Tilnefningar til Íslensku þýðingaverðlaunanna

Joseph Conrad: Nostromo Atli Magnússon þýddi

Þýðing Atla Magnússonar á verki Josephs Conrads, Nostromo, er eitt þeirra verka sem tilnefnd eru til þýðingaverðlaunanna í ár. Atli hefur áður þýtt Meistara Jim (1999) eftir sama höfund og ber þýðingin það með sér að Atli þekkir höfundinn og stíl hans vel. Nostromo er marglaga verk og eitt helsta einkenni þess frásagnaraðferðin. Lesandanum birtast brot af heildaratburðarásinni smátt og smátt: framvinda atburðarásarinnar er ekki línuleg heldur er flakkað fram og til baka í tíma. Frásögnin fylgir einnig mismunandi persónum eftir og segir söguna út frá sjónarhóli þeirra. Atli heldur vel utan um þessa mörgu mismunandi þræði svo að lesandi geti púslað atburðarásinni saman auk þess sem hann hefur endurskapað þann blæbrigðaríka stíl sem einkennir frumtextann. Stíll Conrads einkennist af nákvæmni í lýsingum og orðavali og á köflum ljóðrænum prósa sem ásamt frásagnaraðferðinni vinnur að því að vekja hjá lesandanum þá upplifun að hann sé að setja saman söguna í huga sér með minningum, myndum og tilfinningum. Ennfremur tekst Atla að halda í þann fínlega framandleika sem einkennir stíl Conrads án þess að íslenski textinn verði tyrfinn. Í Nostromo líkt og mörgum öðrum verkum Conrads er um að ræða einangraðan, innilokaðan söguheim þar sem persónurnar takast á við siðferðislegar spurningar. Eitt meginviðfangsefni þýðanda Nostromo er að endurskapa þá mögnuðu, þrúgandi og innilokuðu stemningu sem einkennir verkið og þar tekst Atla einstaklega vel upp.

Ásdís Sigmundsdóttir

Michèle Roberts: Dætur hússins Fríða Björk Ingvarsdóttir þýddi

Í skáldsögunni Dætur hússins er húsið alltumlykjandi heimur fullur af draugalegum herbergjum fortíðar. Manneskjan er rígbundin efnisheiminum og holdlegt vald hússins verður áþreifanlegt eftir því sem sögunni vindur fram. Hér er sögð saga tveggja kvenna, Thérèse og Léonie, á tveimur tímabilum í lífi þeirra, í ímynduðu þorpi í Frakklandi. Þær alast upp saman, að hluta til, og minningar þeirra úr æsku einkennast af trúarlegri togstreitu sem og brotakenndri sjálfsmynd í glímu við sannleikann eftir seinna stríð. Skynjun fortíðar birtist í minningum af litum, lykt og umhverfi, sem fléttast saman við líf þeirra um tuttugu árum síðar. Þær hittast aftur, nunna og móðir, og leitin að sannleika og tungumáli í eigin hugarfylgsnum verður aðkallandi. Sagan er sögð með áherslu á skynjun rýmis og hluta innan þess. Allt frá draumi um rauða tösku yfir í sturlað rautt glott, rauðan skó í kjallara, rauðar holdtætlur og rauðglóandi loga trúarinnar sem fæðir af sér rauðan væng, rauðan ugga á baki. Undir yfirborði hlutanna eru faldar minningar um gyðingaofsóknir, dauða og trú á faðm heilagrar Guðsmóður. Dæturnar neyðast til að brjótast undan valdi fortíðar og hefðar, hvor á sinn hátt.

Dætur hússins er eftir Michèle Roberts sem er ensk-frönsk með kaþólskan uppruna, og sagan því rík vísun í hennar eigin arfleifð. Fríða Björk Ingvarsdóttir þýðir verkið af nærgætni, og nostrar við kvenlega áferð tungumálsins. Ég hnaut um innsláttarvillur í útgáfunni, en að öðru leyti er vandað til verks.

Soffía Bjarnadóttir

Emily Brontë: Wuthering Heights Silja Aðalsteinsdóttir þýddi

Skáldsagan Wuthering Heights er að sumu leyti einstök í enskri bókmenntasögu. Höfundurinn Emily er ein hinna mögnuðu Brontë-systra en hinar eru Charlotte sem þekktust er fyrir söguna Jane Eyre – eitt af höfuðritum enskra bókmennta – og Anne sem þekktust er fyrir skáldsöguna Agnes Grey. Þessar þrjár nefndu skáldsögur komu allar út 1847, undir dulnefni. Emily kallaði sig Ellis Bell. Þetta var á þeim tímum þegar skriftir þóttu alls óviðeigandi iðja fyrir konur og því höfðu systurnar pennanöfnin karlkyns. Emily lést ári eftir útkomu bókarinnar og var Wuthering Heights fyrsta og eina skáldsaga hennar.

Wuthering Heights þótti á sínum tíma nýstárleg, býsna berorð og harla óvenjuleg þar sem merking sögunnar var óljós og "skilaboðin" ekki einhlít. Skáldsagan var því ekki hátt skrifuð framan af og hlaut ekki viðurkenningu fyrr en komið var fram á tuttugustu öld. Enn er þó deilt um ágæti bókarinnar, hvort hún sé úthugsuð eða "lífrænt" innsæisverk. Kyn höfundar skýrir kannski að hluta af hverju sagan þótti nýstárleg – konan beitir innsæi og tilfinningum, segir klisjan, ekki skynsemi og Emily hlaut því óvart að hafa skrifað eftirtektarverða sögu. Konur gátu ekki og áttu ekki að vera vel að sér í bókmenntum, hvað þá að skrifa þær.

Ástar- og örlagasaga Cathy og Heathcliffs er hluti af heimsbókmenntum og þar af leiðandi íslenskum bókmenntum. Þýðing Sigurlaugar Björnsdóttur, Fýkur yfir hæðir, kom út 1951 en kom út í fyrra í nýrri þýðingu Silju Aðalsteinsdóttur. Wuthering Heights, staðarnafnið á setrinu hryssingslega, á bókmenntalegt erindi enn í dag. Bókin er góð afþreying en líka stórmerkileg í bókmenntasögulegu samhengi. Það er góðra gjalda vert að vekja athygli íslenskra lesenda á þeim afrekum sem Emily Brontë og skáldsystur hennar og -bræður unnu í skáldsagnagerð á 19. öld í Bretlandi.

Geir Svansson

Carl Frode Tiller: Brekkan Kristian Guttesen þýddi

Brekkan (n. Skråningen) er frumraun norska rithöfundarins Carl Frode Tiller (f. 1970) og fékk bókin mjög góða dóma og fjölda verðlauna þegar hún kom út árið 2001. Bókin fjallar um ungan mann sem er lokaður á réttargeðdeild og fær það verkefni að skrifa um líf sitt. Bókin er öll nær samfelldur texti og minningabrotin fljóta saman og flakka frá einum atburðinum að öðrum. Smám saman er dregin upp mynd af uppvexti þessa ólánssama manns og hvernig sjúkdómurinn nær að magnast upp í honum. Faðir hans er alkóhólisti, móðir hans er offitusjúklingur og deyr hún þegar hann er ungur strákur, hann er lagður í einelti í skólanum og þetta mótlæti markar hann mjög mikið. Hann missir stjórn á hugsunum sínum og þeim alvarlegu atburðum sem þær hafa stundum í för með sér. Lífið einkennist af ranghugmyndum, endurtekningu ýmissa athafna, eins og sjúklegs hreinlætis og líkamsræktar, en jafnframt vilja til að komast af í samfélagi sem hann hefur engan skilning á. Sagan vekur mann virkilega til umhugsunar um samfélagið, stöðu geðfatlaðra og hvernig umhverfið getur mótað og jafnvel brotið niður einstaklinga.

Þetta er stórbrotin frásögn og stíllinn og kröftugt myndmálið gerir þetta að skáldsögu sem skilur eitthvað eftir sig hjá lesandanum og er vissulega erfitt að leggja frá sér. Kristian Guttesen nær einstaklega vel að fanga myndmálið og stíl bókarinnar og miðlar þessari sérstöku frásögn vel. Hann er að mínu mati vel að þessari tilnefningu kominn.

Ólöf Jónasdóttir

Franz Kafka: Umskiptin Ástráður Eysteinsson og Eysteinn Þorvaldsson þýddu

Því hefur verið haldið fram að Franz Kafka hafi viljað láta brenna verk sín eftir sinn dag til að koma í veg fyrir frekari misskilning í heiminum. Að hann hafi óttast að heimurinn yrði enn óskiljanlegri ef sögurnar hans yrðu ekki eldinum að bráð.

Ótti Kafka var ekki ástæðulaus. Hver setning sem Kafka skrifaði hefur getið af sér óteljandi aðrar setningar.

Nóvellan Die Verwandlung – sem nú hefur verið þýdd í annað sinn á íslensku – er

með þeim hætti að hún talar ævinlega til manns í nútíð. Í hvert sinn sem fyrstu línur bókarinnar eru lesnar bregður manni jafnmikið við að heyra frá söguhöfundi að Gregor Samsa farandsölumaður hafi breyst í skorkvikindi og sé með öllu óvinnufær.

Þetta er hryllileg saga og hún segir okkur eitthvað mjög mikilvægt. Það eru þó ekki sjálf umskiptin í upphafi sögunnar – hamskipti Gregors – sem valda manni mestum

hryllingi, heldur – eins og margir hafa bent á – síðustu blaðsíður bókarinnar, þegar Gregor hefur geispað golunni og lesandinn áttar sig á því að lífið heldur áfram án hans.

Rússneski bókmenntafræðingurinn Mikhail M. Bakhtín hélt því eitt sinn fram að öll mikil bókmenntaverk ættu sér margra alda sögu. Die Verwandlung er slík saga – hún tilheyrir – eins og önnur verk Kafka – stórum tíma og mig hefur lengi grunað að ef við áttuðum okkur á henni til fulls þyrftum við ekki að vita mikið meira um ástand okkar og horfur. Gott ef hún er ekki yngri nú en hún var fyrir hundrað árum! Og gott er að fá í hendur nýjar íslenskar þýðingar á henni. Til að valda enn frekari misskilningi. Og til þess að koma í veg fyrir að við gleymum hinu ógleymanlega.

Eiríkur Guðmundsson