9. maí 1999 | Sunnudagsblað | 1784 orð

"Morðingi eða heigull"

ROBIN Cook, utanríkisráðherra Bretlands, sagði fyrir skömmu að "nokkur hundruð hermenn gerðust nú liðhlaupar í viku hverri" úr herjum Slobodan Milosevic, forseta Júgóslavíu. Hann sagði herinn og lögreglusveitir vera að ráða sérstakan hóp manna til að þvinga karlmenn til að berjast í hernum.

"Morðingi

eða heigull"



Stöðugt berast fregnir af ungum Serbum er reyna að koma sér undan því að gegna herskyldu. Hrund Gunnsteinsdóttir segir hlutskipti þeirra Serba, sem ekki vilja gegna herþjónustu af samviskuástæðum, mjög erfitt.

ROBIN Cook, utanríkisráðherra Bretlands, sagði fyrir skömmu að "nokkur hundruð hermenn gerðust nú liðhlaupar í viku hverri" úr herjum Slobodan Milosevic, forseta Júgóslavíu. Hann sagði herinn og lögreglusveitir vera að ráða sérstakan hóp manna til að þvinga karlmenn til að berjast í hernum. Cook, ásamt fleiri fulltrúum Atlantshafsbandalagsins, segir að af þessu sé ljóst að stríðsandinn meðal serbneskra hermanna sé nú farinn að slakna verulega sem hafi töluverð áhrif á hernaðargetu Milosevic.

Wesley Clark, yfirmaður herafla Atlantshafsbandalagsins í Evrópu, sagði sem dæmi að um 45.000 manns hefðu flúið frá Júgóslavíu til Bosníu sl. misseri og "meðal þeirra væru óvenju margir á herskyldualdri."

Þeir karlmenn sem ekki vilja berjast með júgóslavneska hernum eru ýmist á flótta í eigin landi, erlendis, gegna nauðugir herskyldu, eru í fangelsi eða hafa verið líflátnir. Réttur þeirra til að neita að gegna herþjónustu af samviskuástæðum heyrir til grundvallarmannréttinda sem skráð eru í alþjóðlegum sáttmálum sem Júgóslavía hefur samþykkt. Sá réttur reynist hins vegar yfirleitt lítið meira en orð á blaði í Júgóslavíu er til kastanna kemur.

Í augum serbneskra stjórnvalda á Serbía ekki í stríði, hvorki nú né í Júgóslavíustríðinu frá 1991-1995. Öllu heldur er verið að ráðast á serbnesku þjóðina, stolt hennar og sögulegan rétt til annarra landa og því er hún aðeins að verja það sem er hennar. Af þessum sökum hefur herkvaðning ekki átt sér stað formlega í Serbíu frá því að Júgóslavíustríðið hófst. Hins vegar er "opinberlega" verið að efla Júgóslavneska herinn (VJ) og Alþýðuher Júgóslavíu (JNA), til að sporna gegn þeirri "hættu" sem steðjar að þjóðinni. Þessi efling hefur átt sér stað með ýmsum hætti.

Herkvaðning fór til að mynda fram í Júgóslavíustríðinu þannig að ráðist var inná heimili karlmanna á herskyldualdri um miðjar nætur eða inná kaffihús þar sem þeir voru staddir og þeir nauðugir látnir berjast í stríðinu í Króatíu og Bosníu. Einnig voru dæmi þess að boðað var á "heræfingar" sem svo reyndust vera bardagar sem hermennirnir höfðu jafnvel ekki fyrri vitneskju um að verið væri að heyja.

Þriðja leiðin sem serbnesk yfirvöld fóru til að fjölga í hernum og "efla" hann, sem vert er að nefna, er löggjöf sem tók gildi í nóvember 1995. Sú löggjöf kveður á um að sá sem yfirgefur land sitt til að forðast herkvaðningu missir allan rétt til að snúa aftur.

Með þessum aðgerðum stjórnvalda voru þeir sem neituðu að berjast í stríðinu eftirlýstir í landinu, úthrópaðir af þjóðernissinnum og áttu margir hverjir í ekkert hús að venda.

Serbnesk yfirvöld viðurkenndu ekki þann fjölda sem gerðist liðhlaupar í Júgóslavíustríðinu, "enda átti landið ekki í stríði." Þar fyrir utan töldu þau að slíkt myndi draga úr baráttuvilja Serba til að verja land sitt, sem skýtur þó skökku við, þar sem aldrei var barist í Serbíu sjálfri.

Helstu áhugamál að syngja þjóðlög og möndla vopn

Til að efla stríðsanda meðal íbúa Serbíu skömmu áður en loftárásir Atlantshafsbandalagsins hófust, skipulögðu stjórnarflokkarnir mótmælagöngur þar sem eftirfarandi setningar voru í sífellu endurteknar.

"Við erum einungis að verja okkur, við munum ekki gefa Kosovo eftir, hvað sem það kostar."

Tveimur dögum áður en loftárásirnar hófust 24. mars sl. barst bréf á Netinu frá Stösu Zajovic, sem er einn af stofnendum mannréttindahópsins Women in Black í Serbíu. Women in Black samanstendur af konum og körlum sem frá árinu 1991 hafa haft í frammi friðsamlegt andóf gegn stríðinu í Júgóslavíu og nú í Kosovo, Slobodan Milosevic, forseta Júgóslavíu og ríkisstjórn hans, þjóðernisáróðri og réttindum þeirra sem ekki vilja berjast með hernum.

Ástandinu lýsti hún svona:

"Ef marka má myndefni ríkisrekinna sjónvarpsstöðva í Serbíu mætti ætla að helstu áhugamál og umhugsunarefni ungs fólks, sérstaklega karlmanna, væri að syngja þjóðlög og fara með vopn. Í yfirtaks föðurlandsáróðri eru ungir karlmenn látnir líta út eins og þeir séu hamingjusamastir er þeir eru að undirbúa allsherjarstríð."

Stasa sagði hlutverk ríkisrekinna fjölmiðla í þjóðernis- og stríðsáróðri ráðamanna hafa verið gífurlega áberandi, þar sem áréttuð hefði verið "virðing Serba og heilagra landa þeirra."

Stasa segir íbúa Belgrad ekki hafa gert sér nægilega grein fyrir því hvað væri í uppsiglingu í byrjun mars og var herkvaðning því sjaldan nefnd á nafn.

"Hins vegar fór aukinn ótti að hreiðra um sig í febrúar meðal fólks sem býr í suðurhluta Serbíu, skammt frá Kosovo, í bæjum eins og Leskovac og Prokuplje. Ótti þess var á rökum reistur því herkvaðning í júgóslavneska herinn (VJ) var þá þegar hafin og í lok febrúar biðu sömu örlög íbúa Cacak og Kraljevo," sagði Stasa.

Ungir drengir numdir á brott

Eins og svo oft áður kemur herkvaðningin harðast niður á íbúum í dreifbýli í Júgóslavíu. Strax í febrúar voru margir drengir úti á landsbyggðinni farnir í felur.

Tveir ungir Serbar frá suðurhluta landsins, sem ekki vildu láta nafns síns getið, sögðu aðgerðir stjórnvalda hafa farið harðnandi í byrjun mars; "Núna er lögreglan meira að segja farin að stöðva drengi eins og okkur; þeir eru stöðvaðir á bílum sínum, beðnir um skilríki og svo keyrðir á brott."

Einmitt vegna þess að yfirvöld í Serbíu segja landið ekki eiga í stríði, eru engar opinberar tölur birtar um liðhlaupa eða þá sem neita að berjast með hernum. Hins vegar hafa tölur um fjölda hermanna í herjum verið nefndar af ráðamönnum í Serbíu og efast margir um sannleiksgildi þeirra og segja þær of háar.

Af þeim litla fréttaflutningi sem eftir er frá óháðum fjölmiðlum bárust þó fregnir skömmu áður en loftárásirnar hófust, af herkvaðningunni á landsbyggðinni.

Smábændur sem búa í nágrenni Leskovac sögðu í samtali við serbneska dagblaðið Danas í mars:

"Við eigum í stríði á ökrum okkar, ég er að bugast undan vinnu og þeir eru að kalla í herinn!"

"Þú elur upp barn og sérð fyrir því í tuttugu ár og svo er ætlast til þess að þú sendir það á vígvöllinn til þess eins að það deyi eins og skepna."

Svo virðist sem viðbrögð við herkvaðningu hafi ekki verið í samræmi við væntingar yfirvalda, a.m.k. ef ummæli ráðamanna eru skoðuð. Nebojsa Pavkovic, herforingi í "þriðja hernum", eða hersveitum í Pristina, héraðshöfuðborg Kosovo, sagði í byrjun mars sl.;

"Við verðum að eiga við svikara í okkar röðum sem hafa haldið því fram að við getum ekki boðið heiminum byrginn, þrátt fyrir að eining meðal Serba hafi náðst. Baráttan fyrir Kosovo á sér engin takmörk, þetta er okkar stærsta verkefni og við munum ljúka því þótt það kosti okkur lífið."

Látið ráðamenn berjast en ekki okkur

Misræmis gætir í heimildum um andspyrnu við herkvaðningu, annars vegar í vitnisburði Serba og hins vegar í ýmsum skoðanakönnunum sem gerðar voru um miðjan mars. Í einni könnuninni kom í ljós að 70% aðspurðra svöruðu því játandi að þeir eða einhver í fjölskyldu þeirra væru tilbúnir að berjast í Kosovo.

Hins vegar gefa ummæli foreldra þeirra sem kallaðir voru í herinn á svipuðum tíma annað til kynna. Þeir sögðu fáa hafa hlýtt herkvaðningunni sem gerði að verkum að VJ skorti hermenn. Sú staðreynd að frestur var gefinn til að skrá sig í herinn fram í lok mars, virðist renna stoðum undir þessar staðhæfingar.

Í útvarpsþætti óháðu útvarpsstöðvarinnar B92 í Belgrad í mars sögðu hlustendur frá því að "hermenn væru að taka karlmenn nauðuga á brott, þeir ná í þá um miðjar nætur vegna þess að það er engin svörun við herkvaðningunni."

Og annar hlustandi sagði: "Ungt fólk kærir sig ekki um að fara í stríð. Hvað með syni Milosevic og Milutinovic (forseta Serbíu)? Sonur Milutinovics er í Lundúnum. Synir þeirra ættu líka að gegna herskyldu. Hvers vegna láta ráðamenn ekki þá sem mæta í kröfugöngur, sem þeir skipuleggja sjálfir, fara í stríð og láta okkur hin í friði?"

Í Leskovac gætti álíka viðhorfa en þar mótmæltu um 100 liðsmenn herkvaðningunni 17. mars sl. "Látið þá sem vilja senda okkur í stríð fara sjálfa, við munum ekki berjast."

Ég elska Milosevic

Á vegum stjórnvalda í Belgrad hafa mótmæli verið skipulögð á götum úti, frá því að stríðið hófst í Júgóslavíu, til stuðnings málstað ráðamanna. Undir "málstað ráðamanna" fellur aukin feðraveldishyggja sem felur m.a. í sér að hlutverk kvenna í stríði sé að hvetja alla karlkyns meðlimi í fjölskyldum til að berjast.

Hópur kvenna sem kalla sig Bandalag kvenna í Júgóslavíu, hefur unnið ötullega að því að styðja málstað ráðamanna. Í því sambandi hafa þær hvatt til þess að þeir, sem ekki vilja berjast í hernum, hljóti þunga refsingu fyrir.

Þessar konur eru oft kallaðar "pelsklæddu konurnar", en það nafn bera þær með rentu þar sem þær eru ætíð klæddar pelsum er þær halda út á götur Belgrad og leggja málstað ráðamanna, ekki síst Milosevic, lið.

Hópurinn kom fyrst saman er Júgóslavíustríðið hófst árið 1991 og eftir nokkurra ára hvíld sameinuðust konurnar á ný þann 17. mars sl. í sömu erindagjörðum og áður; að efla stríðsanda meðal serbneskra karlmanna þar sem hann virtist skorta.

Eins og fyrr hófu þær Milosevic á stall og viðhöfðu ummæli á borð við: "Slobodan Milosevic er mér sem sonur, hann er mér allt ... Látum hann vera forseta svo lengi sem hann lifir. Ég elska hann, jafnvel þótt ég fái lág eftirlaun."

Ennfremur sögðust þær reiðubúnar að "verja Kosovo með sonum sínum, eiginmönnum og bræðrum." Hins vegar þykir gagnrýnendum þeirra líklegt að er til kastanna kemur fylki þær sér undir sama hatt og margir aðrir og feli eiginmenn sína og syni fyrir yfirvöldum sem krefjast þjónustu þeirra í Kosovo.

Viðhorf sem þessi gera þeim karlmönnum sem ekki vilja berjast erfitt um vik. Þrátt fyrir að réttur þeirra til að neita að berjast í stríði standi skýrum stöfum í alþjóðlegum sáttmálum verður sá réttur lítils virði er slík viðhorf ríkja meðal ráðamanna og stórs hluta almennings. Sagan af Miroslav Milenkovic endurspeglar þessa erfiðu stöðu.

Milenkovic var serbneskur liðsmaður, giftur, tveggja barna faðir sem framdi sjálfsmorð árið 1991 þar sem hann stóð á milli tveggja hópa liðsmanna. Annar hópurinn neitaði að berjast og lagði niður vopn sín en hinn vildi berjast. Miroslav átti ættingja og vini í báðum hópum og eftir að hafa gengið á milli hópanna nokkrum sinnum reyndist valið honum of þungbært.

Dauði Milenkovic er táknrænn fyrir þá erfiðu stöðu sem margir karlmenn eru í er til stríðs kemur; að velja á milli þess að vera "morðingi eða heigull." Ef þeir berjast þrátt fyrir að það stríði gegn samvisku þeirra sjá þeir sjálfa sig sem morðingja, en ef ekki, líta yfirvöld og fjöldi fólks á þá sem heigla.

Heimildir: B.a.b.e., Women in Black, Glas, Monitor, NIN, B92, Danas, The Daily Telegraph. Reuters

MEÐAL júgóslavneskra hermanna eru þeir sem ekki vilja berjast í stríði af samviskuástæðum. Réttur þeirra til slíks hefur verið virtur að vettugi af serbneskum stjórnvöldum og berast nú fregnir af auknu liðhlaupi úr júgóslavneska hernum.



Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.