18. apríl 1998 | Innlendar fréttir | 1466 orð

Þróun lífríkis Mývatns undanfarin misseri líkist þróun áranna 1988­1989

Þróun lífríkis Mývatns undanfarin misseri líkist þróun áranna 1988

FRAMVINDA lífríkis Mývatns og Laxár undanfarin misseri líkist mjög þeirri sem varð árin 1988­ 1989 þegar átustofnum vatnsins, rykmýi og krabbadýrum, hrakaði snögglega með tilheyrandi veiðileysi og fækkun í andastofnum, en svipaðir atburðir gerðust árin 1970, 1975 og 1983.
Þróun lífríkis Mývatns undanfarin misseri líkist þróun áranna 1988­1989

Sveiflur í lífríkinu eins

og pendúll sem ýtt er við

Langvarandi breyting hófst í lífríki Mývatns um 1970 en frumorsök þeirrar breytingar er enn ekki þekkt. Margrét Sveinbjörnsdóttir gluggaði í nýútkomið fréttabréf Náttúrurannsóknastöðvarinnar við Mývatn og ræddi við forstöðumanninn, Árna Einarsson, um Mývatnsrannsóknir.

FRAMVINDA lífríkis Mývatns og Laxár undanfarin misseri líkist mjög þeirri sem varð árin 1988­ 1989 þegar átustofnum vatnsins, rykmýi og krabbadýrum, hrakaði snögglega með tilheyrandi veiðileysi og fækkun í andastofnum, en svipaðir atburðir gerðust árin 1970, 1975 og 1983. Á undanförnum árum hafði lífríkið annars verið í mikilli framför, átustofnar verið sterkir og öndum og silungi fjölgað. Þetta kemur fram í fréttabréfi Náttúrurannsóknastöðvarinnar.

Þar segir einnig að flest bendi til að tímabilið frá 1970 sé afbrigðilegt miðað við fyrri tímabil aldarinnar. Frumorsök þessa sé ófundin og engin skipuleg leit sé gerð að henni meðan menn einbeita sér að því að öðlast skilning á atburðarás einstakra sveiflna. Aðeins tveir möguleikar hafa verið nefndir í hópi fræðimanna; kísilgúrvinnslan á vatnsbotninum og hugsanleg en óþekkt breyting eða atburðarás í veðurfari.

Ekki víst að frumorsökin

sé sýnileg

"Við verðum að reyna að skilja atburðarásina til að sjá hvers eðlis þessar sveiflur eru og við erum einmitt að fá nokkuð gott yfirlit yfir það núna. Nú erum við komnir með nógu mikið af gögnum til að geta farið að átta okkur á mynstrinu, þ.e. hvaða stofnar eru að sveiflast og hvort sveiflurnar tengjast ytri þáttum. En það er hreint ekki víst að frumorsökin sé sýnileg. Það er ekki einu sinni mjög líklegt, miðað við þau gögn sem við höfum, að sveiflurnar sjálfar séu í einhverjum takt við veðrið hverju sinni eða vinnslu á kísilgúr. Hins vegar stöndum við frammi fyrir því að það er óvenjulegt ástand í Mývatni, sem á sér ekki fordæmi á þessari öld og sem stendur erum við að reyna að lýsa þessu ástandi," segir Árni Einarsson, forstöðumaður Náttúrurannsóknastöðvarinnar við Mývatn.

"Þetta er stórt mál vegna þess að Mývatn er óvenjuauðugt vatn. Þar eru ótalmargir lífverustofnar sem þarf að fylgjast með og það er meiri háttar mál að fylgjast með þeim öllum í einu. Við höfum gert þetta í áföngum og reynt að gera fyrst það sem er einfaldast og ódýrast. Þar höfum við notað fuglastofnana sem einhvers konar mælikvarða á ástandið. Síðan þurfum við að fikra okkur lengra og lengra í áttina að grundvellinum undir lífríkinu í vatninu en það verður sífellt erfiðara og dýrara eftir því sem við förum lengra niður. Við höfum verið að fikra okkur niður eftir fæðukeðjunum og það er fyrst núna sem við erum að fá niðurstöður úr því, sem er hægt að horfa á í samhengi. Þegar því er lokið förum við svo í grundvöllinn undir þessu öllu saman, en það er þörungaframleiðslan í vatninu og það sem hún byggir á. Allt endar þetta niðri á vatnsbotninum, því þar situr átan að mestu leyti, þar verða þeir efnaferlar sem mestu máli skipta og frumframleiðslan í vatninu fer að mjög miklu leyti fram þar," segir hann.

Greinileg merki um átubrest

Sumarið 1996 sáust greinileg merki um að áta færi minnkandi, bæði mý og krabbadýr, og miðað við fyrri reynslu af sveiflum í lífríki vatnsins mátti búast við mikilli fækkun átu á síðasta ári. Fyrsta vísbendingin um átubrest var þegar nær ekkert kom upp úr vatninu af litlu toppflugu, öðru nafni slæðumýi, þegar þeirrar tegundar var von fyrri hluta júnímánaðar.

Slæðumý er langalgengasta mýflugan í Mývatni en athugun á vatnsbotninum sl. sumar leiddi í ljós að nær engar lirfur voru þar af þeirri tegund. Í júníbyrjun kviknaði talsvert af stóru toppflugu, eða toppmýi. Lítið virðist hafa komið af lirfum sem rekja má til þeirrar göngu, en allmikið var þó af ársgömlum toppmýslirfum í vatninu sl. haust og voru þær nær einu mýlirfurnar sem sáust í vatninu þrátt fyrir að víða væri leitað. Að öllu forfallalausu munu toppmýslirfurnar púpa sig og fljúga upp nú í vor.

Eftir mýgönguna sl. vor kviknaði rykmý ekki í neinum mæli við vatnið en í Víkingavatni og Svartárvatni var hins vegar óvenjumikið rykmý á síðastliðnu sumri og bar mikið á slæðumýi. Einnig sást talsvert rykmý við Grænavatn.

Þá kemur fram að krabbaáta sú sem mestu skiptir fyrir endur og silung, þ.e. kornáta, halafló og skötuormur, létu nær ekkert á sér kræla allt sl. sumar en talsvert var af árfætlum. Mikill þörungablómi var í vatninu um sumarið og langt fram á haust og var vatnið brúnleitt að lit. Lítið virtist vera af grænþörungnum kúluskít, a.m.k. rak hann aldrei á land svo neinu næmi, þótt oft væri nægilega hvasst.

Mikið var af hornsíli í öllu vatninu allt sumarið og virðist hrygningin hafa tekist vel, að því er fram kemur í fréttabréfinu. Þá var bleikjuveiði þokkaleg framan af vori, þótt bröndurnar væru kviðþunnar, en veiðin snöggminnkaði þegar leið á sumarið. Fæða bleikjunnar var mest hornsíli og bobbar en fyrir kom að bleikjur höfðu étið fylli sína af gjallmöl.

Langvarandi breyting hófst um 1970

Athuganir á fæðuvali algengustu kafandategundanna á Mývatni staðfestu að skortur var á eftirsóttustu átutegundunum. Mest fannst af stórum mýlirfum og kúluskít í andamögum en einnig bobbum og hornsíli. Fullorðnar endur horuðust mikið um sumarið. Nær engir ungar komust upp á Mývatni af hrafnsönd, skúfönd og duggönd og fáir hjá rauðhöfða. Talsvert komst hins vegar upp af toppandar- og flórgoðaungum en þeir lifa á hornsíli, sem nóg var af. Nokkrir duggandar-, hrafnsandar- og skúfandarungar komust upp á Grænavatni og á Laxá.

Á Laxá var mikið af húsandarungum og allmikið af straumandarungum en húsandarstofninn hélt sig að mestu á ánni um sumarið. Þar var mikið af varglirfu, þ.e. bitmýi, og var mikill mývargur í lofti um sumarið og langt fram á haust. Urriðaveiði var ágæt og urriðinn óvenjufeitur. Nokkuð bar á hornsíli, einkum fyrri hluta sumars, og þar héldu sig toppendur með unga, sem er nokkuð óvenjulegt.

Skrá um silungsveiði í Mývatni sem haldin hefur verið allt frá síðustu aldamótum bendir til að áraskipti hafi verið að veiðinni en um 1970 hófst langvarandi breyting. Þá hrakaði veiðinni mjög og hefur aðeins þrisvar síðan náð ársmeðaltali. Vitað er að síendurtekinn átuskortur hamlar viðgangi bleikjunnar í Mývatni. "Í lágmarksárum er svo lítil áta í vatninu og hún hverfur það snögglega að með nokkrum rétti má kalla að hrun hafi orðið í lífríkinu. Átan er nokkur ár að byggja sig upp að nýju. Fiska- og fuglastofnar fylgja í humáttina á eftir, hver tegund með sínu sniði. Betur er fylgst með síðustu sveiflu en nokkurri hinna fyrri og einnig er fylgst með lífríki þriggja annarra vatnakerfa á Norðurlandi til samanburðar," segir í fréttabréfinu.

Sveiflur vegna breytinga sem lirfur valda á leðjunni?

Vísindamenn við Háskóla Íslands og Náttúrurannsóknastöðina við Mývatn hafa sýnt þessum sveiflum í vatninu talsverðan áhuga, þar sem þær gefa innsýn í orsakasamhengi í lífríkinu. Fæðukeðjur vatnsins hafa verið rannsakaðar ítarlega og nú er unnið að rannsóknum á samspili slæðumýsins og botnleðjunnar, en botnleðjan og kísilþörungarnir í henni eru aðalfæða mýlirfanna, en um leið byggingarefni í bústaði þeirra.

Árni segir eina tilgátu af mörgum í þessu sambandi vera þá að sveiflurnar viðhaldist vegna breytinga sem lirfurnar valda á leðjunni, annað hvort vegna ofbeitar eða með því að breyta eðliseiginleikum hennar. "Ef þú býrð þér til hús úr matnum þínum, þá geta orðið ákveðnir hagsmunaárekstrar. Þegar mjög mikið mý er getur það farið að hafa áhrif á sín eigin lífsskilyrði. Þetta getur haft keðjuverkun í för með sér og getur komið af stað niðursveiflu í átustofnunum," segir hann.

"Nú eru tvær rannsóknir í gangi sem lúta að þessari tilgátu. Önnur byggist á því að skoða líkamsstærð mýflugna. Þegar mýlirfur hafa lítið að éta verða flugurnar sem af þeim kvikna mjög smáar, en ef þær hafa nóg að bíta og brenna meðan þær eru á lirfustigi verða flugurnar stórar. Og það er mjög mikill áramunur á því hversu stórt mýið er. Þessu höfum við fylgst með síðan 1977.

Hin rannsóknin byggist á því að mæla hve mikið mýlirfurnar geta bundið af botnleðjunni. Hér áður töldu menn að súrefnisskortur í vatninu dræpi mýið á nokkurra ára fresti en sú tilgáta stenst ekki, þannig að nú leitum við orsakanna í fæðuskilyrðum mýflugnanna frekar en efnafræðinni," segir Árni.

Eins og fyrr sagði hefur enn ekki verið hægt að fullyrða neitt um frumorsök þess sérstaka sveiflukennda ástands sem hófst í lífríki Mývatns um 1970. Rannsóknir hafa hingað til ekki leitt í ljós neinar þær sveiflur í umhverfisþáttum sem tengja má beint við sveiflur lífríkisins. Hitt þykjast fræðimenn vita að sveiflur geti haldið áfram í lífríki "af sjálfu sér" hafi þeim verið komið af stað.

Árni líkir þessu við pendúl sem ýtt er við. Þannig sjáum við pendúlinn sveiflast þó að við höfum ef til vill ekki verið vitni að því þegar hann var fyrst hreyfður. Keðjuverkun í lífríkinu gæti því sem hægast viðhaldið sveiflum í Mývatni einhverja hríð eftir að truflun á sér stað.

Morgunblaðið/RAX FRÁ Mývatni.



Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.