Handhafar sannleikans

Myndir eldast misjafnlega, segir Arnaldur Indriðason , sem hér svarar athugasemdum við gagnrýni hans á myndinni Kalið hjarta.

EINU sinni þegar kvikmyndagagnrýnandi The New York Times , Vincent Canby, hafði rakkað niður eitthvert meistaraverk kvikmyndanna að flestra annarra dómi fékk hann á baukinn hjá þeim sem vissu allt miklu betur. Canby, sem áratugum saman var helsti gagnrýnandi blaðsins, var öllu vanur á þeim vettvangi og svaraði eitthvað á þessa lund: Ég fæ borgað fyrir að segja mína skoðun á bíómyndum. Ef ég svikist um það ætti ég ekkert erindi í þessa vinnu.

Nú hafa tveir handhafar sannleikans, Ásgrímur Sverrisson og Gísli Snær Erlingsson, séð mjög ástæðu til að hæðast að mér fyrir skoðun á frönsku myndinni Kalið hjarta. Skoðun mín er ekki viðurkennd í kvikmyndaheiminum. Þeir telja upp hvern erlendan gagnrýnandann á fætur öðrum sem lýst hafa yfir ágæti myndarinnar. Fyrst allir sem þeir nefna segja að myndin sé góð hlýtur hún að vera það um aldur og ævi og aðrar skoðanir eru aðeins gott efni í húmoríska ádrepu fyrir a.m.k. tvo fyndna kvikmyndagerðarmenn. Ég vissi vel að myndinni hafði verið vel tekið fyrir nokkrum árum. En myndir hafa elst illa á skemmri tíma en það og hún var því miður ekki sýnd fyrr en í lok síðasta árs á Íslandi, svo spenningurinn í kringum hana var löngu horfinn þótt ég hlakkaði til að sjá listaverkið góða. Ekki hafði ég tíma til að kynna mér álit Dereks Malcolms og Alexanders Walkers né annarra á myndinni áður en ég sá hana. Það hefði auðvitað verið góð lausn. Þá hefði ég auðveldlega getað tekið þátt í allri hrifningunni og verið glaður og ánægður að komast í hóp ívitnaðra gáfumanna, sem, ólíkt mér, hafa skoðanir hafnar yfir efasemdir. Nýlega valdi ég tíu bestu myndir síðasta árs. Ekki grunaði mig að ég þyrfti að fletta upp á Derek Malcolm áður en ég gerði þann lista.

Ég hef sagt mitt álit á myndinni Kalið hjarta eins og ljóst má vera, en gallinn er sá að það er miklu öðruvísi en þær skoðanir sem Ásgrímur og Gísli Snær þekkja og sjálfir hafa. Og til að sýna fram á hversu vonda skoðun ég hef fara þeir undarlegar krókaleiðir. Slæm orð hafði ég um leikarann Daniel Auteuil. En nú ber svo við að" í Frakklandi er hann stórstjarna. Hann hefur leikið í svo mörgum ágætum myndum (þær eru flestar taldar upp af þeim félögum) og er svo mikilsvirtur leikari ­ svona á borð við Gérard (kallaður Gerald af félögunum fyndnu) Depardieu ­ að hann getur ekki hafa verið eins og steindrumbur og þverhaus sem leiti eftir samúð áhorfenda en fái enga", eins og þeir hafa eftir mér. Ég meina, hann sló í gegn" í Jean De Florette" og treysti stöðu sína" í Romuald et Juliette". Treysti stöðu sína! Jæja. Ekki hallmælti ég eiginkonu hans, Emmanuelle Béart, fyrir leik hennar en hafði um hann fá orð. Kannski var það ekki nógu gott. Hún var eftir allt í Manon des sources", þá aðeins rúmlega tvítug". Ekki veit ég hvernig allt þetta tengist myndinni Kalið hjarta, en það er gaman að þessu samt. Með sömu rökum má segja að vegna þess að Jack Nicholson lék svo frábærlega vel í Gaukshreiðrinu hafi hann verið jafngóður ef ekki betri í Man Trouble", sem er kannski alversta mynd leikarans hvað svosem Alexander Walker hefur sagt um hana.

Mikils misskilnings gætti í gagnrýni minni á myndina þegar ég talaði um tónlistina. Það voru mistök þegar ég sagði að engin tónlist væri í myndinni. Það sem ég meinti var að það væri engin eiginleg kvikmyndatónlist líkri þeirri sem Ólafur Gaukur samdi svo listilega fyrir kvikmyndina Benjamín dúfu eftir Gísla Snæ Erlingsson og gefur kvikmyndinni sál, eitthvað ósnertanlegt," eins og Gísli Snær sagði í samtali við Morgunblaðið um tónlistina í Benjamín dúfu á sínum tíma. Fljótfærnisvillan um tónlistina er vond og biðst ég afsökunar á henni en ég er viss um að kvikmyndatónlist hefði bætt Kalið hjarta eins og hún bætti Benjamín dúfu.

Allt sem mér fannst langdregið, tíðindalaust og fráhrindandi í myndinni er saga sögð í smáatriðum, að mati félaganna, um mann sem skyggnist inn í hyldýpi eigin sálar" en framvindan birtist í augnatillitum og ósögðum orðum, fíngerðum þráðum sem rakna upp einn af öðrum". Og seinna: Við stóðum jafnvel í þeirri trú að þetta væri saga um djúpar tilfinningar, ást og örvæntingu, hamingju og einmanaleika. Að frásögnin einkenndist af hæglátum krafti og afar agaðri stjórn á miðlinum, hvar áhorfandanum væri leyft að skoða og skynja í stað þess að fá framan í sig ódýrar lausnir." Þessi tilgerð staðfestir enn skoðun mína á myndinni og skiptir þá engu máli hvort leikstjórinn, Claude Sautet, hafi árið 1978 gert myndina Un historie simple" þar sem Romy Schneider þykir fara á kostum sem verkakona á fimmtugsaldri".

Félagarnir fyndnu biðja mig að finna einhverja sem fáanlegir eru til að útskýra ást í smáatriðum af því að mér fannst skorta á að persóna hins mikla leikara Auteuil væri nægilega útskýrð. Ég gæti alveg eins beðið þá um að útskýra í smáatriðum hvað sé sannleikurinn þegar kemur að því að dæma um listaverk. Að sjálfsögðu gefa góðir dómar og verðlaun góða vísbendingu en varla er hægt að tala um algildan sannleik þegar dæmt er eftir persónulegum hughrifum. Allir vita að skáldsaga getur fengið misjafna dóma eins og nýlokin jólabókavertíð sýnir. Ákveðið leikverk í Þjóðleikhúsinu hefur fengið mjög ólíkar umsagnir á undanförnum dögum. Bíómyndir fá einatt ólíka dóma alveg eins og þær fá í mörgum tilfellum mjög samhljóma gagnrýni. Gagnrýni er aðeins skoðun þess sem setur hana fram. Á sama tíma og téður Alexander Walker valdi mynd Stanleys Kubricks, 2001: A Space Odyssey", bestu mynd ársins sagði fremsti kvikmyndagagnrýnandi Bandaríkjanna, Pauline Kael, hana mesta amatörstykki sem gert hefði verið. Í gagnrýni getur aldrei falist neinn algildur sannleikur. Því fjölbreyttari skoðanir sem menn hafa því betra. Af hverju þarf að hafa eina skoðun að háði og spotti frekar en aðra þegar dæmd er bíómynd er mér hulin ráðgáta, nema það er gaman að taka þátt í leiknum.

Mjög er nú í tísku að senda gagnrýnendum tóninn og er það vel. Það fylgir starfinu. Það fylgir líka starfinu að mynda sér eigin skoðanir hvernig sem þær samrýmast t.d. unnendum franskra mynda frá upphafi áratugarins. Kannski er mesti kosturinn við starfið að þurfa ekki að hafa sömu skoðanir og félagarnir fyndnu.

Höfundur er kvikmyndagagnrýnandi.

Arnaldur Indriðason