8. apríl 2006 | Menningarblað/Lesbók | 2307 orð | 1 mynd

Menningararfur er nýr af nálinni

Eftir Valdimar Tr. Hafstein vth@hi.is

Vær sá god, Flatöbogen Menningararfurinn afhentur Íslendingum 1971.
Vær sá god, Flatöbogen Menningararfurinn afhentur Íslendingum 1971. — Morgunblaðið/Ólafur K. Magnússon
"Menningararfur er nýr af nálinni og skilgetið afkvæmi okkar tíma, en okkar tími er hvergi nærri nýr," segir í þessari grein sem er innlegg í umræðu um menningararfinn sem sumum þykir fyrirferðarmikill í íslenskri umræðu.
Á undanförnum vikum hafa spunnist umræður um menningararf á síðum Lesbókarinnar, í Víðsjá Ríkisútvarpsins og á Kistuvefnum. Upphafið má rekja til málþings ReykjavíkurAkademíunnar um stöðu hug- og félagsvísinda í febrúar, en þar kvartaði Ólöf Gerður Sigfúsdóttur mannfræðingur undan ofuráherslu háskólasamfélagsins á "allt sem er séríslenskt og fer þar menningararfurinn háreistur fremstur í flokki" (Kistan, 20. febrúar). Ólöf bætti við að í þjóðfélagsumræðunni almennt væri fortíðardýrkun fyrirferðarmikil og birtist ekki síst í djúpstæðri lotningu fyrir fornum arfi. Að lokum lagði hún til að menningararfurinn yrði sendur í útlegð eða settur í tímabundna sóttkví.

Ýmsir hafa orðið til að andmæla þessu og það er óhætt að taka undir með Ármanni Jakobssyni sem benti á að rannsóknir á íslenskum miðaldabókmenntum eru alþjóðlegar og að áherslan á íslensk fræði er ekki meiri en svo við Háskóla Íslands að þar hefur stöðugildum fækkað á undanförnum árum (Kistan, 21. febrúar). Mestu púðri hefur þó verið eytt í að árétta mikilvægi menningararfsins og þess að tryggja að óslitinn þráður liggi frá einni kynslóð til annarrar. Til skamms tíma hefur þótt svo sjálfgefið að umhyggja fyrir arfinum væri af hinu góðu að varla er nema von þó Vésteinn Ólason, forstöðumaður Árnastofnunar, velti því fyrir sér hvernig það megi vera "að ungu, vel menntuðu fólki sé svo illa við eigin menningararf" (Kistan, 24. febrúar). Í öðru andsvari lýsti Gunnar Karlsson sagnfræðiprófessor þeirri skoðun að "við leggjum rækt við íslenskan menningararf, meira en annarra þjóða fólk, ...af því að okkur finnst hann koma okkur meira við en annarra þjóða arfur" (Lesbók, 25. mars). Vésteinn Lúðvíksson rithöfundur komst aftur að þeirri niðurstöðu að við fræðimönnum blasi "sama gamla viðfangsefnið, semsé að takast á við menningararfinn allan og birtingarmyndir hans í samtímanum", en að það útiloki "að sjálfsögðu ekki að íslenskir fræðimenn skipti sér af menningararfi annarra þjóða eða alls mannkyns" (Kistan, 27. febrúar).

Af einhverjum ástæðum vill umræðan um menningararfinn lenda í heldur djúpum hjólförum. Menn eru ýmist með eða á móti íslenskum menningararfi (flestir reyndar með honum), finnst annaðhvort of mikið úr honum gert eða honum ekki sinnt sem skyldi og þá greinir á um hvert hlutfallslegt vægi íslensks menningararfs og menningararfs annarra þjóða eigi að vera í þjóðfélagsumræðunni og háskólasamfélaginu. Ég held að tími sé kominn til að reyna að aka þvert á þessi hjólför og sjá hvort þannig megi komast eitthvað áleiðis, jafnvel þó hringli í viðteknum hugmyndum.

Menningararfurinn við hvert fótmál

Fyrst er þó líklega nauðsynlegt að slá varnagla: því fer víðs fjarri að ég hafi eitthvað á móti þeim hlutum, húsum, sögum eða öðru sem gjarnan er kallað menningararfur. Þvert á móti - ef ég má til með að taka það fram - skal ég fúslega játa að ég bý í gömlu timburhúsi, ég hef einlægan áhuga á gömlum þjóðháttum, þjóðsögurnar eru mér hjartfólgnar og ég les fornsögur og eddukvæði (þó síður dróttkvæði) af talsverðri áfergju. Að vísu hef ég ekki smekk fyrir þorramat, en látum það vera. Það er ekki tilkomið vegna sérstaks fjandskapar við íslenskan menningararf.

Mínar efasemdir snúa alls ekki að þeim hlutum sem menn hafa kosið að kalla menningararf, heldur að hugtakinu menningararfur, þeirri birtu sem það bregður á samfélagið og verndarhyggjunni sem það kyndir undir. Ekki eru nema rúm þrjátíu ár síðan fór að kveða að þessu hugtaki á alþjóðavísu og varla tuttugu síðan notkun þess og útbreiðsla tóku verulegan kipp. Samkvæmt gagnagrunni Morgunblaðsins kom orðið alls 12 sinnum fyrir í blaðinu árið 1990, en 123 sinnum árið 2000; gagnagrunnurinn nær ekki aftur til 1980, en mér er til efs að orðið hafi verið notað í blaðinu þá. Okkur hættir til að gleyma þessu, enda er menningararfurinn núorðið við hvert fótmál.

Hugmyndin um menningararf hefur sem sagt rutt sér til rúms á tiltölulega skömmum tíma og er núorðið aldrei langt undan þegar lýsa á sambandi fortíðar við samtímann. Menningararfur er þó meira en nýyrði, hann er hreyfiafl sem drífur áfram athafnir og hann er sjónarhorn á okkar daglega umhverfi. Reyndar er sérlega nútímalegt að eiga menningararf. Menningararfur, í þessum skilningi, breytir afstöðu fólks til þess sem það tekur sér fyrir hendur, en með því að afmarka samband samtíðar og fortíðar við einstaka snertifleti er um leið allt þar fyrir utan merkt sem algert frávik frá fortíðinni - sem nútími. Þegar söguvitund er með þessum hætti markaður bás er okkur um leið gefið til kynna að alls staðar utan við básinn komi gærdagurinn deginum í dag ekkert við. Þetta er vægast sagt villandi og setur sýn okkar á sögu og samtíð óheppilegar skorður.

Fortíðin múruð inni

Samfara ýmsum öðrum "-væðingum" okkar daga hefur á skömmum tíma átt sér stað umfangsmikil "menningararfsvæðing" sem hefur umbreytt ólíkustu hlutum, atferli og ummerkjum fortíðar í menningararf. Hún dregur upp dökka mynd af sístækkandi glatkistu og hrópar á varðveislu (sem alltaf er á elleftu stundu). Þessi bylting segir okkur sitthvað um samband samtímans við söguna - hvernig reynt er að tengja fortíð við nútíð - en hún segir talsvert meira um okkur sjálf og okkar tíma heldur en um fyrri kynslóðir og það sem þær hafa látið eftir sig. Við nánari athugun blasir við að uppgangur menningararfsins hefur yfirfært starfshætti minjasafnsins á daglegt líf. Sjónarhorn minjavarðarins nær orðið langt út fyrir veggi stofnunarinnar sem réð hann til starfa. Það sem meira er: Stöðugt er verið að kenna öllum almenningi að horfa á heiminn í kringum sig frá þessu sjónarhorni. Því að menningararfur er ekki síst ákveðið sjónarhorn á tilveruna.

Meðvitundin um menningararf breytir líka afstöðu fólks til þess sem það gerir, hvernig það skilur umhverfi sitt og sjálft sig. Útsaumur er til að mynda ekki lengur samur og áður ef maður álítur að með því að sauma út sé maður að viðhalda verðmætum menningararfi. Hinn meðvitaði "menningarerfingi" leggur annan skilning í verk sín en sá sem saumar bara út án þess að hugsa um útsauminn í heildarsamhengi fortíðar, framtíðar og menningarskila milli kynslóða. Með því að skoða hluti, atferli og tjáningu undir merkjum menningararfs er þeim stillt upp sem sínum eigin táknmyndum, sem ímyndum sjálfs sín. Þannig fá þau framlengingu á tilveru sinni sem arfur, þ.e. sem fulltrúar fortíðarinnar í samtímanum.

Aðgreining menningararfsins frá umhverfi sínu, sem afmarkaðs snertiflatar við fortíðina, gefur til kynna að allt utan menningararfsins standi ekki í sambandi við fortíðina - að allt í kringum menningararfinn sé nútíminn. Ég held að það sé mikilvægt að setja stórt spurningarmerki við þetta: getur virkilega verið að gærdagurinn og morgundagurinn séu svona aðskiljanlegir? Þessum róttæka aðskilnaði á milli fortíðar og nútíðar er varla hægt að lýsa öðruvísi en sem menningarrofi. Öfugt við það sem ætla mætti, múrar menningararfurinn einmitt fortíðina inni og dauðhreinsar samtímann af henni. Þess vegna er það eingöngu nútímafólk sem á menningararf; arfurinn greinir það frá forfeðrunum og stúkar samband þess við fortíðina af frá öðrum þáttum daglegs lífs.

Alltaf síðustu forvöð

Kannski er það meðal annars vegna þessa menningarrofs sem hugmyndir um menningararf hafa sterka siðferðilega undiröldu. Ég hef að vísu ekki rannsakað það sérstaklega, en orðstöðulykill myndi sjálfsagt leiða í ljós að þau orð sem oftast standa með menningararfi í setningu - fyrir utan "verndun" og "varðveislu" - séu sagnirnar að "glatast" og að "tapast" (kannski er orðið "útrýmingarhætta" ekki langt þar á eftir). Þar sem menningararfur á í hlut eru alltaf síðustu forvöð. Menningin virðist þannig vera í stöðugri útrýmingarhættu og engri tölu komandi á geirfugla menningarlífsins.

Þegar við lifum á elleftu stundu, þá ríður á að grípa undir eins til aðgerða: "Við verðum að varðveita þennan menningararf svo hann hverfi ekki fyrir fullt og allt!" Með öðrum orðum felst í því ákveðin siðferðileg kröfugerð að kalla eitthvað menningararf. Með því að kalla það menningararf, höldum við því fram að það sé gott og rétt að varðveita það og að verja til þess tíma og kröftum og þekkingu og peningum. Að sama skapi væri vont og rangt að gera ekki allt sem í okkar valdi stendur til að varðveita það.

Sagan í neytendaumbúðum

Undir merkjum menningararfsins breytast hversdagslegir hlutir í nokkurs konar safngripi. Við þessa umbreytingu er hver hlutur um sig jafnframt fastbundinn. Allt er í heiminum hverfult, allt annað tekur breytingum, en menningararfurinn má hins vegar ekki breytast. Hann á að vera fastinn innan um breyturnar; alveg eins á morgun og hann var í gær. Allar breytingar á menningararfinum horfa þess vegna til verri vegar. Um leið staðfesta allar breytingar á menningararfinum að hann sé sannarlega í útrýmingarhættu og þarfnist virkilega verndar.

Ég held að það sé eitthvað í innsta kjarna hugmyndarinnar um menningararf sem kallar á þetta stöðuga ógnarástand. Menningararfur birtist okkur alltaf í tilteknum hlutum, til dæmis í ákveðnum mannvirkjum, tilteknum gripum, vissu atferli eða tjáningu. Það eru þessir hlutir sem við köllum menningararf. Með öðrum orðum, felur menningararfur í sér hlutgervingu menningarinnar eða hlutgervingu fortíðarinnar. Með því að hlutgera menningu er henni sniðinn sá stakkur að það liggur beint við að álykta að hún sé á hverfanda hveli. Þess vegna steðja stöðugar ógnir að menningararfinum, þess vegna er hann ævinlega í þann veginn að glatast, því að hlutir eru forgengilegir - á meðan sagan er það ekki.

Þessi hlutgerving á fortíðinni held ég að segi sína sögu um samfélag okkar daga. Ég held hún haldist þétt í hendur við hlutgervingu framtíðarinnar í nýjustu neysluvörunum hverju sinni. Menningararfur, með öðrum orðum, er sá stakkur sem fortíðinni er sniðinn í neyslusamfélaginu. Menningararfur er sagan í neytendaumbúðum.

Áfangastaðamenning

Menningararfsvæðingin tengist jafnframt öðrum samfélagsbreytingum okkar daga. Að vissu marki má segja að hún sé andsvar við annarri "-væðingu", hnattvæðingunni. Andspænis vaxandi einsleitni sem að sögn fletur út allan menningarmun er menningararfurinn tæki til að skapa tilfinningu fyrir staðnum og fyrir staðbundnum gildum, þessu sérstaka. Þannig er á alþjóðavettvangi oft rætt um mikilvægi þess að hlúa að menningarlegri fjölbreytni með því að varðveita menningararf hvers samfélags fyrir sig, hvers héraðs og hóps.

Í þessu er samt fólgin ákveðin þversögn, því að enda þótt menningararfinum sé þannig stillt upp sem brjóstvörn gegn hnattvæðingu, kallar hnattvæðingin líka beinlínis eftir skilgreiningu á staðbundnum menningararfi. Því háttar nefnilega þannig til að menningararfsvæðing síðustu áratuga helst þétt í hendur við ferðaþjónustuna, eina af helstu atvinnugreinunum sem þroskast hafa í skjóli hnattvæðingar. Til þess að keppa um ferðamenn þarf að endurskapa staði sem áfangastaði. Til þess að keppa hver við annan verða áfangastaðir síðan að vera innbyrðis ólíkir. Þess vegna krefst hinn alþjóðlegi túrismi þess að áfangastaðir skilgreini hvernig þeir eru ólíkir öðrum áfangastöðum; þannig hrindir hann af stað viðamikilli skilgreiningu á sérkennum.

Við þekkjum þetta mætavel hér, þar sem málþing eru haldin um svæðisbundin sérkenni og stefnuplögg á sviði menningar leggja áherslu á að skilgreina sérkenni sveitarfélaga, héraða og heilu landshlutanna. Þannig er menningararfsvæðingin meðal annars aðferð til að búa til sérstaka áfangastaði fyrir ferðamenn. Þess vegna, meðal annars, margfaldast menningararfurinn ár frá ári og stöðugt fleira er kallað ómetanlegur menningararfur og þess krafist að vörður sé staðinn um hann.

Ævinlega pólitískt viðfangsefni

Hversu víðtæk sem menningararfsvæðingin annars er orðin, verður nú samt ekki hjá því komist að velja úr það sem að ráðstafa á fé og þekkingu í að varðveita. Þess vegna er menningararfurinn ævinlega pólitískt viðfangsefni, enda grundvallast hann á úrvali sem aldrei er hafið yfir vafa, heldur er og verður alltaf bitbein. Úrvali sem endurspeglar ákveðið gildismat og mótar ákvarðanir um hvernig fjármunum er ráðstafað og framkvæmdum forgangsraðað. Þess háttar ákvarðanir geta ekki annað en verið gildishlaðnar.

Þegar menningararfur er mótaður er um leið dregin upp ákveðin mynd af fortíð og samtíð, og af sambandinu þar á milli. Sumt er sett í forgrunninn, annað í bakgrunninn, sumt er flikkað upp á - fjármunum og þekkingu er ráðstafað til varðveislu þess - en öðru er leyft að drabbast niður. Verndun og eyðilegging haldast því ávallt í hendur og eru eins og sín hliðin hvor á sama peningnum. Í menningararfinum felst sumsé tilraun til að móta söguvitund. Sú vitund helst þétt í hendur við sjónarhorn fólks á samfélag sitt á líðandi stund og við sjálfsmynd þess sem þjóðfélagsþegna - þ.e. sem "erfingja" þeirra mannvirkja og fortíðarminja sem sagt er að það hafi þegið í arf.

Saman við þessa söguvitund tvinnast skilgreining á hópnum eða samfélaginu sem gerir tilkall til menningararfsins, enda kallar hugmyndin um menningu sem arf á spurningar um hverjir séu erfingjar og hverjir ekki. Hafa verður í huga að menningararfur er myndlíking: Líkingin lýsir sambandinu á milli manna og hluta með því að bera það saman við eignatengsl. Eignarrétturinn er einkaréttur - hann er réttur til að einoka og til að útiloka. Kjarni eignarréttar er að eiga þess kost að útiloka aðra frá því sem maður á. Myndlíkingin um menningararf gefur því í skyn að til séu erfingjar, en jafnframt sé til annað fólk sem ekki hlýtur þennan arf. Þannig girðir menningararfur Okkur sem deilum íslenskum menningararfi af frá Hinum, sem þar með eru gerðir arflausir í íslensku samfélagi. Það er illt að lenda utan garðs, en gleymum ekki heldur að við erfingjarnir stöndum eftir innan girðingar og það er tæplega óskastaða.

Snertifletir

Verst er þó hvernig menningararfurinn skilur nútíð frá fortíð og afmarkar þá síðarnefndu við sérmerkta snertifleti. Við eigum að hafna þessu sjónarhorni á samtímann, eða efast um það í öllu falli, því morgundagurinn á meira skylt við gærdaginn en hugmyndin um menningararf gerir okkur kleift að skynja. Orðin sem við notum eru fengin að láni og fætur þræða annarra spor. Menningararfur er nýr af nálinni og skilgetið afkvæmi okkar tíma, en okkar tími er hvergi nærri nýr.

Um menningararf sem hugtak og hreyfiafl hefur margt verið ritað undanfarin ár. Áhugasömum lesendum er bent á bækurnar Destination Culture: Tourism, Museums, and Heritage eftir þjóðfræðinginn Barbara Kirshenblatt-Gimblett og The Heritage Crusade and the Spoils of History eftir landfræðinginn David Lowenthal, en báðar komu út árið 1998. Við þær er stuðst um ýmislegt sem hér er sett fram.

Öllu ítarlegri útgáfa af þessari grein er væntanleg síðar í þessum mánuði í bókinni Frá endurskoðun til upplausnar (ReykjavíkurAkademían og Miðstöð einsögurannsókna gefa út). Um allar tilvísanir vísast til þeirrar útgáfu.

Höfundur er lektor í þjóðfræði við Háskóla Íslands.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.