2. mars 2000 | Menningarlíf | 1668 orð | 1 mynd

Mikilvægt stefnumót ólíkra menningarheima

Alamgir Hashmi
Alamgir Hashmi
Undanfarinn hálfan annan mánuð hefur Alamgir Hashmi, prófessor við enskudeild Quaid-i-Azam-háskólans í Islamabad í Pakistan, dvalist hérlendis í boði Háskóla Íslands. Sindri Freysson ræddi við hann um stefnumót austurs og vesturs í bókmenntum, gamlar og nýjar tilraunir til að þagga niður í höfundum og margt fleira.
HASHMI er gistiprófessor í almennri bókmenntafræði í HÍ á vormisseri 2000 og hefur kennt námskeið á BA-stigi um asískar bókmenntir samdar á ensku og MA-námskeið um mót austurs og vesturs í nútímabókmenntum. Þá hófst í seinustu viku námskeið fyrir almenning á vegum Endurmenntunarstofnunar þar sem Hashmi fjallar um menningu og bókmenntir Suður-Asíu. Hashmi er ljóðskáld og hefur sent frá sér tíu ljóðabækur síðan 1976. "Ég byrjaði að skrifa á barnsaldri, raunar áður en ég hóf skólagöngu. Ég lærði stafrófið heima fyrir, og það á nokkrum tungumálum, því að í Pakistan eru mörg tungumál töluð. Ég hef því alltaf átt skjól í fleiri tungumálum en einu, en enskan hefur þó löngum haft ákveðinn forgang."

Hashmi hefur einnig skrifað og ritstýrt ýmsum fræðiritum, þar á meðal bókunum Pakistani Literature, Commonwealth Literature og The Worlds of Muslim Imagination. "Ég fæddist í Pakistan en á í ákveðnum erfiðleikum með að sætta mig við forsetninguna "frá", að ég sé "frá Pakistan. Þessi litla forsetning er hlaðin svo mikilli merkingu og býður upp á ákveðnar alhæfingar, að ég kýs fremur að segjast vera fæddur í Pakistan en frá því landi," segir Hashmi.

Þörfin til að skilja mikilvæg

Hann kveðst telja að stefnumót austurs og vesturs hafi verið afar þýðingarmikið í bókmenntalegum skilningi í gegnum aldirnar og á þessari öld hafi vægi þess verið meira en nokkru sinni fyrr. "Vegna framfara í samskiptum af ýmsu tagi, hefur okkur verið gert kleift að skilja betur ólíka menningarheima en áður, og á það einnig við um bókmenntirnar. Þörf manna til að öðlast skilning á ólíkum þjóðfélögum og mennningarheimum hefur sjaldan eða aldrei verið meiri eða mikilvægari, ekki síst þar sem samskiptaleiðirnar geta framkallað þá blekkingu að við skiljum það sem við höfum auðveldlega aðgang að, þó svo að það sé ekki alltaf raunin," segir Hashmi.

"Ég held að það sé stóraukin þörf á að þýða, ef svo má segja, hugmyndina um vélrænan aðgang yfir á tungu raunverulegrar þekkingar og skilnings. Þetta eru auðvitað mjög háleit markmið, en samt sem áður er nauðsynlegt að beina stöðugt athyglinni að þeim. Ég reyni að leggja mitt af mörkum með því að kenna þessi námskeið og Háskóli Íslands átti frumkvæðið að því að fá mig hingað til lands, sem ég held að sé skref í rétta átt. Páll Skúlason háskólarektor, samkennarar mínir og forsvarsmenn Hugvísindastofnunar hafa mikinn skilning á þeirri menningarlegu fjölbreytni sem gerð er krafa um á nýrri öld, hvernig heimurinn er að breytast og að við verðum að taka þátt í að skapa hann.

Hashmi segist þeirrar skoðunar að Austurlönd og Vesturlönd hafi gagnkvæm áhrif hvor á önnur og sé flæðið þeirra á milli í senn mikið og stöðugt, einkum á 19. og 20. öld. "Margir vestrænir höfundar, í breiðum skilningi þess hugtaks, hafa haft áhuga á austrinu, t.d. Walt Whitman, E.M. Forster, André Malraux, svo einhverjir séu nefndir. Og höfundar í Asíu hafa talsvert lengi haft áhuga á vestrænum bókmenntum. Ég held því að það sé mikil víxlverkun á milli ritverka og manna, þar með taldir rithöfundar og aðrir listamenn. Ég er þeirrar skoðunar að þessi gagnkvæmu áhrif og samskipti, hafi leitt til sameiginlegra snertiflata, ekki síst á sviði fagurfræðilegrar tjáningar, sem eigi að rannsaka frekar og með nákvæmari hætti en verið hefur. Ég tel að það verði vaxandi þörf fyrir að skilja snertipunkta samfélaga og menningarheima á 21. öldinni og ef að þau tengsl eru ekki könnuð nánar og skilin til hlítar, myndist miklar gloppur í raunverulega þekkingu okkar og skilning á því sem er sameiginlegt, á hvaða sviði sem það er, eins og verið hefur á 20. öld.

Það hefur ríkt tiltölulega mikil fáfræði í þessum efnum um talsvert langt skeið og ég held að við séum fyrst núna að gera okkur grein fyrir að svo hafi verið. Ég tel að við öðlumst ekki skilning á samfélögum og fólkinu sem þau mynda án þess að kynnast hugarheimum þess og listrænni tjáningu, bókmenntum í þessu tilviki. Aðrar birtingarmyndir þekkingar leggja sitt af mörkum til að auka skilning okkar, en að mínu mati eru bókmenntarannsóknir og greiðar leiðir að bókmenntalegri tjáningu mjög mikilvægur þáttur, jafnvel ómissandi leyfi ég mér að segja, til að skilja fólk.

Engir bókmenntalegir miðpunktar

Hashmi bendir á að á seinustu fimmtíu árum hafi bækur frá menningarsvæðum sem voru áður lítt þekkt á Vesturlöndum náð aukinni útbreiðslu og í kjölfarið hafi sjónir fræðimanna beinst að þeim í auknum mæli, sem sé afar jákvæð þróun. Einnig megi benda á velgengni höfunda sem búa t.d. í Englandi og Bandaríkjunum en eiga rætur að rekja til fjarlægra menningarsvæða. Blaðamaður nefnir Salman Rushdie, sem er fæddur í Bombay á Indlandi, og Hanif Kureishi, sem rekur ættir sínar til Pakistan, en báðir hafa þeir ögrað viðteknum hugmyndum um það svæði, menningu og trúabrögð sem þeir eru sprottnir úr og komið róti á huga margra landa sína, ekki síst sá fyrrnefndi sem klerkastjórnin í Íran dæmdi til dauða á sínum tíma eins og alræmt er orðið.

"Fólk syngur og dansar og segir sögur eða skrifar fyrir sjálft sig eða hvert annað í öllum heimshornum og hefur gert svo um þúsundir ára. Í bókmenntalegum skilningi er frekar fáránlegt að líta svo á, þó svo að það hafi stundum gerst í gegnum tíðina, að tilteknir staðir í veröldinni séu nokkurs konar "miðpunktar" hennar og allir staðir aðrir séu útkjálkar. Fleiri rithöfunda er vitaskuld að finna á vissum stöðum en öðrum, fleiri útgáfufyrirtæki eða bókmenntafyrirtæki og þar af leiðandi betra aðgengi að markaðinum, meiri áhrif og jafnvel völd, en málið snýst ekki um slíka þætti, heldur hvar sögurnar er að finna og að fólk njóti þeirra. Og það á sér stað í öllum þjóðfélögum. Rithöfundar sem sinna starfi sínu einhvers staðar í Afríku eða Asíu eiga sér lesendur í Evrópu og Ameríku og öfugt. Eftir því sem svæðin eru fleiri sem bókmenntir frá fjarlægum stöðum ná til, því áhugaverðari er menningarástandið í heild sinni," segir Hashmi.

"Auðvitað hafa þeir höfundar sem þú nefnir, vakið mismunandi viðbrögð og stundum mjög sterk, og ekki aðeins viðbrögð í bókmenntaheiminum heldur einnig viðbrögð stjórnmálamanna og almenning víðs vegar í heiminum. En það er bara eðlilegt að þau viðbrögð sem verða séu ekki bundin við bókmenntirnar. Þegar George Orwell gaf út 1984 um miðja seinustu öld, vakti bókin mikil viðbrögð almennings í Bretlandi, bæði þeirra sem þótti verkið gott og þeirra sem fundu því ýmislegt til foráttu. Fólk skiptist í tvö horn, annars vegar voru þeir sem töldu verkið fjalla um Austur-Evrópu og fögnuðu útgáfunni, og hins vegar voru þeir sem töldu um að ræða lymskulega og meinlega sýn á "okkur". Þeir síðarnefndu sýndu Orwell fjandskap, meðhöndluðu önnur skrif hans í samræmi við það og reyndu að finna vísbendingar í þeim til að styrkja tortryggni í hans garð. Það er augljóst að þessi viðbrögð eru ekki bundin við bókmenntir, í strangasta skilningi, enda má ekki gleyma því að bókmenntir fjalla um lífið sjálft. Ég undrast því ekki mjög þau heiftarlegu viðbrögð sem sumar bækur vekja, en vona hins vegar að sjónarmið hinna upplýstu manna, sem líta á bókmenntir sem slíkar, verði ofan á að lokum. Við getum samt sem áður ekki lokað augunum fyrir þeim ástríðufullu tilfinningum sem bærast með öllum mönnum."

Vonandi sigrar skynsemin

Hashmi minnir á að það er nánast sama hvaðan rithöfundar koma eða hverjir þeir eru, þeir geta alltaf átt erfitt uppdráttar vegna umdeildra viðfangsefna eða ögrandi skrifa. Hann nefnir Norman Mailer, Aleksandr Solzhenitsyn, George Orwell, Henry Miller og D.H. Lawrence, sem dæmi um höfunda sem lentu í vandræðum vegna skrifa sinna, annað hvort í föðurlandi sína eða í öðrum löndum.

"Stundum henti fólk í þá eggjum og tómötum, bæði heima og heiman, og það voru kannski vægustu viðbrögð sem þeir vöktu með bókum sínum. Stundum voru þeir virtir að vettugi á heimaslóðum og öðluðust frægð á erlendri grund. Bandaríska ljóðskáldið Robert Frost hafði öðlast hylli í Englandi löngu áður en hann náði fótfestu í bókmenntalífi heimalandsins og svipaða sögu má segja um Edgar Allan Poe. Því er ljóst að þau viðbrögð sem um ræðir eru ekki bundin nútímanum eingöngu. Þau hafa verið til staðar um langt skeið, en þegar við verðum vitni að þeim í samtímanum hafa þau meiri áhrif á líf okkar, ef við höfum á annað borð áhuga á þessu efni. Við getum reynt að koma í veg fyrir ofsóknir á hendur rithöfundum á okkar tímum, tilraunir til ritskoðunar o.s.frv., en það er engin trygging fyrir því að sagan endurtaki sig ekki einhvern tímann í framtíðinni. Við verðum bara að vona að skynsemin sigri."

Hann kveðst ekki vita til þess að sérstakar hömlur séu settar á skrif manna í Pakistan, að minnsta kosti ekki hvað bókmenntir varðar, en hann vilji þó ekki tjá sig um fjölmiðla í því sambandi. "Í gegnum tíðina hafa komið upp vandamál vegna tiltekinna bókmenntaskrifa og einnig vegna skrifa af öðru tagi. Þjóðfélagið hefur með fulltingi stofnana sinna glímt við þessi vandamál með þeim aðferðum sem þóttu viðeigandi hverju sinni. Það er álitamál hvort að þær ákvarðanir sem teknar voru í umræddum tilvikum hafi alltaf verið bestu hugsanlegu ákvarðanirnar og það er hugsanlegt að almenningur hafi litið þær öðrum augum þegar tímar liðu, sem endurspeglar viðhorfsbreytingar. Slíkt hefur gerst í nokkrum tilvikum. Ég tel þetta vera hluta af viðameiri þjóðfélagshræringum, hvar sem er í heiminum, en auðvitað vonast maður ávallt til þess að stofananlegir innviðir samfélagsins miði að frelsi, bæði hvað varðar fólk og hugmyndir. Til að tryggja að það markmið náist, a.m.k. að hluta til, er ein leiðin sú að ábyrgjast borgaraleg réttindi manna."

Hashmi kveðst hæstánægður að hafa fengið tækifæri til að ferðast um heiminn til að kenna og fræðast og að óbreyttu hafi hann engin áform um að setjast í helgan stein, hann líti raunar svo á að hinn "helga stein" sé hvergi að finna nema áletraðan á gröfinni. "Ég geri mér hins vegar vel grein fyrir þeim takmörkunum sem tíminn setur mönnum og þó svo að ég hafi reynt að brjóta af mér ýmsar þær takmarkanir, veit ég að þær verða ekki umflúnar . Shakespeare sagði eitthvað á þá leið að ellin biti ekki á Kleópötru. Ég er ekki Kleópatra."

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.