21. október 2000 | Minningargreinar | 2041 orð | 1 mynd

ÁSTA SIGURBRANDSDÓTTIR PELTOLA

Ásta Sigurbrandsdóttir Peltola fæddist í Flatey á Breiðafirði 24. júní 1918. Hún lést á sjúkrahúsi í Sysmä í Finnlandi 6. október síðastliðinn. Foreldrar hennar voru Snót Björnsdóttir, f. 1. maí d. 17. desember 1951 og Sigurbrandur Kristján Jónsson, f. 21 mars 1880, d. 19. september 1966. Alsystkini Ástu voru Anna, f. 7. janúar 1908, d. 3. nóvember 1978; Einar, f. 1 janúar 1910, d. 11. október 1932; Sigríður, f. 2. desember 1911, d. 24. maí 1994; Jónína, f. 21 október 1913, d. 7. mars 1978. Hálfsystkini hennar samfeðra voru Ágúst, f. 7. ágúst 1898, d. 21. nóvember 1966; Ingigerður, f. 22. ágúst 1901, d. 26. janúar 1994; Einar Ragnar, f. 20. júní 1935; Kristján Hugi, f. 18. júní 1937; Guðmunda Hjálmfríður, f. 2. október 1943 og Sigrún, f. 6. ágúst 1949, d. 2. mars 1950.

26. apríl 1947 giftist Ásta Arno Ruotala, f. 13. júní 1919, d. 25. maí 1948.

19. október 1950 giftist Ásta Jussi Peltola, f. 16. júní 1922, d. 15. desember 1981. Þau eignuðust synina: 1) Olavi Ville Juhani, f 21.9. 1952, maki Vappu Peltola. Synir þeirra Oskari, f. 4.8. 1977, og Matti, f. 29.1. 1979. 2) Tapani Arno Einar, f. 17.3. 1954 kvæntur Pirjo Peltola, f. 3.1. 1960. Dætur þeirra Nina, f. 1.10. 1985 og Satu, f. 31.3. 1990.

Ásta nam hjúkrun við St. Jósefsspítalann við Griffefeldsgade í Kaupmannahöfn á árum síðari heimsstyrjaldarinnar og lauk þaðan námi 1. september 1941. Hún starfaði á sjúkrahúsum í Danmörku og síðan á sjúkrahúsum og berklahæli í Þýskalandi í lok styrjaldarinnar. Í Þýskalandi veiktist Ásta af berklum og gekk á flótta í stríðslok í einn og hálfan mánuð til Danmerkur. Hún dvaldi á berklahæli í Danmörku í eitt ár og kynnstist þar fyrri manni sínum Arno Routala. Til Finnlands flutti hún haustið 1946 og bjó þar til dauðadags. Síðari eiginmanni sínum giftist Ásta 1950. Árið 1978 var Ásta sæmd íslensku fálkaorðunni fyrir aðstoð við Íslendinga og fyrir eflingu á samskiptum Finna og Íslendinga. Hún var heiðursfélagi í Félagi Íslendinga í Finnlandi og Félagi Íslandsvina í Finnlandi og hlaut æðstu viðurkenningu finnska Rauða krossins.

Úför Ástu fer fram frá Sysmä-kirkju í Finnlandi í dag, laugardaginn 21. október.

Yfir heim eða himin hvort sem hugar þín önd skreyta fossar og fjallshlíð öll þín framtíðarlönd! Fjarst í eilífðarútsæ Vakir eylendan þín: Nóttlaus vor-aldar veröld, Þar sem víðsýnið skín.

Enginn veit sína ævina fyrr en öll er. Þetta átti svo sannarlega við um Ástu Peltola sem nú er látin í Finnlandi. Fyrir 40 árum, eða í september 1960, hélt ég til arkitektúrnáms í Finnlandi, en hér heima hafði ég komist í kynni við verðandi svila minn, Benedikt Bogason, sem var við verkfræðinám í tækniháskólanum í Helsingfors. Hann hvatti mig til að sækja um inngöngu í arkitektúrdeild skólans. Benedikt sagði að gott væri að nema við tækniháskólann, þar væri góður andi og gott fólk. Benedikt hafði svo sannarlega rétt fyrir sér. Fljótlega eftir að ég kom til Helsingfors, en þar voru fyrir fjórir Íslendingar auk Benedikts, frétti ég að í Sysmä í miðju Finnlandi ætti heima íslensk kona gift finnskum bónda, Jussi, og byggi þar stórbúi. Hinir Íslendingarnir höfðu komist í samband við Ástu árið áður, þannig að hún var þegar byrjuð að fylgjast með "strákunum sínum í höfuðborginni". Skömmu fyrir jólin 1960 komu skilaboð frá Ástu og Jussi að við værum allir boðnir til Sysmä um jólin. Í bréfasafni mínu sé ég að í desember 1960 hef ég skrifað til Íslands: Um jólin fórum við strákarnir til Sysmä til að halda upp á jólin hjá Ástu og Jussi. Þau eiga tvo syni, Olavi og Tapani, 10 og 8 ára. Við dvöldum þar í góðu yfirlæti í mat og drykk og fengum meira að segja jólagjafir eins og heimilisfólkið. Í apríl 1961 sé ég samkvæmt bréfasafninu að við höfum farið til Ástu og Jussi um páskana og svipuð lýsing á móttökunum endurtekin eins og á jólunum áður. Ég sé í bréfasafninu að mikið var um að við Íslendingarnir værum boðnir til Ástu árin sem ég dvaldi Í Finnlandi. Eiginkona mín kom til Finnlands 1962 og var þar til 1967 er við fluttum heim. Ásta tók henni, eins og öðrum Íslendingum, opnum örmum. Fljótlega eftir að við Íslendingar vorum orðnir fjölmennir í Helsingfors var stofnað Íslendingafélag og okkar aðalhátíðisdagur fullveldisdagurinn 1. desember og á þær hátíðir mættu Ásta og Jussi oft. Lýðveldishátíðardagana var það hinsvegar Juuranto aðalræðismaður sem bauð til hátíðar, og að sjálfsögðu voru Ásta og Jussi viðstödd. Þegar lýsa skal Ástu kemur mér í hug höfðingskapur, gestrisni og innileg vinátta sem hún sýndi okkur Íslendingum sem bjuggum í Finnlandi við nám og störf. Ásta var svo sannarlega góður og verðugur fulltrúi þjóðar sinnar á erlendri grund. Ég vissi óljóst að Ásta hafði upplifað ógnir síðari heimsstyrjaldarinnar, en við okkur vildi hún ekki ræða slíka hluti, frekar slá á létta strengi, ræða um lífið og tilveruna og síðast en ekki síst fylgjast með okkur og framvindu námsins. Það var ekki fyrr en mörgum árum síðar þegar ég las ævisögu hennar, Hin hljóðu tár, sem út kom í Reykjavík 1995, að ég áttaði mig á þeirri ógnarlegu lífsreynslu sem hún hafði orðið fyrir í Þýskalandi á stríðsárunum. Ég er ekki viss um að íslensk stjórnvöld átti sig alltaf á því hversu verðmætt það er að eiga verðuga fulltrúa á erlendri grund, þar sem ekki eru sendiráð. Í mörgum tilfellum er um að ræða Íslendinga búsetta í fjarlægum löndum sem taka það upp hjá sjálfum sér, með einum eða öðrum hætti, að bæta samskiptin við heimalandið. Ásta Peltola var slíkur fulltrúi Íslands. Árið 1978 var hún sæmd fálkaorðunni fyrir aðstoð við Íslendinga og eflingu á samskiptum Finna og Íslendinga. Sumarið 1975 sótti ég ráðstefnu um skipulags- og byggingarmál í Åbo í Finnlandi og eftir ráðstefnuna var boðið upp á skoðunarferð til að skoða byggingar Alvars Aalto. Ég sá í ferðaáætluninni að ekið yrði um Sysmä og ákvað að Ástu yrði ég að heilsa upp á. Mér var tekið eins og glataða syninum og ég átti sannarlega ekki von á slíkum viðtökum. En svona var Ásta. Enginn veit sína ævina fyrr en öll er. Ekki reikna ég með að Ástu hafi órað fyrir því lífshlaupi sem framundan var, þegar hún sem ung stúlka var að alast upp í Flatey á Breiðafirði. Um tvítugt fór hún til Danmerkur til hjúkrunarnáms, þaðan sem leið hennar lá til Þýskalands og síðan til Finnlands þar sem hún bjó og starfaði í um fimmtíu ár. Ásta lést í Sysmä föstudaginn 6. október og verður jarðsungin þaðan í dag. Við hjónin vottum aðstandendum hennar okkar dýpstu samúð. Blessuð sé minning Ástu Peltola.

Sigrún Magnúsdóttir og

Sigurður Thoroddsen.

Yfir heim eða himin

hvort sem hugar þín önd

skreyta fossar og fjallshlíð

öll þín framtíðarlönd!

Fjarst í eilífðarútsæ

Vakir eylendan þín:

Nóttlaus vor-aldar veröld,

Þar sem víðsýnið skín.

Það er eins og Stephan G. Stephanson hafi ort þessar ljóðlínur sérstaklega fyrir hana Ástu, svo mikið verður manni oft hugsað til hennar þegar þær eru sungnar. Sennilega er skýringin sú að þær voru margar hennar líkar sem örlögin spunnu þann vef að hverfa úr heimahögum um langan veg um ókunn lönd og síðan skapa sér nýjan heim í nýju landi. Þannig kynntumst við henni sem komum til Finnlands í lok 6. og í byrjun 7. áratugarins. Sinn nýja heim hafði Ásta þá byggt upp langt inn í landi í miðjum finnskum greniskógi. Þar bjó hún höfðinglegu búi og breiddi faðminn út mót löndum sínum og hverjum þeim sem að garði bar. Hlýjunni og gestrisninni voru engin orð til að lýsa. Við hlið hennar stóð staðfastur finnsku stórbóndi, Jussi, sem hafði í Ástu eignast allt sem hann þurfti. Fyrirmyndar húsfreyju, afbragðs ráðgjafa og félaga í öllum málum, móður sona sinna og afbragðs veislustjóra á hátíðum. Við sem komum til Rantala í Sysmä gleymum því aldrei. Sysmä liggur í einum fegursta hluta Finnlands, þar sem stöðuvötnin tengast hvert öðru og hægt er að sigla um mikið landsvæði.

Þrátt fyrir erfiða tíma stríðsáranna í Danmörku og síðar í Þýskalandi settu þeir ekki svip sinn á daglegt líf Ástu. Árin eftir stríð voru einnig mörgum erfið í Finnlandi og jafnvel erfitt um mat fram undir 1960. Ekki munu þau hjón hafa verðlagt hvern matarbita sem af bænum fór á þessum árum, enda voru þau í miklum metum meðal sveitunga sinna. Ásta gegndi ýmsum trúnaðarstörfum í sveit sinni. Hún náði snemma mjög góðum tökum á finnskri tungu og þar með var vegurinn greiður að hjörtum samferðarmannanna. Hún geislaði af gleði á góðri stund og var hrókur alls fagnaðar. Oft komst Flatey á dagskrá enda frá mörgu að segja frá glöðum bernskuárum í þessari merkilegu eyju, þar sem íslensk hámenning blómstraði um aldir og mannlífið var enn ríkt og fjölskrúðugt fram undir miðja 20. öldina.

Fátækleg orð á kveðjustund segja fátt eða ekkert um þá stórkostlegu manneskju sem Ásta var í augum þeirra sem henni mættu á lífsleiðinni. Olavi og Tapani og fjölskyldum þeirra sem og öðrum ættingjum eru sendar innilegar samúðarkveðjur.

Borgþór S. Kjærnested.

Hjartað í mér

er fugl vestur í Flatey

Hvernig ættir þú

margslugna manneskja

að geta skilið það

(Nína Björk Árnadóttir.)

Á kynngimögnuðustu nótt ársins þegar það sem venjulega er hulið sjónum okkar verður okkur sýnilegt og dulmagn náttúrunnar er leyst úr læðingi, fæddist stúlkan Ásta í Flatey á Breiðafirði árið 1918. Hendurnar sem tóku á móti henni höfðu numið af huldufólki og eflaust hafa huldar vættir einnig verið viðstaddar fæðinguna. Dularfullur Snæfellsjökulinn marað við sjóndeildarhring og aldan gutlað við fjörustein á meðan morgunsólin stráði gulli yfir Breiðafjörð.

Frá þessu fyrsta augnabliki lífs hennar var hjarta hennar bundið þessari litlu eyju.

Eyjunni sem ól hana í öryggi fyrstu ár lífsins og gaf henni í heimanmund þann ótrúlega styrk sem hún ávallt bjó yfir.

Ég hitti Ástu fyrst nokkrum vikum eftir að ég flutti til Finnlands árið 1984. Á Þorrablóti í tíu manna íslendinganýlendunni í Finnlandi stjórnaði hún fjöldasöng og atyrti góðlátlega þá sem ekki kunnu uppáhalds ættjarðarlögin hennar.

Síðla nætur, eftir marga söngva, þorramat og brjóstbirtu, kyssti hún mig á kinnina og kvaddi með orðunum "Þú kemur til Sysmä þegar vorar!"

Ég hlýddi þeirri skipun og eftir fyrstu ferðina til Sysmä um vorið urðu ferðir mínar fleiri en ég hef tölu á og símtölin svo mörg og löng að Síminn sjálfur er nú fátækari en áður.

Það eru mikil forréttindi og gerir hvern mann að betri manni að fá að kynnast konu eins og Ástu. Víðsýni hennar og fordómaleysi var svo einstakt og alltaf stóð hún við sannfæringu sína. Bauð fordómum, þröngsýni og nasistaforingjum birgin, hélt hlífiskildi yfir þeim sem minna máttu sín og fylgdi því sem henni fannst réttast, sama á hverju dundi.

Hún var kona sem bæði rónar og ráðherrar hneigðu sig fyrir enda gerði hún þeim jafnt undir höfði og komst upp með að atyrða þá sem henni þótti þörf á að segja til syndanna. Kona sem alltaf átti tíma fyrir aðra og fólk leitaði gjarna til. Hrókur alls fagnaðar á góðum stundum. Sjálfhæðin, glaðlyndur grallari fram á hinstu stund.

Ævistígur hennar var einstakur en of oft þyrnum stráður.

Hún upplifði íslenska efnahagskreppu og fátækt sem unglingur, skelfingu síðari heimsstyrjaldarinnar í Danmörku og Þýskalandi og hörmungarnar sem styrjöldin skildi eftir sig. Algleymi og allsgnægtir Íslendinga eftir stríð, Finnland í sárum eftirstríðsáranna. Á einmanalegustu og erfiðustu augnablikum lífsins reikaði hún í huganum um Flatey, leitaði skjóls í öryggi bernskunnar og sótti þangað styrk.

Þegar ég hafði lokið við að skrifa ævisögu Ástu fyrir fimm árum og hún lesið handritið yfir sagði hún. "Jæja góða, þetta gastu. Þig munar þá ekki um að hripa niður um mig minningargrein þegar ég dey. Það verða sjálfsagt ekki aðrir til þess."

Ég finn nú að ég lofaði of miklu, en ég þykist vita að í þetta sinn hafi hún ekki verið sannspá og að það muni fleiri verða til að skrifa um hana og farnast það betur en mér.

Elsku Ásta mín.

Þú áttir þá ósk að fá að doka við í Flatey þegar þú kveddir þennan heim.

Ég veit að þér hefur orðið að ósk þinni og eyjan þín tekið þér opnum örmum. Veit að þú hefur reikað þar um í votu grasi, gantast við fjörulalla og huldufólk, Snæfellsjökull tekið ofan fyrir þér og aldan gutlað við fjörustein. Veit að nú ertu þar sem ástin ein ræður ríkjum. Þú átt skilið svo mikið af henni á eftir öllu sem á undan er gengið.

Olavi, Tapani og fjölskyldum og aðstandendum öllum votta ég mína dýpstu samúð.

Sigurbjörg Árnadóttir.

Borgþór S. Kjærnested.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.