Jóhannes Markússon flugstjóri fæddist í Reykjavík 9. september 1925. Hann lést á Landspítalanum við Hringbraut 29. september síðastliðinn. Foreldrar hans voru Eyjólfur Markús Grímsson skipstjóri, f. 7.9. 1894, d. 23.10. 1936, og Helga Finnbogadóttir húsmóðir, f. 27.3. 1890, d. 5.2. 1973. Systkini Jóhannesar voru: Ástríður húsmóðir, f. 13.8. 1918, d. 31.10. 1979, og Sigurður skipstjóri, f. 12.5. 1924, d. 14.2. 1999.

Hinn 22.12. 1951 kvæntist Jóhannes Viktoríu Kolbeinsdóttur húsmóður, f. 12.6. 1931, d. 17.2. 1984, dóttur hjónanna Kolbeins Sigurðssonar skipstjóra, f. 9.9. 1892, d. 28.12. 1973, og Ingileifar Gísladóttur húsmóður, f. 26.9. 1902, d. 22.1. 1989.

Jóhannes og Viktoría eignuðust fjögur börn. Þau eru: 1) Kolbeinn verkefnisstjóri, f. 5.4. 1952. Sambýliskona hans er Erna Sigríður Sigurðardóttir sölumaður, f. 30.8. 1963. Börn þeirra eru Guðrún Hrefna, f.1989 og Erna María, f. 1998. Fyrir átti Kolbeinn dótturina Vilborgu Hrund, f. 1982 með Kristínu Aradóttur. 2) Helga, hjúkrunarfræðingur, f. 21.10. 1961, gift Hirti Grétarssyni forstöðumanni, f. 15.5. 1961, börn þeirra eru Jóhannes, f. 1988, Hildur, f. 1991, Grétar Örn, f. 1993, og Katrín Viktoría, f. 1999. 3) Ingileif flugfreyja, f. 3.1. 1966. Barn hennar er Viktoría Mjöll, f. 1994. Barnsfaðir er Snorri Guðmundsson. 4) Edda skrifstofumaður, f. 6.1. 1968, gift Eiði Sigurjóni Eiðssyni deildarstjóra, f. 9.12. 1968. Börn þeirra eru Eiður Smári, f. 1991, og Viktor Árni, f. 1997.

Jóhannes stundaði gagnfræðinám við Reykholtsskóla í Borgarfirði og Flensborgarskóla í Hafnarfirði. Hann var við flugnám hjá Flugskóla Konna Jóhannessonar í Winnipeg í Manitoba, Kanada 1944-1945 og Spartan School of Aeronautics í Tulsa í Oklaholma, Bandaríkjunum, 1945-1946. Fékk bandarísk og íslensk flugmanns- og blindflugsréttindi 1946. Nám í loftsiglingafræði hjá Air Service Training í Southampton í Englandi 1950. Öðlaðist bandarískt flugstjóraskírteini (FAA, Airline transport rating) að loknu námi hjá Flight Safety-skólanum á La Guardia-flugvelli við New York. Flugmaður og flugstjóri hjá Loftleiðum hf. frá 1. mars 1946, fyrst í innanlandsflugi og síðan í millilandaflugi. Yfirflugstjóri og eftirlitsflugmaður Loftleiða hf. árin 1957-1969. Flugstjóri hjá Flugleiðum hf. eftir sameiningu Loftleiða hf. og Flugfélags Íslands hf. til 63 ára aldurs. Einn stofnenda FÍA og sat í stjórn og samninganefndum félagsins 1948-1957. Í stjórn Loftleiða hf. 1971-1973 og síðan í stjórn Flugleiða hf. 1973-1976 og aftur frá 1982-1991.

Útför Jóhannesar fór fram frá Dómkirkjunni í Reykjavík hinn 11. október síðastliðinn og fór útförin fram í kyrrþey að ósk hins látna.

Floginn er á braut tengdafaðir minn, Jóhannes Markússon, fyrrverandi flugstjóri. Þegar litið er um öxl er margs að minnast enda var Jóhannes einstakur og lífshlaup hans sveipað ævintýraljóma.

Jóhannes setti stefnu á flugmannsstarfið á upphafsárum flugs á Íslandi og átti stórann þátt í að móta íslenska flugsögu. Hann sat í stjórnum Loftleiða og Flugleiða, var meðal stofnfélaga félags íslenskra atvinnuflugmanna og flaug öllum tegundum flugvéla Loftleiða og Flugleiða, allt frá litlum sjóflugvélum í innanlandsflugi til breiðþotna í millilandaflugi.

Jóhannes naut virðingar í starfi, var flugstjóri og yfirflugstjóri um margra ára skeið. Fljótlega eftir að ég kynntist Jóhannesi fór hann á eftirlaun, ég fór þó eina ferð með honum til Chicago og er hún mér ógleymanleg. Þegar komið var yfir Chicago um kvöld var mikil flugumferð yfir vellinum, miklar seinkanir, skyggni var slæmt og gekk á með éljum.

Við þessar aðstæður naut reynsla Jóhannesar sín til fullnustu, öryggið uppmálað þar sem hann hafði fullkomna yfirsýn yfir það sem var að gerast og vald á aðstæðum.

Flugmannsstarfið setti mark sitt á persónuleika Jóhannesar, hann var mjög skipulagður og agaður maður í öllu því sem hann tók sér fyrir hendur, hvort sem það var líkamsræktin sem hann stundaði til margra ára eða að rækta samband sitt við börnin, barnabörn, frændfólk og vini.

Jóhannes hafði dálæti á því að ferðast og eftir að hann fór á eftirlaun fór hann margar ferðir bæði innanlands og utan en ferðafyrirkomulagið var áfram það sama, ætíð stutt stopp eins og í áætlanafluginu.

Þótt flugið hafi verið ævistarf Jóhannesar var sjómennska honum einnig hugleikin. Faðir hans var skipstjóri í Reykjavík og það sama gilti um tengdaföður hans. Á stríðsárunum vann Jóhannes fyrir flugnámi sínu á millilandaskipum, þá sem og síðar á starfsævinni stóð hann augliti til auglitis við dauðann. Þegar hann fór á eftirlaun keypti hann með félögum sínum smábátinn Fróna sem notaður var til sjóstangveiða, einnig áttum við góðar stundir á seglskútum, siglandi um sundin blá.

Þjóð sinni unni Jóhannes, hann hafði dálæti á íslenskri list og vitnaði gjarnan í bókmenntaperlur okkar. Tungan okkar var ætíð í öndvegi og var hann óþreytandi við að kenna barnabörnum sínum rétt íslenskt mál. Til marks um það má nefna að við fráfall hans var það eitt af því fyrsta sem eitt barnabarnið spurði var: hver á þá að kenna okkur íslensku? Ákveðnar skoðanir hafði hann á mönnum og málefnum, hann fylgdist vel með öllum fréttum og sjaldan var komið að tómum kofunum hjá honum.

Fjölskyldan á margar góðar minningar um samverustundir, í Skildinganesi, Nesi, sumarhúsi Jóhannesar, og nú hin síðari ár fór öll fjölskyldan reglulega saman í frí og átti góðar stundir saman. Það er óraunverulegt að Jóhannes sé floginn á braut, jafn hraustur og hann var, en þessar minningar eigum við og erum þakklát fyrir, nú þegar við kveðjum þennan góða mann. Elsku Helga og systkini, barnabörn og tengdabörn, megi guð styrkja ykkur og varðveita.

Hjörtur Grétarsson.

Með Jóhannesi er genginn einn af forvígismönnum flugmála á Íslandi. Jóhannes fór ungur til náms, einn af þeim sem mynduðu Loftleiðahópinn svonefnda, sem lærðu flugstarfsemi í Kanada og Bandaríkjunum árin 1944-1946. Er heim kom hófu þeir brautryðjendastarfsemi, fyrst í innanlandsflugi með opnun nýrra flugleiða, sem gerðu mörgum landsmönnum kleift, í fyrsta sinn, að komast með hraða flugsins til og frá heimkynnum sínum. Fyrir þetta hlutu þeir verðskuldaða viðurkenningu.

Síðan hófst utanlandsflugið á vegum Loftleiða, sem síðar varð að stórveldi. Þessi starfsemi lagði í reynd grunninn að þeirri öflugu flugstarfsemi sem við eigum við að búa í dag.

Við Jóhannes voru tengdir í móðurætt mína. Faðir hans, Markús og móðir mín Ölöf, voru fóstursystkini, alin upp hjá Ástríði og Sigurði Ólafssyni í Nesi á Seltjarnarnesi.

Á visan hátt má segja að Jóhannes hafi verið örlagavaldur í lífi mínu. Ég dvaldi í New York veturinn 1952-53 við ákveðið verkefni. Jóhannes var þá flugstjóri hjá Loftleiðum, en félagið var þá með reglubundið flug til New York, þótt í smáum stíl væri. Jóhannes kom að máli við mig og lýsti fyrir mér áhyggjum flugmanna félagsins varðandi framtíðarstarf þeirra. Væru uppi fyrirætlanir hjá stjórnendum félagsins um að leggja starfsemina niður. Starfsemin gengi illa og hentugra væri að snúa sér í stað þess að kaupum á og rekstri olíuskips. Jóhannes leitaði ráða hjá mér af þessu tilefni.

Þetta varð til þess að ég hitti þá félaga, Jóhannes, Alfreð Elíasson , Kristinn Olsen, Einar Árnason og Dagfinn Stefánsson nokkrum sinnum til að ræða þessa stöðu. Til að gera langa sögu stutta varð þetta til þess að ég gekk til liðs við þá félaga, sem endaði með því að á aðalfundi Loftleiða haustið 1953 var gamla stjórnin sett af og ný stjórn tók við. Saga Loftleiða eftir það er landsmönnum kunn. Þessi samskipti okkar Jóhannesar snemma árs 1953 urðu sem sagt til þess að ég var viðriðinn flugrekstur næstu 38 árin.

Jóhannes Markússon var afar agaður og bjó yfir ótvíræðum leiðtogahæfileikum. Hann var mjög reglusamur, duglegur og hygginn, samfara iðjusemi og hjá honum var velferð vinnuveitandans ávallt í fyrirrúmi. Hann var ósérhlífinn og afkastaði miklu ef svo bar undir. Öll hans margvíslegu störf í þágu Loftleiða og síðar Flugleiða vann hann af mikilli samviskusemi. Honum var sýndur mikil trúnaður, var yfirflugstjóri til fjölda ára og einnig sat hann í stjórn félagsins á vissu tímabili. Jóhannes var mikið ljúfmenni í allri umgengni, en fastur fyrir ef því var að skipta.

Þessir brautryðjendur flugstarfsemi á Íslandi tína nú smátt og smátt tölunni. En eftir stendur óhagganlegur minnisvarði þeirra í formi öflugrar flugstarfsemi, sem tengir Ísland við öll nágrannaríki okkar bæði í austri og vestri. Án þeirrar öflugu starfsemi væru margvísleg samskipti okkar við umheiminn önnur og smærri en raun ber vitni, hvort sem er á sviði menningar,viðskipta eða hverskonar þjónustu. Hér ræðir því nú um eina af öflugustu stoðum þjóðfélagsins og án hennar væri sú velgengni sem við nú búum við, ekki fyrir hendi. Þessir brautryðjendur flugstarfsemi á Íslandi eiga því miklar þakkir skilið - og Jóhannes Markússon var einn af þeim.

Eftirlifandi fjölskyldu Jóhannesar Markússonar er vottuð einlæg samúð.

Sigurður Helgason.

Mig langar að minnast Jóhannesar Markússonar flugstjóra, en hann lést föstudaginn 29. september eftir skammvinn veikindi. Það var martröð líkast þegar hringt var í mig og mér tjáð að Jóhannes væri nýlátinn. Þó ljóst hafi verið um vikuhríð að hverju stefndi var ég sannfærður um að hann hefði betur. Líkamlegt atgervi hans var með slíkum sóma að annað virtist óhugsandi. Allt frá árinu 1986, þegar ég kynntist yndislegri dóttur hans, Ingileifi, og þar með honum, sýndi hann fram á mikilvægi líkamlegrar hreyfingar, en henni átti hann að þakka atgervi sem virtist minnst 10-15 árum yngra en aldurinn gaf til kynna.

Það er margt sem ég hefði viljað segja Jóhannesi. Þótt ekki hafi skoðanir okkar á veraldlegum málum ætíð farið saman hafði hann mikil áhrif á mig og mín lífsviðhorf. Hann var afar vel lesinn bókmenntalega og mikill íslenskumaður. Hann átti það til að flytja heilu ljóðabálkana þegar svo bar við - bókarlaust. Hann hafði ákveðnar skoðanir á bundnu máli og þótti nútímaskáld heldur slök í samanburði við stórskáld fyrri tíma. Studdi hann þá skoðun sína með sannfærandi rökum. Með afar skýrum framburði og fallegu málfari gerbreytti hann hugarfari mínu gagnvart hinu stórkostlega tungumáli okkar, íslenskunni. Hvað mig varðar gerði hann betur en nokkur skólastofnun. Er von mín að ég megni að hafa slík áhrif á einhvern einstakling í framtíðinni.

Ég er bæði þakklátur og stoltur að hafa fengið að kynnast Jóhannesi. Þótt hann hafi verið sérvitur á margan hátt, var hann einstakur öðlingur. Því miður kynntist ég aldrei konu hans, Viktoríu Kolbeinsdóttur, en hún lést 17. febrúar, 1984, langt um aldur fram. Jóhannes og Viktoría eignuðust fjögur efnileg börn sem bæði eru sérlega samheldin og þeim hjónum til mikils sóma. Sem mikill flugáhugamaður frá barnæsku, og seinna meir sem starfandi flugverkfræðingur, hefði ég átt að tjá Jóhannesi mikilvægi þess að kynnast honum sem einum af helstu frumkvöðlum flugs á Íslandi. Ég vona að hann hafi skynjað aðdáun mína gengum þögnina. Þegar ég nú hugsa um allar sögurnar sem upp komu í samræðum okkar svíður að hann ritaði ekki sjálfsævisögu sína, líkt og ég og margir aðrir hvöttu hann til. Þar var um að kenna einstakri hógværð sem einkenndi hann svo mjög.

Ég var staddur við vinnu mína hér á flugvellinum í borginni Duluth í Minnesota-fylki í Bandaríkjunum þegar mér var tjáð um andlát Jóhannesar. Það var undarleg tilviljun að mér varð litið út um glugga og sá hvar verið var að draga út úr flugskýli enduruppgerðan Catalina-flugbát, líkt og Jóhannes flaug í barnæsku flugs á Íslandi. Það var táknræn sýn. Það er mikill missir að þessum gæðamanni. Ég vil senda mínar innilegustu samúðarkveðjur til barna hans: Kolbeins, Helgu, Ingu, og Eddu og fjölskyldna þeirra. Hugur minn er hjá ykkur.

Snorri Guðmundsson.

Við upphaf 21. aldarinnar verður gjarnan hugsað til þeirra hrað- og stórstígu framfara, sem orðið hafa á sviði samgangna á Íslandi sl. 50-60 ár. Ber þar flugsamgöngur hæst við sýn. Upprifjun á þessari þróun kom í huga mér er ég frétti um óvænt brottkall vinar míns og félaga um áratugaskeið í starfi og leik, Jóhannesar Markússonar, flugstjóra, en ungur að árum haslaði hann sér völl á þeim starfsvettvangi. Við Jóhannes vorum tengdir fjölskylduböndum, móðir mín Ólöf Sigurjónsdóttir og faðir hans, Markús Grímsson skipstjóri voru uppeldissystkini og ólust upp á stórbýlinu Nesi á Seltjarnarnesi hjá sæmdarhjónunum Ástríði og Sigurði Ólafssyni, en hann var bróðir móðurömmu minnar, Sesselju, ljósmóður í Reykjavík. Nutu þau í þeim ranni ástríks og trausts uppeldis sem reyndist þeim hollt og farsælt veganesti á lífsleiðinni, og til minningar og í virðingar- og þakklætisskyni við fósturforeldra sína létu móðir mín og Markús hvort um sig tvö barna sinna bera nöfn þeirra beggja, Ástríðar og Sigurðar.

Að afloknu hefðbundnu námi gagnfræðiskólastigs í Reykholts- og Flensborgarskóla lá leið hans á vinnumarkaðinn, hann gerðist skipverji í millilandasiglingum hjá Eimskipafélagi Íslands á Selfossi og var í áhöfn þar við skipstjórn hins þekkta skipstjóra Ásgeirs Jónassonar. Á þessum tíma kann hugur Jóhannesar hugsanlega að hafa hneigst til þess að leggja fyrir sig skipstjórn og afla sér menntunar á því sviði og feta þar með í fótspor föður síns, en það fór á annan veg. Jóhannes tjáði mér, að Ásgeir hafi einhverju sinni tekið sig tali, spurt sig um hver væru hans framtíðaráform og hvort hugur hans væri alfarið bundinn sjó- og farmennsku. Hafi Ásgeir þá vakið máls á því, að hann ætti að hugleiða þann kost að leita fanga í flugnámi, þar væri framtíð og ómældir möguleikar fyrir unga, framsækna menn. Jóhannes hlustaði á hollráð skipstjórans, og ákvað að taka þá stefnu að hverfa af vettvangi sjósiglinga og fara á vit loftsiglinga, Teningunum var kastað, hann fór til flugnáms í Kanada og Bandaríkjunum og dvaldi þar árin 1944-1946. Hann hóf svo flugmannsferil sinn hjá Loftleiðum í mars 1946, fyrst í innanlandsflugi og síðar í millilandaflugi félagsins, nam loftsiglingafræði í Englandi 1950 og öðlaðist bandarískt flugstjóraskírteini að loknu námi við Flight Safety skólann á La Guardia flugvellinum í New York. Flugmannsferill Jóhannesar varð langur og farsæll, spannaði 42 ár við reglubundin skyldustörf, en auk þess gegndi hann starfi yfirflugstjóra og eftirlitsfugmanns hjá Loftleiðum árin 1957-1969.

Við starfslok við aldursmörk 1988, 63 ára að aldri, hafði hann lagt að baki alls um 30 þús. flugstundir. Eftir að Jóhannes hóf starf hjá Loftleiðum höfðum við fyrstu árin náin samskipti og hittumst, enda nágrannar á þeim tíma, og fylgdist ég af áhuga með rekstri og viðgangi félagsins. En árið 1953 tók að syrta í álinn, flugmönnum félagsins bárust raddir um að stjórn þess hygðist leggja niður flugrekstur og söðla yfir í rekstur olíuflutningaskips. Þetta varð til þess að nokkrir flugmenn félagsins bundust samtökum og einsettu sér að ná yfirráðum í félaginu, Jóhannes fékk til liðs við sig og félagana aðila með aðstöðu og fjárráð, keypt voru hlutabréf og til að gera langa sögu stutta tókst þeim að ná yfirrráðum í félaginu á aðalfundi þess þ. 15. okt. 1953. Var það sögulegur og mér minnisstæður fundur, þar sem ég var fundarritari fundarins. Manna á meðal var þessi yfirtaka félagsins í hendur nýrra manna ýmist kölluð "stjórnarbyltingin" eða "hallarbylting aldarinnar".

Árið 1962 urðu þáttaskil í flugrekstri Loftleiða, flugstarfsemin var að hluta flutt frá Reykjavíkurflugvelli til Keflavíkurflugvallar, félagið tók yfir úr hendi Flugmálastjórnarinnar þar flugvéla- og farþegaafgreiðslusamninga. Kom Jóhannes þá um mitt árið að máli við mig og sagði félagið vanta starfsmann til að annast framkvæmd þessara samninga og hvatti mig til að takast þetta á hendur. Féllst ég á þetta, hann bar þetta undir félaga sína og samstarfsmenn og ráðning var ákveðin. Þar með hófust fyrir tilstilli Jóhannesar afskipti mín af flugmálum, fyrst á vegum Loftleiða og síðar Flugleiða og vörðu í tæpa þrjá áratugi. Var ég Jóhannesi þakklátur fyrir traustið, en hversu farsællega mér fórust skyldustörfin úr hendi er annarra um að dæma.

Á kveðjustund hrannast upp endurminningar um trausta vináttu okkar og samskipti frá fyrstu tíð. Lífsferli Jóhannesar má líkja við ævintýri, en þau eru af ýmsum toga, oftlega búin ívafi hugaróra og hugmynda án jarðvegsróta. Hans ævintýri varð að raunveruleika sakir þess að það var íklætt stefnufestu, heilsteyptum persónuleika, æðruleysi og drenglyndi. Með þessa mannkosti í farteskinu auðnaðist honum að ná þeim markmiðum, er hann setti sér sem ungur maður. Hann skilaði ævistarfi sínu með sæmd og reisn, var framsýnn, fór skilvitlega með fjármuni sína, sem hann hafði aflað fyrir eigið framtak, atorku og sakir stakrar vinnusemi. Hann var enginn silfurskeiðarmaður.

Í starfi var hann sem flugstjóri rómaður fyrir að halda uppi siðvæddum aga gagnvart samstarfsmönnum sínum í áhöfn jafnframt því að í stjórnun var jafnan beitt sanngirni og allar ákvarðanir mótaðar jafnvægi og njörvaðri ábyrgðartilfinningu.

Öll byrjun er erfið og það útheimtir framtíðarsýn og áræði að yfirstíga alla erfiðleika henni tengdri. "Hallarbyltingin" sem að ofan er að vikið skóp af sér Loftleiðaævintýrið. Það leiddi svo í tímans rás af sér þá atvinnu- og þjóðlífsbyltingu, sem fugsamgöngurnar hafa fært íslensku þjóðarbúi. Velgengni og þjóðhagsæld sú, sem við búum við í dag má að verulegu leyti rekja til þessarar þróunar og þeirra jákvæðu áhrifa er flugsamgöngurnar færðu þjóðinni til framfara og heilla. Hinn öri vöxtur ferðamannaiðnaðarins er skýrt dæmi um þessa vegferð og stendur nú fyrir um 20% af þjóðartekjum landsins.

Jóhannes var einn af frumherjum og brautryðjendum í framvindu flugstarfsemi Íslendinga og íslensk þjóð stendur í þakkarskuld fyrir hans framlag og dáðir.

Börnum Jóhannesar og öðrum ástvinum er færð einlæg samúð og hluttekning.

Gunnar Helgason.

Hjörtur Grétarsson.