Guðmundur Ingason fæddist í Skerjafirði 1954 og ólst upp á Seltjarnarnesi til 11 ára aldurs er hann flutti í Kópavog. Einnig var hann á Ísafirði á sumrin. Hann varð stúdent frá MR 1974 og lauk BSc.-prófi í líffræði frá Háskóla Íslands 1978. Með háskólanámi vann hann m.a. hjá Hafrannsóknastofnun og Framleiðslueftirliti sjávarafurða. Að loknu námi fór hann í fullt starf hjá Framleiðslueftirlitinu sem eftirlitsmaður og varð deildarstjóri hreinlætis- og búnaðardeildar 1980. Hann vann sem sjálfstæður eftirlitsmaður og síðan hjá Marbakka hf. áður en hann hóf eigin rekstur 1987. G. Ingason varð að hlutafélagi 1989. Auk G. Ingasonar hf. hefur Guðmundur stofnað nokkur fyrirtæki, Faxalón og Anglo-Iceland í Bretlandi. Einnig Freðfiskmarkað Íslands sem þróaðist í að verða markaður með freðfisk á Netinu. Guðmundur var einn af stofnendum Nýju skoðunarstofunnar og stjórnarformaður. Nýja skoðunarstofan sameinaðist síðan Frumherja hf. Eiginkona Guðmundar er Gyða Jónsdóttir og eiga þau þrjú börn, Inga Hrafn 19 ára, Rannveigu Hildi 11 ára og Halldór Arnar 9 ára.

Guðmundur ólst upp við sjávarangan og skreiðarlykt á Seltjarnarnesi. Á sumrin fór hann vestur á Ísafjörð eða norður á Siglufjörð, vann í síld fyrir norðan og var á sjó fyrir vestan.

"Ég reri meðal annars með Guðmundi Gíslasyni, móðurbróður mínum og formanni Sjómannafélagsins á Ísafirði. Hann fórst í síðasta túrnum sínum á Guggunni," segir Guðmundur. "Ég var tvö sumur með honum og Begga á Mýri á stóra Ver, ÍS 120 og eitt sumar með Gumma og Pétri Geirs á Morgunstjörnunni (Mogganum). Það var sérstakt líf á handfærunum í gamla daga á Ísafirði, því það var talið úr stíunum." Aðspurður segist Guðmundur hafa verið sæmilega fiskinn. "Maður vildi allavega ekki vera lægstur. Á stóra Ver stóðu menn uppi allar nætur til þess að kettlingarnir drægu þá ekki í kaf. Þetta var rosaleg barátta. Maður kynntist þessari gömlu menningu þar sem var svo mikið kapp í öllu. Alltaf verið að vinna og leggja hart að sér. Enginn að slæpast."

Tvö sumur fór Guðmundur með ömmu sinni og afa í síld á Siglufirði, þá ekki nema 10 og 11 ára. Þau voru á svokölluðu Ísfirðingaplani. "Fyrra árið var síld og einhver hagnaður. Hann var allur settur í uppbyggingu; færibönd og nýja skála fyrir síldardömurnar. Seinna árið kom engin síld. Þetta sýndi mér hve erfitt er að reiða sig á fiskinn."

Opinber eftirlitsmaður

Í sumarleyfum á menntaskólaárunum vann Guðmundur hjá Hafrannsóknastofnun og segist hafa átt sér þann draum að læra fiskifræði. Það voru margir í slíku námi og þess vegna varð líffræðin fyrir valinu.

"Eftir að ég kláraði líffræðina 1978 byrjaði ég að vinna sem eftirlitsmaður hjá Framleiðslueftirliti sjávarafurða. Ég hafði verið þar sumarmaður. Þarna kynntist ég hinum mjög svo sérstaka kúltúr fiskmatsmanna." Í þeim hópi voru síldarmatsmenn, saltfiskmatsmenn, ferskfiskmatsmenn. "Maður fór hljótt með að vera úr háskólanum. Háskólamenn áttu ekki að hafa mikið vit á fiski. Það var mjög skemmtilegt að kynnast þessum mönnum og þessari menningu. Sérstaklega þóttu mér síldarmatsmennirnir vandvirkir, til dæmis Ásgrímur Kristjánsson. Þetta voru nánast vísindi."

Guðmundur var skipaður deildarstjóri hreinlætis- og búnaðardeildar 1980. Í krafti embættisins gaf hann út vinnsluleyfi fyrir fiskvinnsluhús, hvort heldur frystihús, rækjuvinnslur, saltfiskvinnslur, skreiðarhús eða grásleppukofa. Eins gerði hann úttekt á vatnsbólum vinnsluhúsanna. Starfsins vegna ferðaðist hann um allt land og kynntist vel bæði fisk- og rækjuvinnslu.

"Ég var hjá ríkinu í ein sjö ár og öðlaðist mikla þekkingu á eftirlits- og framleiðsluiðnaði sjávarafurða. Svo hafði ég verið á sjó. Þessi reynsla hefur komið mér vel," sagði Guðmundur.

Yfir í annan heim

Hann segir að það hafi verið mikil viðbrigði að fara frá ríkinu og til starfa við sjálfstæðan atvinnurekstur. "Þetta var eins og annar heimur," segir Guðmundur. Fyrst starfaði hann sem sjálfstæður eftirlitsmaður og vann m.a. fyrir rækjukaupendur í Bretlandi. Síðan var hann tvö ár hjá Marbakka, sem þá var umfangsmesti útflytjandi rækju hér á landi. Guðmundur sinnti eftirliti með rækju sem var flutt inn frá Rússlandi til vinnslu og eins með rækju sem flutt var út. Einnig vann hann við sölumennsku og þróun markaðar fyrir útflutning á frystum fiski.

Guðmundur segist hafa kynnst viðskiptahliðinni á sjávarútveginum hjá Marbakka. Eftir tvö ár hætti hann hjá fyrirtækinu og segist um leið hafa hætt afskiptum af rækjuviðskiptum að mestu. Þegar kom fram á árið 1988 sótti hann um leyfi til útflutnings á sjávarafurðum til Bandaríkjanna. Hann fékk útgefið leyfi, í nafni G. Ingasonar, og þar með var komið nafn á fyrirtækið. Árið eftir ákvað hann að stofna hlutafélag, eftir að hafa séð hvað þetta var áhættusamur rekstur.

"Það var bara ekki hættan á að varan stæðist ekki kröfur, heldur þurfti þriðja aðila til að ábyrgjast kaupendurna," segir Guðmundur. "Ég hafði orð á þessu við Árna Reynisson vátryggingamiðlara og hann dreif sig til Belgíu og fékk umboð fyrir NAMUR, sem er greiðslufallstryggingafélag. Við höfum verið í viðskiptum við það síðan. Þessi aðili tryggir að við greiðslufall fáum við greidd 85% af reikningum sem ekki innheimtast. Þetta er ómetanlegt fyrir svona sjálfstætt starfandi sölumenn sjávarafurða, eins og mig."

"Hryðjuverkamaður"

Þegar Guðmundur gerðist sjálfstæður söluaðili réðu stóru sölusamtökin SH, SÍF og ÍS lögum og lofum í sölu sjávarafurða. Framleiðendur skiptust í blokkir eftir sölusamtökum. Guðmundur segir að sjálfstæðir sölumenn hafi verið litnir hornauga.

"Við vorum álitnir hryðjuverkamenn og þetta talin skemmdarverkastarfsemi. En það losnaði meir og meir um hömlurnar. Framleiðendur voru margir illa að sér um verð á vörunni. Þeir vissu hvernig átti að framleiða og raða vörunni á bretti. Nú er þetta búið og púðrið svolítið farið úr þessu. Bilið á milli framleiðanda og útflytjanda er alltaf að minnka - nánast horfið."

Guðmundur segir að margir framleiðendur séu gramir út í umboðssölumenn sem einnig eru framleiðendur. Hann hafi sjálfur verið gagnrýndur fyrir það. Þessir gagnrýnendur átti sig ekki á því að hann sé á fiskmörkuðunum til að geta afgreitt pantanir. "Það versta sem kemur fyrir sölumann er að missa andlitið, og það gerist ef maður getur ekki afgreitt pöntun."

Guðmundur segir að vissulega sé þægilegast að vera bara milliliður, en það hlutverk sé ekki metið að verðleikum. "Starf sölumannsins hefur alltaf verið vanmetið hjá Íslendingum. Sölumennirnir eru galdramennirnir sem breyta eggjahvítuefninu í peninga. Það er ekkert dapurlegra en að liggja með heilan gám af óseljanlegum fiski. Við erum að landa fiskverðinu, vinnslukostnaðinum, umbúðaverðinu og öðrum kostnaði. Varan er auðvitað einskis virði fyrr en búið er að breyta henni í peninga."

Sérhæft fyrirtæki

Guðmundur fæst eingöngu við sölu á frosnu sjávarfangi. Fljótlega eftir að hann byrjaði eigin rekstur var hann beðinn um að selja humar. Hann segist enn vera í humarviðskiptum, selja heilan humar til Spánar en hala til Kanada og Sviss. Einnig selur hann frosin bolfiskflök og frosin þorskhrogn. Viðskiptavinirnir eru í Frakklandi, Bretlandi, Svíþjóð, Spáni, Grikklandi, Krít, Japan, Kanada og Bandaríkjunum. Vörumerki G. Ingasonar erlendis er Iceland Prima.

Guðmundur hefur reynt að halda sig við þær tegundir sem eru stöðugar. "Það eru allir að leita að stöðugleika og hann er það verðmætasta í þessu. Ég hef ekki trú á því að stórt sé gott, en stöðugleiki er góður. Æskilegast er að hafa stöðuga eftirspurn og stöðugt framboð. Það er erfitt fyrir fyrirtæki að brynja sig gegn jafn stórum sveiflum og hafa verið í rækju, síld og loðnu og voru í hörpudiskinum. Það er hlutverk okkar sölumanna að tryggja framleiðendum stöðugar pantanir og kaupendum umbeðnar vörur. Allt snýst þetta um að geta útvegað það sem lofað er, geta skaffað. Ef þú getur það ekki ertu búinn að vera."

Guðmundur segir mikinn mun á viðskiptatengslum eftir löndum. "Hjá Suður-Evrópumönnum ertu líkt og tekinn inn í fjölskylduna. Maður verður vinur og fulltrúi viðskiptavinanna. Það gegnir öðru með nærmarkaðina í Bretlandi, Frakklandi og víðar. Þau sambönd eru óstöðugri og menn taka bara besta boði. Maður binst líka nokkuð traustum böndum við viðskiptavini í Bandaríkjunum."

Eigin framleiðsla

Til að tryggja vöruframboð hefur Guðmundur í auknum mæli farið að kaupa hráefni á fiskmörkuðum og fengið verktaka til að vinna vöruna gegn föstu gjaldi. Þannig eru tvö lítil frystihús í Reykjavík og Hafnarfirði sem vinna eingöngu fyrir hann. Guðmundur fer sjálfur á fiskmarkaðinn og kaupir hráefnið. Hann segist heimsækja verktakana sem vinna fyrir hann á höfuðborgarsvæðinu að morgni hvers vinnudags. Þá skoðar hann framleiðsluna og gengur úr skugga um gæði hennar.

"Þetta eru lítil sérhæfð frystihús með fáa starfsmenn. Svona er nýja kerfið í fiskvinnslunni," segir Guðmundur. Hann er einnig með fiskvinnslu í Hrísey þar sem unnu 10 starfsmenn í fyrra. Guðmundur segir að fólkið í Hrísey sé mjög vant fiskvinnslu, það sé að verða fágætt að finna slíkt fólk í dag. Þess vegna sé þýðingarmikið að þetta fólk fái verkefni, til að nýta krafta þess og tryggja búsetu í eynni. Starfsemin er í húsi sem áður var áhaldahús hreppsins. Til að byrja með annaðist sjálfstæður verktaki þessa starfsemi en í dag er reksturinn í nafni Eyfisk/G. Ingasonar og stýrir Ómar Árnason vinnslunni í Hrísey. Þar var unnið úr 350 tonnum af hráefni í fyrra sem skiluðu 150 tonnum af frystum flökum og 30 tonnum af frystum hrognum. Hráefnið fékkst meðal annars úr Grímsey, frá Dalvík og víðar. Guðmundur segir að þorskurinn sem veiðist á Grímseyjarsvæðinu sé einstaklega góður, vöðvinn þéttur og fiskurinn því eftirsóttur vegna gæðanna. Sjómennirnir vandi til verka, slægi allan fisk og ísi vel.

Guðmundur segir að viðskiptalega sé verktakafyrirkomulagið mjög þægilegt. Sveitarfélög og aðrir gætu stuðlað að því að fyrir hendi væri aðstaða til flakavinnslu úti um landið. "Þarna kaupi ég flökun, frystingu og verkun á föstu verði. Verktakinn er laus við að taka áhættu af fiskkaupum, ég sé um þau og söluna. Svona samstarf er gott fyrir báða aðila."

Guðmundur er einnig með umboðssölu fyrir framleiðendur víða um land. "Við erum með nokkuð fastar rætur í Þorlákshöfn og hér í Hafnarfirði, eins erum við með sambönd fyrir vestan, til dæmis á Flateyri.

Engir veikindadagar

Verðmæti framleiðslunnar í Hrísey í fyrra nam um 1/8 af útflutningsverðmæti fyrirtækisins, eða 50-60 milljónum af um 400 milljónum.

Guðmundur segir að þetta umfang sé heppilegt fyrir einn sölumann, sem er hann sjálfur. Auk þess vinna á skrifstofunni G. Ingasonar hf. Sigríður Jensdóttir bókari, sem er í 70% starfi, og Nicole Ásgeirsson sem er frönsk að ætt og sér mikið um samskipti við Frakkland og skjalagerð.

"Það er stefnt að meiri arðsemi og að geta staðið í skilum með pantanir á réttum tíma og að varan standist gæðakröfur. Framleiðendur ætlast svo til þess að fá sína peninga á umsömdum tíma. Ef maður stendur sig í þessu fær maður aftur tækifæri. Þessi markaður er harður húsbóndi. Svo harður að ég held ég hafi ekki tekið mér veikindadag fá því ég byrjaði sjálfstætt 1987," segir Guðmundur. Hann bætir því við að í fyrra hafi fjölskyldan farið í sitt fyrsta eiginlega sumarleyfi utanlands. Fram að því voru utanlandsferðir notaðar til að heimsækja viðskiptavini.

Til að byrja með var Guðmundur með starfsaðstöðu heima hjá sér. Þá vildi vinnan ná yfir allan sólarhringinn. Nú er vinnudagurinn betur afmarkaður. Guðmundur segist gera ýmislegt til að standast þetta álag. Hann trimmar með Nesklúbbnum, er í golfi og róar hugann með því að mála myndir.

Nýr fiskur dýrastur

Það hefur verið töluverð umræða um útflutning á óunnum fiski í gámum. Hvað finnst Guðmundi um það?

"Það virðist vera lögmálið með fisk að eftir því sem þú snertir hann meira, því meiri hætta er á að þú tapir á honum. Fiskur virðist vera verðmætastur þegar hann er nýdreginn úr sjónum. Þá er hann ómótað hráefni og getur orðið hvað sem er, ferskt flak, saltfiskur eða hvað annað. Almennt gildir að stór og nýr fiskur er dýrastur. Sumar tegundir hentar einfaldlega best að setja í gám, en aðrar ekki."

Guðmundur segir að þeir sem selja sjávarafurðir verði sífellt að greina markaðinn, líkt og verðbréfasalar, finna smugur og nýja möguleika. Það sé mikilvægt að ferðast um og stofna til viðskipta. "Ég á mjög erfitt með að selja "blint", það er þegar ég þekki ekki kaupandann. Maður þarf helst að þekkja bæði framleiðandann og kaupandann til að geta komið til móts við báða. Mistök verða ekki aftur tekin. Allur undirbúningur er því mjög þýðingarmikill. Þetta eru mjög persónuleg viðskipti. Maður sér að oft eru það bara tveir einstaklingar sem ná vel saman, annar hér og hinn erlendis. Svo velta þeir þúsundum tonna á grundvelli þessa viðskiptasambands. Styrkurinn felst í persónulegum kynnum, í þeim felst galdurinn. Auðvitað verður varan að standast væntingar, því maður er dæmdur eftir henni."

Dýrmæt þekking

Guðmundur segir að sala sjávarafurða sé mjög sérhæft fag, eitthvað sem hann treystir sér til að kenna öðrum. "Ég er búinn að vera í þessu í tæp 16 ár og hef aflað mér mikillar vöruþekkingar. En við, þessir sölumenn, höfum ekkert miðlað þessari þekkingu." Það er reyndar ekki alveg rétt því Guðmundur hefur kennt nokkra tíma á hverju ári í Fiskvinnsluskólanum. Hann segir að sér renni til rifja hvernig komið er fyrir þeirri stofnun og telur það m.a. stafa af því að skólinn heyri ekki undir rétt ráðuneyti.

"Það er mikil þörf fyrir endurmenntun og fræðslu í fiskvinnslu og hefur ábyggilega aldrei verið meiri. Við erum að tapa allri okkar gömlu fiskvinnsluhefð. Íslendingarnir sem hafa unnið í þessu eru að hverfa vegna aldurs og það koma útlendingar í staðinn. Þeir eru settir á gólfið og sagt að gera eitthvað tiltekið en það fylgir engin fræðsla. Þessi fiskvinnsluhefð hefur þróast innan sjávarútvegsins og verið hluti af honum, þess vegna á fræðslan að vera á vegum sjávarútvegsráðuneytisins. Þekking eldri kynslóða á sjónum og fiskinum er menningararfur sem ekki má glatast.

Sjávarútvegurinn hefur verið risi í þjóðlífi okkar fram á þennan dag, þótt það sé að breytast. Samt vantar fræðslu og menntun á þessu sviði. Fiskvinnsluskólinn ætti alltaf að vera fullsetinn. Við sem störfum við þetta ættum að miðla þar af þekkingu okkar og reynslu.

Það þyrftu líka að vera pólskir túlkar þar, því erlenda verkafólkið sem nú er komið til starfa í fiskvinnslunni er mjög duglegt. Ég hef ekki rekist á fiskvinnslufólk sem er ósérhlífnara og duglegra en þessir erlendu verkamenn. Það er komið í tísku meðal Íslendinga að þykja ekki fínt að vinna í fiski. Þeir vilja helst sitja í tölvuherbergjum og vera lausir við fisk."

Gæði, ekki magn

Guðmundur segir að hafi 16 ára reynsla kennt sér eitthvað þá sé það að við verðum að hætta að hugsa um fisk í þúsundum tonna. Í staðinn verðum við að læra að skoða hvern fisk fyrir sig - eins og Japanir gera.

"Þeir skoða hverja fisktegund í víðsjá og smásjá, þessi fiskur er svona og hinn hinsegin. Eins skoða þeir hrognin, þessi eru stökk og önnur lin. Við verðum að þekkja fiskinn og hvað hver fiskur er. Það er varla að fólk hér þekki í sundur kolategundirnar. Við verðum að sýna fiskinum meiri áhuga."

Guðmundur segir að eins þurfi menn að vera vakandi fyrir nýjum mörkuðum og þeim verðmætum sem við erum með í höndunum. Til þess þurfi skipulega að afla nýrrar þekkingar.

"Norðmenn halda því fram að það sem við köllum aukaafurðir, slorið sem við höfum gjarnan hent, verði brátt dýrmætara en fiskholdið sjálft. Kóreumenn vilja kaupa magann úr þorskinum, Japanir svilin og allir eru ólmir í hrognin. Þurrkaðir hausar fara til Afríku og þá er búið að selja úr þeim gellurnar til Spánar og Frakklands. Okkur hefur þótt svo sjálfsagt að vaða í fiski upp fyrir haus að við höfum ekki metið hann að verðleikum."

Varðandi framtíðina segist Guðmundur alveg vera til í að skoða að sameinast öðru fyrirtæki eða stækka G. Ingason og auka hlutaféð til að efla fiskkaupasjóð fyrirtækisins. "Mér finnst áhugavert að kaupa á mörkuðum og framleiða í gegnum verktaka. Geta afgreitt pantanir á fljótan og skilvirkan hátt. Þetta er einnig hægt með umboðsmannakerfinu. Tryggir framleiðendur eru mestu verðmæti hvers söluaðila."

Auka þarf fiskneyslu á Íslandi

Guðmundur telur að Íslendingar verði virkilega að taka sig á í fiskneyslu. Ekki síst að fara að borða fleira en bara ýsu. Mataræði þjóðarinnar hafi mikið breyst.

"Við í Hrísey getum útvegað mjög góðan þorsk, til dæmis til leikskóla og mötuneyta, á miklu lægra verði en verið er að borga fyrir ýsuna í dag." Guðmundur segir að þjóðin hafi vanið sig af þorskneyslu í þá daga sem þorskurinn var okkar helsti gjaldeyrir. Það sé nú liðin tíð og orðið tímabært að fólk fari aftur að borða nýjan þorsk.

"Við verðum trúlega einnig að hugsa um heimamarkaðinn, en ekki vera eingöngu með hugann við útflutningsmarkaðina. Við getum boðið betri verð og gæði," sagði Guðmundur Ingason.