af Waffen-SS. Sveitirnar aðstoðuðu þannig við að koma aftur í gang iðjuverum sem orðið höfðu loftárásum bandamanna að bráð, flugvöllum o.s.frv., en komu einnig að framkvæmdum er voru í þágu almennra borgara eftir slíkar árásir. Þessar sveitir tóku þátt í að hreinsa skipgeng fljót, byggja bráðabirgðabrýr eða lagfæra þær sem orðið höfðu fyrir skemmdum, vegabótum, að halda lestarkerfinu ganghæfu, niðurbroti og eyðileggingu hernaðarlegra mikilvægra mannvirkja á undanhaldinu o.s.frv. Hlutverk þeirra í stríðsrekstrinum var því mjög veigamikið. Árið 1943 var svo komið að 100 þúsund manns þjónuðu undir merkjum TENO.

Heimtuðu að fara á austurvígstöðvarnar

"Waffen-SS hefur líklegast þótt ástæðulaust að herinn réði yfir þessari deild og þótt hún betur sett í þeirra umsjá. TENO veitti hernum auðvitað aðstoð en SS hefur þótt þörf á að grípa meir og meir inn í stjórnunina og trúlegast verið þeirrar skoðunar að það væri andsk... engin ástæða fyrir herinn að hafa þetta á sínum snærum," segir Geir. "Jafnframt þessu stóð til nafnabreyting á deildinni en það komst nú ekki til framkvæmda í minni tíð þarna. Ég man það ekki fyrir víst, en rámar þó í að einhverjar bollaleggingar hafi verið uppi um að kenna deildina við organizion Todt, en sá náungi var atvinnumálaráðherra hjá Hitler fyrir stríð. Ég þori samt ekki að fullyrða hvort það sé rétt munað hjá mér."

Aðspurður um hvernig á því stóð að þeir félagar kusu þennan tíma styrjaldarinnar til fararinnar, þegar sigurganga Þjóðverja var sýnilega á enda runnin og þeir áttu í vök að verjast í baráttunni við andstæðinga sína, umfram allt á austurvígstöðvunum, segir Geir að ástæðan hafi kannski einmitt falist í þessu slæma gengi. Þeir töldu með öðrum orðum sérstaklega brýnt að leggja sitt af mörkum í baráttunni við kommúnista þegar á brattann var að sækja.

"Við fórum nokkrir saman frá Noregi, þetta voru samantekin ráð hjá okkur. Einn af strákunum fékk sennilega þessa hugmynd og við hinir létum slag standa. Við tókum lest til Þýskalands, sem fór beint í gegnum Svíþjóð og var lokuð að mig minnir þótt hún hafi sennilega stöðvað alla vega einu sinni þar í landi, síðan með ferjunni frá Kristiansandi yfir til Þýskalands. Við gengum allir til liðs við TENO og vorum sendir til að fá lágmarksherþjálfun í búðum í Tékkóslóvakíu, sennilega í Brno, en vorum þar á eftir sendir hver í sína áttina og hittumst aldrei á þeim tíma sem á þjónustu okkar stóð. Við gerðum okkur fulla grein fyrir því fyrir fram að ólíklegt væri að við héldum hópinn og gerðum okkur ekki neina rellu út af því, þannig var stríðið einfaldlega. En það var skilyrði frá okkar hendi að vera sendir á austurvígstöðvarnar en ekki vestur. Við vildum berjast við kommúnista en höfðum ekkert sérstakt á móti hinum, Bretunum og Bandaríkjamönnunum. Ég fór þó aldrei á sjálfar austurvígstöðvarnar, ég komst aldrei svo langt," segir hann.

Aðspurður hvers vegna þeir völdu að ganga til liðs við TENO í stað þess að innrita sig einfaldlega til baráttu á vígstöðvunum, segir hann erfitt að skýra það út í dag en þó megi benda á að hann hafði ekki fengið herþjálfun áður, sem fækkaði óneitanlega kostunum, en hins vegar útiloki hann ekki að hann hefði valið þá leið síðar ef styrjöldin hefði dregist á langinn. "TENO var heljarstórt apparat en skiptist síðan í ótal minni hluta og ef ég man rétt voru á bilinu 20-30 manns í þeirri deild sem ég tilheyrði. Flestir voru þeir iðnaðarmenn, enda birtist tilgangur deildarinnar í nafni hennar, þ.e. hún átti að veita hernum tekníska aðstoð. Þarna voru trésmiðir og aðrir með iðnmenntun, flestir eldri menn. Sumir voru orðnir of gamlir fyrir hefðbundna herþjónustu, að minnsta kosti á þessum tíma, það þótti náttúrlega enginn of gamall til að berjast í stríðslok. Ég var yngstur í þessum flokki."

Brýr og vegir styrktir fyrir undanhaldið

Geir og félagar gegndu störfum á þeim slóðum sem kalla mátti norðvesturhluta Sovétríkjanna á þeim tíma. Aðalstöðvar TENO voru í Ríga í Lettlandi og þaðan var deildin send til starfa vítt og breitt á yfirráðasvæði Þjóðverja í austurvegi, til Eistlands og Litháen, Póllands og Hvíta-Rússlands. "Við litum á þetta allt saman sem eina heild, enda voru öll landamæri á reiki á þessum tíma og í raun ómögulegt að segja hvar Eystrasaltslöndin eða Pólland enduðu og hvað Sovétríkin byrjuðu. Þessar línur gátu líka breyst hratt eftir því sem stríðandi fylkingar hörfuðu eða sóttu fram á við," segir hann. Í stað þess að deildin stiklaði á milli þeirra staða sem hennar var þörf hverju sinni, sneri hún eftir hvert verkefni aftur til Ríga, þar sem yfirforingi TENO hafði aðsetur, majór að tign, og hélt þaðan til viðkomandi vinnusvæða þegar kallið kom. Vegna verkfræðimenntunar sinnar fékk Geir strax stöðu lautinants, eins og sjá mátti á einkennismerkjum á búningi hans, og stýrði hann framkvæmdum ásamt yfirlautinant á vettvangi.. Meðlimir deildarinnar voru búnir rifflum og skammbyssum til að geta varið hendur sínar og klæddust grænum einkennisbúningum, með tilheyrandi tignarmerkjum á öxlum og handleggjum, þannig að ekki fór á milli mála að þeir væru fulltrúar Þriðja ríkisins. "Við fengum hins vegar aldrei SS-úniform, enda voru þetta menn í verkamannavinnu en ekki þátttakendur í stríðinu í þeim skilningi að þeir tækju þátt í bardögum," segir hann.

"Hlutverk okkar var að endurbyggja brýr sem höfðu verið sprengdar í loft upp eða brenndar, byggja nýjar brýr þar sem þess gerðist þörf, styrkja vegi og annað í sama dúr. Undir lokin fólst starf okkar mestmegnis í að styrkja þær brýr sem fyrir voru svo að þær þyldu álagið samfara undanhaldi þýska hersins frá austurvígstöðvunum, þunga skriðdreka og vörubíla. Það kom fyrir að við þyrftum að byggja mannvirki upp svo að segja frá grunni og ég man t.d. eftir einni stórri timburbrú sem hafði verið brennd fyrir utan prímeru-undirstöður þannig að aðeins stólparnir stóðu eftir í vatninu. Ég man hins vegar ekki til þess að við höfum komið að lagfæringum eða lagningu lestarspora eða öðru slíku sem snerti lestarsamgöngur. Þetta flutningskerfi, bæði aðflutningsleiðirnar og síðan leiðirnar fyrir undanhaldið, var gríðarlega umfangsmikið og þurfti stöðugt að halda því við til að allt gengi greiðlega fyrir sig. Við urðum varir við að undanhaldið væri í bígerð, en sáum ekki með eigin augum illa farna og vígþreytta hermenn á leið frá austurvígstöðvunum og urðum í raun og veru lítið varir við þennan þátt styrjaldarinnar. Við sáum auðvitað þýskar flugvélar í lofti en ég man ekki til þess að hafa nokkurn tíma séð rússneska flugvél.

Miðað við það sem gerist í dag vorum við vanbúnir að tækjum og verkfærum, vorum sáralítið vélvæddir og unnum allt í höndunum, en miðað við aðstæður og annað höfðum við það sem til þurfti. Við höfðum líka nóg af timbri, því að á þeim stöðum sem við störfuðum var nóg af skógi. Við önnuðumst samt sem áður ekki skógarhöggið sjálfir, það var í höndum heimamanna á hverjum stað, en við sáum um að saga trén niður og gera efniviðinn nothæfan fyrir okkar vinnu. Við vorum þarna haustið og veturinn 1943-44 og þarna var helv... kuldi. Þetta var þó tæpast vosbúð svo að orð væri á gerandi og við nutum þess að fá úthlutað góðum loðfóðruðum stígvélum, en ekki þessum hefðbundnu hermannastígvélum. En kuldinn var raunar bara verstur á daginn, þegar við vorum að vinna. Þess á milli höfðum við bækistöðvar á stað sem ég myndi fremur kalla vinnubúðir en herbúðir og þar var ágæt aðstaða.

Okkar vinna fór síðan mestmegnis fram í dreifbýli og á fáförnum slóðum og þá fluttum við okkur inn í bóndabýli, hlöður og annað af sama tagi, stundum inn í þorp. En við þurftum aldrei að fara inn í borgirnar að Ríga frátalinni og þar fengum við sem vorum ekki óbreyttir betri gistingu, í íbúðarhúsnæði sem herinn leigði eða hafði yfirtekið. Við höfðum ekki yfir neinu að kvarta, þannig séð, og meira að segja maturinn var skrambi fínn - besta viðurværið sem ég fékk á stríðsárunum. Auðvitað var um einhvern niðursuðumat að ræða en síðan keyptu menn eða stálu belju eða svíni og slátruðu. Við höfðum afbragðsgóðan kokk og trúlega leit yfirstjórnin svo á að það væri mikilvægt að gefa þeim sem áttu að sigra Rússana almennilega að éta. Við gerðum bara það sem ætlast var til af okkur og reyndum að gera það vel. Það sem við lagfærðum eða byggðum stóð áfram á meðan við vorum á staðnum, við vorum ekki það nálægt aðalvíglínunni, en hvort þessi mannvirki voru seinna eyðilögð veit ég ekkert um."

Spáði lítið í fallna félaga

Geir segir að yfirleitt hafi samkomulag við íbúa landsvæðanna sem þeir fóru yfir verið friðsamlegt og mótspyrna við veru þeirra þar takmörkuð. "Við áttum yfirleitt ágæt samskipti við innfædda. Þarna voru gjarnan einhver sveitabýli í kring og stöku þorp og við gengum þar óáreittir um götur bæja og þorpa, hvort sem þar bjuggu Pólakkar, Lettar, Litháar eða Hvít-Rússar. Það var hægt að tala við þetta fólk og ekki ástæða til að vera hræddur. Ég býst líka við að menn hafi haft vit á að vera samvinnuþýðir, því annars hefði herinn verið sendur á vettvang til að hreinsa til," segir hann. Sveit Geirs fór þó ekki alfarið varhluta af átökunum sem stóðu yfir, þeir höfðu veður af aðgerðum skæruliða og sættu meðal annars nokkrum sinnum árásum frá slíkum andspyrnuhópum. "Við vorum vopnaðir rifflum og skammbyssum en ég man þó ekki eftir neinum handsprengjum. Við vorum við öllu búnir og eitt leiddi af öðru. Við vissum aldrei hvað biði okkar hinum megin við skóginn eða á bakvið næstu beygju, en möguleikinn á árásum var alltaf til staðar og við gerðum okkur fullkomlega grein fyrir því," segir hann.

"En þetta voru ekki stöðugar erjur og oftast lifðum við friðsamlegu lífi og sinntum okkar störfum, en það kom vissulega fyrir að leikar æstust. Við fórum á vörubílum á milli staða, 20-30 menn og stundum einhverjir verðir þótt það væri fremur sjaldgæft. Það kom þó fyrir að við hefðum herflokk okkur til halds og trausts á vinnustaðnum. Við lentum í fyrirsátum, skæruliðarnir réðust annaðhvort á okkur á leiðinni á vinnustað eða biðu okkar við komuna þangað, en árásir voru ekki gerðar meðan sjálf vinnan stóð yfir og ég man ekki heldur eftir neinum næturárásum, þótt undarlegt megi virðast. Yfirleitt gerðist þetta á morgnana og fremur sjaldan, kannski 3-4 sinnum. Markmið skæruliðanna var að gera eins mikinn usla og þeim var unnt, drepa og eyðileggja, en taka þó sem minnsta áhættu. Þeir leyndust í skógum eða í hvarfi, skutu og skutu en hurfu síðan á brott.Við þurftum að sjálfsögðu að verja hendur okkar, annars hefði enginn komist lífs af, svöruðum fyrir okkur og stökktum þeim á brott.

Nokkrir félagar mínir féllu í þessum árásum og aðrir særðust, en það var eins og við var að búast; það stóð yfir styrjöld. Ég er kannski svona kaldlyndur eða kærulaus, en ég var ekkert að velta þeim sem drápust of mikið fyrir mér; þakkaði bara mínum sæla að það var hann eða þessi en ekki ég sjálfur. Þegar maður er kominn í þessa þjónustu er maður þar og á í raun ekkert val lengur. Það þýðir ekkert fyrir mann að spekúlera frekar í því.

Ég vissi aldrei hvað ótti var, enda er það svo að ef maður er hræddur undir þessum kringumstæðum er það óbærilegt og menn verða bara vitlausir á því að reyna. Ég veit ekki til þess að mér hafi tekist að drepa neinn, en ég segi ekki að maður hafi ekki reynt."

Hafði ekki vitneskju um útrýmingabúðir

Aðspurður hvort að þeir hafi með nokkrum hætti fengið nasasjón af aðgerðum til að útrýma gyðingum á þessum ferðum, þá aðallega í Póllandi, svarar hann neitandi. "Við vissum að gyðingar höfðu misst eignir, verið hraktir á brott og sumir sætu í fangabúðum, en við sáum hvorki né vissum um útrýmingarbúðirnar. Þau mál fóru algjörlega leynt og útilokað fyrir vinnuflokk eins og við tilheyrðum að fá einhverja vitneskju um slíkt. Það eina sem við heyrðum um fjöldadráp snerti Pólverja og þau morð voru skrifuð á reikning Sovétmanna. Þar var um að ræða fjöldagrafirnar í Katyn-skógi þar sem fundist höfðu grafir með á að giska tíu þúsund líkum, mestmegnir pólskir hermenn og liðsforingjar, sem Sovétmenn áttu að hafa tekið af lífi. Við heyrðum um þetta aftur og aftur og var greinilega mikið "propaganda" mál í augum Þjóðverja."

Geir minnist þess að hafa fengið eitt eða tvö bréf frá Íslandi meðan hann starfaði innan TENO og sent einhver bréf sjálfur, þannig að bæði bárust honum fregnir að heiman og fjölskylda hans vissi lítillega hvernig hans málum væri háttað. Bréf bárust þó seint og illa, enda þurfti t.d. bréf frá Íslandi að sæta ritskoðun Breta áður en það komst til Þýskalands í gegnum eitthvert hlutlaust land, s.s. Sviss, Portúgal eða Svíþjóð. Í Berlín gekkst bréfið síðan undir þýska ritskoðun og var loks sent austur á bóginn eftir viðdvöl á póstflokkunarmiðstöð þar í borg. Að frátöldu einu leyfi sem Geir nýtti sér til að heimsækja Noreg, starfaði hann samfellt innan þessarar framkvæmdadeildar Waffen-SS í tæpt ár en þá rann út sá tími sem hann hafði skráð sig til að gegna þjónustu. "Undir lokin vorum við í Eistlandi og þegar við komum til Tallinn höfðu Rússar varpað sprengjum á og eyðilagt helv... mikið af húsum. Þetta voru mestu ummerki beinna átaka sem maður varð vitni að og greinilegt merki þess hvert stefndi í styrjöldinni," segir hann.

Í endaðan maí 1944 hélt Geir aftur til Noregs og rakst þar brátt á gömlu félagana sína sem hann hafði orðið samferða til Þýskalands. Þeir höfðu nú sömuleiðis lokið skyldum sínum við Þriðja ríkið og kosið að snúa heim.

Abwehr vildi ráða njósnara

Hann flutti inn í stúdentagarð í Þrándheimi og bjó við fremur þröngan kost. Skömmu eftir að hann sneri aftur til Noregs vitjaði hans útsendari leyniþjónustu þýska hersins, Abwehr, sem kynnti hann fyrir yfirmanni sínum í borginni. Þeir vildu fá hann til liðs við stofnunina og buðu honum að sækja loftskeytanámskeið í Ósló, án efa í þeim tilgangi að virkja hann til njósna. Um var að ræða litla deild frá Abwehr, leyniþjónustu hersins, í Þrándheimi, er einbeitti sér einkum að njósnum um fjarskipti Sovétmanna. Deildin var undir stjórn Sonderführer Helmut Jaspersen, en hann lést í Þýskalandi fyrir nokkrum árum síðan. Heimildir eru fyrir því að þessi ráðagerð hafi verið runnin undan rifjum starfsmanna Abwehr í Ósló. Geir neitar því þó að hafa fallist á þátttöku í upplýsingasöfnun af því tagi.

"Þetta gekk aldrei svo langt að þeir bæðu mig um að njósna. Þeir spurðu mig eingöngu hvort ég vildi læra að morsa. Þetta var rétt fyrir stríðslok og ég var kominn í klípu hvað varðaði bæði peninga og húsnæði og þetta var mín leið til að bjarga málum með uppihaldið. Ég fékk að vísu ekkert fé að ég held, en ég fékk gistingu á hóteli á þeirra vegum og mat. Þeir vildu sem sagt kenna mér að morsa og ég fór í byggingu þarna í Þrándheimi til að læra það, en var svo laglaus og ómúsíkalskur að þeir hristu bara hausinn og gáfust upp. Kannski héldu þeir að ég væri að blekkja þá og vildi ekki læra, en það var nú ekki málið. Þetta varði hins vegar ekki lengi því að ég var varla búinn að búa þarna á hótelinu í meira en hálfan mánuð þegar stríðinu lauk. Það kom manni raunar ekki sérstaklega á óvart, ég hafði útvarp í fórum mínum og gat fylgst með fréttum af því sem var að gerast í styrjöldinni," segir hann.

Geir tók fljótlega til bragðs að yfirgefa Noreg, enda fyrrum samverkamenn Þjóðverja illa liðnir og þar að auki hafði hann gerst brotlegur við norsk lög sem kváðu á um að óheimilt væri að ganga í Nasjonal Samling og starfa með Þjóðverjum. Hann heimsótti kunningja sinn og fékk hjá honum landakort sem hann studdist við á leið sinni til Svíþjóðar."

Með bandarískri herflugvél til Íslands

"Ég fór gangandi suður eftir og mig minnir að ferðin hafi tekið einn dag og eina nótt. Ég náði mér síðan í sænska peninga, keypti mér far með lest til Gautaborgar og þaðan til Stokkhólms. Þar fór ég á fund þáverandi sendiherra, Vilhjálms Finsens. Hann var afskaplega liðlegur og skilningsríkur, spurði mig engra spurninga um liðin misseri og í raun og veru held ég að hann hafi vitað að mestu eða öllu leyti við hvað ég hafði fengist. Hann gekk í að útvega mér far til Íslands og hafði árangur sem erfiði að nokkrum tíma liðnum. Ég flaug með bandarískri herflugvél til Íslands og lenti á Keflavíkurflugvelli. Ég var sallarólegur þótt ég sæti þarna innan um fyrrum mótherja Þjóðverja; þeir höfðu enga hugmynd um mínar athafnir og því ástæðulaust að hafa einhverjar óþarfa áhyggjur af hlutunum."

Geir kveðst ekki vera ósáttur við veru sína í þjónustu Waffen-SS, enda hafi hann ekki barist fyrir Þýskaland heldur "smíðað" fyrir það. "Mér leið aldrei illa á stríðsárunum og er frekar þeirrar skoðunar að erfiðasti tíminn hafi verið eftir að ég kom heim. Menn vissu hvar ég hafði verið og sumir hreyttu í mig ónotum eða sýndu það með framkomu sinni að þeim mislíkaði að ég hafði verið á bandi Þjóðverja í stríðinu. Ég tók þann pól í hæðina að láta þetta sem vind um eyru þjóta og halda mínu striki. Það þýðir ekki að taka þess háttar hluti inn á sig. Ég hafði líka nóg að starfa hjá embætti bæjarverkfræðings í Reykjavík á þessum árum og hafði lítinn tíma til að velta sér upp úr því sem menn sögðu eða gerðu. Ég vildi ekki lenda í neinu orðaskaki um þessi mál og með tímanum fjaraði þetta út," segir hann.

Geir kveðst hafa hent öllum pappírum, myndum og öðrum gögnum sem snerta veru hans ytra, hann hafi ekki séð ástæðu til að varðveita þessa hluti að stríði loknu. Hann leggur á það áherslu að hann vilji hafa sem fæst orð um persónulegar ástæður þess að hann aðhylltist á umræddum tíma tiltekna pólitíska hugmyndafræði umfram aðra eða þær ákvarðanir sem hann tók í tengslum við þær. Ómögulegt sé fyrir hann, svo löngu síðar, að túlka skoðanir sínar eða líðan á þessu skeiði. "Slík útlistun hlyti alltaf að litast mjög af síðari tíma þróun mála, bæði í heimsmálum og hjá mér sjálfum. Núverandi sýn mín á liðna sögu verður aldrei réttur spegill á hugsanir mínar sem ungs manns. Ég hef aldrei skriftað fyrir neinum og finnst engin ástæða til að gera það allt í einu núna."