Frumkvöðlar mikilvægir hverju samfélagi
Miklar vonir bundnar við nýja „frumkvöðlabylgju“
Viðskiptaáætlanir og virkjun hugmynda
Páll: Viðskiptaáætlun er víðtækari en fjárhagsáætlun, sem margir þekkja, og meira í ætt við almenna stefnuyfirlýsingu. Hún inniheldur skilgreiningu á verkefninu sem á að vinna, markmiðinu og sýn þeirra sem stilla verkefninu upp, framtíð verkefnisins og möguleikum þess. Hvernig á að ná settu marki og hvenær. Markmiðin eru skilgreind í tölum. Viðskiptaáætlunin skiptir miklu máli fyrir þann sem er að velta fyrir sér að fjárfesta í verkefni, hvort sem það er aðstandandinn sjálfur, fjölskylda hans eða fjárfestar sem gjarnan krefjast svona upplýsinga. Það er einnig mikilvægt að skilgreina vel þörfina sem menn ætla að uppfylla. Í viðskiptaáætlun þarf að vera góð lýsing á því hvernig talið er að þörfin muni þróast miðað við ýmis ytri skilyrði og aðstæður á næstu misserum og árum. Fer þörfin vaxandi eða minnkandi? Í lausninni þarf að felast eitthvað sem gefur forskot á mögulega keppinauta, hvort heldur það er ákveðin þekking eða tækni. Auk þess skiptir miklu að í viðskiptaáætluninni komi fram hvort lausnin sé á einhvern hátt vernduð, til dæmis með einkaleyfi eða öðru formi hugverkaréttar eða líkur séu á að slík vernd fáist. Svo þarf að horfa á hópinn sem stendur að verkefninu. Hver er í forystu, hvað um reynslu hans, þekkingu og hæfni? Hvaða fólk er með honum og hver er bakgrunnur þess? Það kemur fyrir að viðskiptaáætlanir leiði í ljós að dæmið gangi ekki upp. Þá er hægt að hafna hugmyndinni áður en miklir fjármunir og tími hafa tapast. Viðskiptaáætlana er þörf
Hver er þörfin fyrir samkeppni af þessu tagi? Ólafur: Þessi samkeppni er ekki síst hvati fyrir þá sem ganga með hugmyndir en hafa ekki fundið farveg til að hrinda þeim í framkvæmd. Hér opnast möguleiki til þess að aðstoða fólk við að koma hugmyndum sínum á framfæri, koma þeim í réttan búning svo hægt sé að greina þær og móta. Össur: Það eru breyttir tímar. Þegar ég var að byrja þá gerði maður fjárhagsáætlanir og stundum góðar slíkar! Viðskiptaáætlanir eru ekki bara gerðar í frumkvöðlafyrirtækjum, sem eru með nýja vöru eða tækni. Þær eiga mjög vel við til dæmis þegar fyrirtæki eru sett á verðbréfamarkað. Viðskiptaáætlanir þarf að gera með jöfnu millibili, fyrirtæki þarf alltaf að vita hvert það ætlar að fara. Þó að þessi samkeppni nú sé miðuð við nýjar hugmyndir þá eru viðskiptaáætlanir nokkuð sem allt atvinnulífið þarf að hafa í gangi. Það sem kannski skortir hvað mest er aðstoð við að setja upp svona áætlanir og að vita hvað maður þarf að vita áður en fé er lagt í hugmyndir. Til dæmis hver markaðurinn er og hvað er fyrir á honum. Viðskiptaáætlun án góðra gagna sem styðja hana er lítils virði. Hvernig væri að fyrsti styrkur sem aðili með góða hugmynd gæti sótt um væri skilyrtur því að hann yrði notaður til að fá viðurkennt ráðgjafafyrirtæki til að gera góða viðskiptaáætlun? Guðfinna: Það er sagt að besta leiðin til að spá um framtíðina sé að skipuleggja hana. Hvað viljum við að gerist? Með viðskiptaáætlun er verið að varða þessa leið á skynsamlegan hátt. Þar er tekið á öllum þáttum sem þarf að skoða. Í skýrslu um samkeppnishæfni í Evrópu kemur fram að Ísland er ekkert sérstaklega framarlega varðandi framleiðni og annað slíkt. Við þurfum að taka okkur á og skoða samkeppnishæfni okkar, sérstaklega með það í huga að líftími vöru og þjónustu er sífellt að styttast. Með nýsköpun getum við byggt upp nýja hagsveiflu og nýja framtíð. Jónína: Ég lærði ekki að gera viðskiptaáætlanir fyrr en ég flutti til Svíþjóðar og hóf rekstur þar. Ég var hálfpartinn neydd til að gera viðskiptaáætlun. Hér á Íslandi hafði það alveg eins byggst á heppni og nokkru öðru að reksturinn gekk vel. En maður kemst bara hálfa leiðina á heppninni, maður þarfnast þekkingar. Ég er íþróttafræðingur og hafði ekki mikið vit á fjármálum. En ég áttaði mig snemma á því að hugmyndir geta skapað fjármagn, en fjármagn ekki hugmyndir. Hver neyddi þig til að gera viðskiptaáætlun í Svíþjóð? Það var bankakerfið. Ég keypti stórt fyrirtæki og fékk strax vilyrði fyrir því að fyrirgreiðsla væri möguleg en varð að skila nákvæmri rekstraráætlun og ítarlegri viðskiptaáætlun. Ég kunni ekki að gera þetta, en það reyndist ekki eins flókið og ég hélt. Það er meira að segja hægt að fá tölvuforrit sem hjálpa manni og mér þótti skemmtilegt að læra þetta. Breyttir tímar krefjast breyttra vinnubragða
Hvers vegna þarf að hvetja fólk til að stofna fyrirtæki? Hefur dregið úr frumkvæði á því sviði hér á landi? Össur: Nýsköpun er að breytast. Karlar eins og ég eru að hverfa, þetta er að verða meiri teymisvinna. Oft eru þróunarverkefni þannig að þau þarf að vinna í stórum hóp, sem eru skynsamlegri vinnubrögð. Það er kannski ekki eins auðvelt og var fyrir einstaklinga, sem fá góða hugmynd, að koma henni áfram. En ef maður hefur nógu góða hugmynd og getur sýnt fram á að hún sé raunhæf, þá sé ég ekkert því til fyrirstöðu að menn fari út í rekstur. Páll: Það þarf uppfinningamann til að það verði til hugmynd. Til að þróa hugmyndina og gera hana að veruleika þarf frumkvöðul. Það er best þegar uppfinningamaðurinn og frumkvöðullinn sameinast í sama einstaklingi, líkt og í Jónínu, Össuri og Helga. Það þarf líka hæfni til að lýsa hugmyndinni og útfærslu lausnarinnar. Við Íslendingar eigum mikið af uppfinningamönnum. Ef til vill getur þessi samkeppni orðið til að hjálpa þeim að ná betri fótfestu. Ólafur: Ég hef engan mælikvarða í sjálfu sér á hvort það er að draga úr nýsköpun hér á landi, en held þó að svo sé ekki. Menn fá enn hugmyndir, en hraðinn hefur aukist í þjóðfélaginu og viðskiptalífinu. Í þessu átaki erum við að bjóða upp á ákveðna tækni til að koma hugmyndum á framfæri. Þannig gæti þetta orðið að gagni og leitt eitthvað af sér. Til okkar [KPMG] koma menn nánast á hverjum degi með hugmyndir sem þeir vilja koma á framfæri. Spurningin snýst um að koma hugmyndunum í þann búning að hægt sé að kynna þær og meta. Það er verið að bregðast við raunverulegri þörf. Össur: Frumkvöðull með góða hugmynd vill fá fjármagn og stuðning til að gera hana að veruleika. Það er mikilvægt að styðja það, en það þarf líka að gera sér grein fyrir að það er bara lítill hluti af dæminu. Til þess að gera viðskiptaáætlun þarf maður að hafa hugmynd um hvað maður ætlar að gera við þessa vöru sem verið er að þróa. Hvernig við ætlum að nálgast markaðinn og selja hana. Það gagnar ekkert að hafa góða vöru ef ekki er hægt að koma henni á markað. Við [í Össuri] erum með fullþróaðar vörur sem verið er að þróa frekar. En mikilvægasta þróunarstarf okkar í dag er ef til vill í markaðsmálum -- ekki í vöruþróun. Til að koma þessari sýn í framkvæmd þarf að gera viðskiptaáætlun. Hún byggist ekki bara á því umhverfi þar sem þróunin fer fram heldur á heildardæminu. Ekki endilega frumlegar hugmyndir
Guðfinna: Það er mikilvægt að það komi fram að hugmynd sem gerð er viðskiptaáætlun um þarf ekkert endilega að vera frumleg, það er meira að segja betra að hún sé ekkert mjög frumleg! Oft sér maður einhverja þörf og möguleika á að bæta lausn á henni við rekstur sem fyrir er. Það er líka hægt að nýta erlenda strauma, sjá fyrir þróun sem á eftir að koma hingað. Það er auðveldara að stofna fyrirtæki sem þú veist að líkist fyrirtæki sem er í sterkum rekstri annars staðar. Hugmynd þarf heldur ekki alltaf að vera kveikja að nýju fyrirtæki. Það þarf einnig að hlúa að hugmyndum sem kvikna innan rótgróinna fyrirtækja svo þær verði til nýsköpunar þar. Albert Einstein var mikill hugsuður. Hann sagði að hann hefði í raun ekki komið fram með neitt nýtt heldur staðið á öxlum annarra sem hefðu lagt grunninn að hans vinnu. Við eigum líka að leyfa okkur að standa á öxlum annarra -- ég er þar að tala um að læra af hugmyndum og verkum annarra -- þó með skilyrði Einsteins: Að taki maður hugmynd þá verði maður að betrumbæta hana! Gott almennt rekstrarumhverfi
Hvernig tekur íslenskt viðskiptaumhverfi við þeim sem kemur með nýja hugmynd og fína viðskiptaáætlun? Er það hvetjandi eða letjandi? Helgi: Umhverfið er svolítið gamaldags, en að mörgu leyti ágætt. Þú spurðir hvernig það væri fyrir mann að koma með nýja hugmynd og viðskiptaáætlun. Ég þekki það ekki, ég stofnaði mitt fyrirtæki ekki þannig og Össur ekki heldur; að koma með fína viðskiptaáætlun og fara að leita að fjármagni. Kannski hafa þeir sem eru hér í því hlutverki að aðstoða við nýsköpun svolítið ranga hugmynd um hvernig nýsköpunarfyrirtæki virka. Mér finnst of mikil áhersla á viðskiptaáætlanir vera pínulítill misskilningur á eðli þess að stofna nýsköpunarfyrirtæki. Ég lít svipað á viðskiptaáætlun og eyðublað. Það er gott að vera duglegur að fylla út eyðublöð og gott að fylla út viðskiptaáætlun á réttan hátt. En nýsköpunarfyrirtæki er bara miklu meira, það er fólk og hugmyndir, áhugi, ákveðinn ferill eða þróun. Er of mikið af eyðublöðum? Helgi: Já og nei. Ísland er að mörgu leyti ágætt fyrir nýsköpunarfyrirtæki. Hér er hægt að fá mjög gott fólk og það er margt gott við umhverfið sem við höfum. En ég held að svona sértækar aðgerðir og sjóðakerfi sé ekki það sem við þurfum. Við þurfum bara gott almennt rekstrarumhverfi, almennar aðgerðir. Ekki einhverja menn sem koma og lesa viðskiptaáætlanir og koma með fullt af peningum í málið. Jónína: Ég er svolítið ósammála þessu og tel að þarna sé eitt stærsta vandamálið á Íslandi. Við höfum gleymt þessum þætti [viðskiptaáætlunum] allt of lengi. Það sem maður getur ekki reiknað út getur maður ekki rekið. Páll: Helgi, fyrirtæki þitt spratt upp úr þekkingarumhverfinu og einhvern veginn fékkstu peninga frá fjárfestum til að koma fyrirtækinu í gang. Finnst þér eðlilegt að menn komi að verkefnum án þess að fá upplýsingar um hvernig eigi að vinna verkið? Helgi: Nei, mér finnst heldur ekki eðlilegt að menn fái yfirleitt neitt án þess að segja hvað þeir ætla að gera við hlutina. Mér finnst ekki eðlilegt að menn fái lán í banka án þess að fylla út eyðublöð og annað slíkt. En menn verða bara að skilja það að viðskiptaáætlun er ekki það sem rekur fyrirtæki. Hún er bara eyðublað til að upplýsa fólk, sem ekki hefur aðstöðu til að kynna sér málið á annan hátt. Viðskiptaáætlun er ágætis plagg og ég hef ekkert á móti þeim sem slíkum, en maður má ekki halda að hún sé það sem málið snýst um. Össur sagði að hann hefði ekki byrjað sitt fyrirtæki á viðskiptaáætlun og hélt að það væri vegna þess að hann væri svo gamaldags. Ég held ekki, hann er bara að reka fyrirtæki sem virkar! Páll: Þegar Össur fór að vinna að sínum þróunarverkefnum þá sótti hann um stuðning til ýmissa verkefna sem voru í gangi og þurfti að sjálfsögðu að standa fyrir sinni hugmynd. Til að starfsfólkið skilji stefnumótun fyrirtækisins þá þarf auðvitað að skilgreina hana. Ég er ekki alveg sáttur við það sem þú segir varðandi viðskiptaáætlanir. Fylla út eyðublöð! Megininntak viðskiptaáætlunar er að frumkvöðullinn lýsi sýn sinni. Það er erfitt að hrinda verkefni af stað í dag án þess að fá stuðning frá öðrum, hvort sem hann er fjárhagslegur eða annars eðlis. Auðvitað vilja aðilar „úti í bæ“ geta lagt mat á hverja þeir eigi að styðja og hverja ekki. Þeir sem komu að verkefni Helga voru bara svo heppnir að þar var maður með hugmynd sem gekk upp. Þeir gerðu ekki kröfur um að hann skrifaði mikla ritgerð um hana til að sannfæra þá. Hugmyndin tókst vel og hann náði miklum árangri. En við þurfum ekki að líta langt til baka og ég get talið upp mörg verkefni sem litu ekkert verr út, þegar frumkvöðlarnir voru að lýsa þeim, heldur en verkefni Helga. En þau reyndust ónýt og menn töpuðu stórfé, meðal annars vegna þess að þeir spurðu ekki réttu spurninganna og báðu ekki um viðskiptaáætlun. Ólafur: Varðandi viðskiptaáætlun er rétt að leggja áherslu á að hún er ekki síst gerð fyrir fyrirtækið sjálft, til að stjórnendur og eigendur geri sér vel grein fyrir því hvert þeir stefna og skilgreini þau markmið sem þeir setja sér. Þetta er ákveðinn ferill sem þarf að fylgja fyrirtækjunum, vera stöðugt í endurskoðun en alls ekki eitthvert eyðublað sem er fyllt út fyrir banka eða lánastofnanir. Það nýtist vissulega í þeim tilgangi, en fyrst og fremst eru þetta áætlanir sem fyrirtækin gera fyrir sig sjálf. Það eru ekki nærri allir sem þurfa á fyrirgreiðslu lánastofnana að halda vegna nýrra áforma eða hugmynda um rekstrarþætti. Er það þá ekkert síður fyrir rótgróin fyrirtæki en frumkvöðla að gera viðskiptaáætlanir? Ólafur: Það eru rótgróin fyrirtæki, til dæmis í sjávarútvegi, sem eru með ákveðna frumkvöðlastarfsemi í gangi, brydda upp á nýjungum, nýrri framleiðslu úr sjávarafurðum og þess háttar. Auðvitað eru gerðar áætlanir um þetta. Helgi, þú nefndir að þú vildir heldur sjá almennar breytingar en sértækar aðgerðir. Hvað áttu við? Helgi: Ég hugsa að við [Flaga hf.] höfum skilað ríkinu tekjum upp á um 50 milljónir á síðasta ári. Síðan gefst okkur kostur á að sækja um alls konar styrki upp á kannski 2--3 milljónir. Mér fyndist miklu betra að það væru lægri gjöld og að fjármagnið fengi að haldast meira inni í fyrirtækjunum, heldur en að fá að koma með alls konar eyðublöð til alls konar sjóða og fá einhverjar milljónir í styrki og lán. Mikilvægt að finna stuðning
Hvernig er íslenskt viðskiptaumhverfi gagnvart nýjum fyrirtækjum samanborið við það sem gerist í helstu viðskiptalöndum? Jónína: Það er mikið til í því sem Helgi var að segja. Ástæða þess að ég hræðist að færast nýtt í fang er allur kostnaðurinn sem því fylgir, auglýsingar og þjálfun starfsmanna. Það er dýrt að vera frumkvöðull! Ég var með sextíu manns í vinnu í Svíþjóð og fyrstu sex mánuðina greiddi ég einungis 40% af launum helmings starfsmanna, á meðan verið var að þjálfa starfsfólkið. Ríkið greiddi það sem á vantaði. Þetta geta Svíar vegna þess að þar er svo mikið atvinnuleysi. Hér er maður alltaf að ráða nýtt fólk því það er svo mikil hreyfing á öllum. Maður þyrfti að fá fyrirgreiðslu líkt og í Svíþjóð meðan verið er að koma rekstri af stað. Ég fékk hugmynd um rekstur hér heima, fór í Nýsköpunarsjóð og fékk aðstoð við að móta hana. Ef ég hefði ekki sjálf átt fjármagn hefði reksturinn ekki komist af stað. Ég fékk ekki lán hjá viðskiptabönkunum nema með því að veðsetja íbúðarhúsið mitt, þótt ég hafi getað sýnt fram á persónulegar eignir. Það dugði ekki. Það sem ég bað um var hlægileg upphæð miðað við það sem ég er búin að velta undanfarin tuttugu ár. Það var ekki fyrr en ég notaði mér persónuleg sambönd í bankakerfinu að ég fékk að breyta yfirdrætti í fimm ára lán. Það er mikilvægt að finna stuðning, bæði frá því opinbera og frá bankakerfinu. Ástæða þess að ég ákvað að prófa bankana var að ég var í nefnd á vegum iðnaðarráðuneytisins sem fjallaði um það hvernig konum tekst að hefja eigin atvinnurekstur. Það er bara gjörsamlega ómögulegt! Ef ég, sem kem með tryggingar -- aðrar en einbýlishúsið mitt, bið um nokkurra milljóna króna lán og er hafnað af þremur stærstu bönkum landsins! Meira að segja bankanum þar sem ég er búin að velta eigum mínum í meira en tuttugu ár. Ég get rétt ímyndað mér einhverja aðra konu sem kemur með viðskiptahugmynd og biður um lán. Það er ekki hlustað á hana nema hún eigi ríkan föður eða sé tilbúin að veðsetja fjölskyldu sína. Áttu við að það hefði verið betur tekið við þér í bönkunum ef þú hefðir verið karlkyns? Jónína: Ég hefði kannski verið beðin um viðskiptaáætlun. Ég spurði hvort ég ætti að skila einhverju, en það var ekki óskað eftir því. Þjóðfélagið er heldur ekki nógu vinveitt smáfyrirtækjum. Ég hef reynt að ná sambandi við stjórnmálamenn, boðið þeim í heimsókn í fyrirtækið, en það er ekki einu sinni hringt til að afþakka boðið. Hrokinn er þvílíkur! Þessu verður að linna, þetta eru ekki persónulegar árásir heldur gagnrýni á kerfið. Við getum ekki sætt okkur lengur við þetta. Guðfinna, hvernig er að stofna fyrirtæki í Bandaríkjunum? Guðfinna: Þar er afskaplega auðvelt að stofna fyrirtæki. Þú ferð í gegnum einfalt ferli og skráir fyrirtækið. Svo ferðu í bankana og lendir í því sama og Jónína hér. Bankarnir eru ekkert hrifnir af áhættufjárfestingum nema þú hafir virkilega skráð þínar hugmyndir, skoðað málin í kjölinn og hafir helst sterka fjárhagslega bakhjarla sem eru tilbúnir að styðja þig. Það er mjög algengt í Bandaríkjunum að fólk fjármagni fyrirtæki í upphafi með greiðslukortum. Þar er auðvelt að fá mörg kort og þá safnast einhverjar þúsundir dollara. En af hverjum 100 nýjum fyrirtækjum sem þar eru stofnuð eru einungis fimm að starfi eftir fyrsta árið. Þar er haft á orði að fyrir hvern amerískan draum sem rætist séu þúsund amerískar martraðir. Ólafur: Það er ekki hægt að segja að íslenskt viðskiptaumhverfi sé óvinsamlegt nýjum fyrirtækjum. Hér hefur gríðarlega margt breyst á síðustu árum. Það er mjög auðvelt að stofna fyrirtæki hér og kerfið er yfirleitt fljótvirkt. Skattareglur hafa verið lagaðar að því sem gerist í samkeppnislöndum okkar að verulegu leyti. Hins vegar hefur kannski minna verið gert af því sem Jónína kom inn á að styðja beinlínis við frumkvöðla í atvinnulífinu með svipuðum hætti og sums staðar annars staðar gerist. Össur: Vegna þess sem Jónína sagði um Svíþjóð vil ég nefna að Svíar hafa lengi notað endurmenntun til að fela atvinnuleysið. Jónína, hvað greiðir þú mikil launatengd gjöld í Svíþjóð? Jónína: Eftir sex mánuðina kemur launatengdur atvinnurekendaskattur [líkt og tryggingargjaldið hér] sem er 33,6% ofan á útborguð laun. En ef ég get sýnt fram á að reksturinn þurfi lengri aðlögunartíma þá getur maður fengið undanþágur. Maður þarf að kunna á sænska kerfið og það er mjög flókið. Þrátt fyrir allt þótti mér auðveldara að hefja atvinnurekstur þar en hér. Maður fann stuðning, til dæmis frá stjórnmálamönnum. Þar er borin mikil virðing fyrir þeim sem þora að hefja rekstur. Össur: Umhverfið hér á landi, bæði viðskiptalega, fjárhagslega og skattalega, tel ég hafa tekið stakkaskiptum og vera í mjög góðu standi í dag borið saman við okkar helstu viðskiptalönd. Til dæmis rákum við framleiðslufyrirtæki í Bandaríkjunum. Við fluttum þessa framleiðslu aftur heim til Íslands vegna þess að það var bæði auðveldara og ódýrara að framleiða hér en í Kaliforníu. Þörf á frumkvöðlum
Páll: Mér hefur fundist umræðan um atvinnumál hér á landi undanfarin ár hafa snúist allt of mikið um það sem er í stað þess sem koma skal. Hverjir bjuggu til fyrirtæki eins og Harald Böðvarsson, Hraðfrystihús Eskifjarðar hf. og mörg önnur stór sjávarútvegsfyrirtæki? Það voru frumkvöðlar fyrstu áratuga þessarar aldar. Hverjir bjuggu til helstu iðnfyrirtækin? Það voru frumkvöðlar eftirstríðsáranna. Undirstöðufyrirtækin í efnahagslífi okkar í dag eru búin til af frumkvöðlum. Þess vegna þurfum við stöðugt nýja frumkvöðla sem stofna ný fyrirtæki. Það hafa allt of fá fyrirtæki orðið að einhverju á síðustu 20 árum. Á árunum upp úr 1980 reis hér mikil bylgja fyrirtækja sem framleiddu tæki fyrir sjávarútveg, það voru stofnuð gríðarlega mörg fyrirtæki, sjálfsagt á bilinu 60--80 talsins. Af þeim eru ef til vill tíu til fimmtán til í dag og sum þeirra mjög blómleg, til dæmis Marel. En hugsið ykkur, ef við hefðum stofnað 300 fyrirtæki! Ættum við þá tuttugu fyrirtæki á borð við Marel? Það þarf meiri umræðu, meiri skilning, hvatningu og svigrúm fyrir frumkvöðla til að komast áfram. Össur: Ég get tekið undir það sem Páll segir. Við sjáum það í þessu Europe's 500 umhverfi. [Valin hafa verið 500 framsæknustu fyrirtæki og frumkvöðlar í Evrópu. Össur hf. komst á listann þegar hann var fyrst settur saman árið 1995. Í fyrra var nýr listi valinn og Össur hf. hélt sínu sæti í þriðja sinn sem listinn er valinn. Við bættust fimm önnur íslensk fyrirtæki: Atlanta, Nóatún, Samherji, Tæknival og Vöruveltan (10--11).] Það sýnir sig að það eru þessi litlu frumkvöðlafyrirtæki sem vaxa mjög hratt og skapa flest atvinnutækifæri. Stórfyrirtækin eru aftur á móti að segja upp fólki og draga saman seglin. Þessi þróun er stöðugt í gangi. Við verðum að gera okkur grein fyrir þessu og styðja við alla vaxtarbrodda sem sýna sig. Guðfinna: Þegar Clinton-stjórnin tók fyrst við völdum í Bandaríkjunum hafði hún á stefnuskránni að skapa skilyrði fyrir smáfyrirtæki til að auka hagvöxt. Það var mikil umræða, útvegað fjármagn og stuðlað að menntun þannig að um samræmt átak var að ræða. Allt lagðist á eitt, rekstrarumhverfið, löggjöfin og það sem snýr að stjórnmálunum og miðlun þekkingar. Ég held að þessi samkeppni [um viðskiptaáætlanir] muni auka umræðuna um nauðsyn þess að virkja hugvitið. Það er svo mikið af því! Hér er ein leið -- ekki eyðublað -- heldur agað hugsanaferli sem leyfir manni að setja fram hugmynd. Ef til vill verður úr henni fyrirtæki sem skilar jafnvel eins og þau sterkustu sem við höfum átt í fjöldamörg ár. Við vitum ekki hvað kemur, en ef við ætlum að sofna á verðinum þá er ég hrædd um að við munum dragast mikið aftur úr. Á öldinni nýju, sem við erum að sigla inn í, munum við búa við þekkingarhagkerfi. Við munum selja meira og meira hugvit og þekkingu. Það er kominn tími til að við einbeitum okkur að því eins víða og hægt er í þjóðfélaginu að virkja hugvitið til að skapa hagkerfi framtíðarinnar. Nú erum við á hápunkti efnahagskúrfu og eigum að fara að byggja næstu kúrfu svo kúfurinn af henni taki við þegar þessi fer að dala. Verum svolítið bjartsýn og hugum að þeim möguleikum sem við höfum! Virkan stuðning stjórnvalda -- einfaldara kerfi
Þurfa stjórnvöld að verða sér betur meðvitandi um þarfir frumkvöðlafyrirtækja? Þarf hið opinbera að grípa til einhverra frekari aðgerða til að stuðla að nýsköpun? Helgi: Innanlandsmarkaður er ákaflega mikilvægur fyrir fyrirtæki sem stefna á utanlandsmarkað. Ég held að það sé mjög mikilvægt að stjórnvöld og opinberar stofnanir séu jákvæðar gagnvart því að kaupa vörur af slíkum fyrirtækjum. Ég veit ekki hvernig Össuri gengur að selja Tryggingastofnun, en ég get alveg ímyndað mér að þar hafi verið tekist á um hverja krónu. Af hverju þarf ríkisvaldið að vera að takast á við íslensku fyrirtækin um verð? Af hverju er það ekki tilbúið að kaupa vörur á eðlilegu verði og styðja atvinnulífið þannig? Ég er mjög ánægður yfir að hafa átt viðskipti við íslensk sjúkrahús, en allar vörur sem við seljum hér á landi eru seldar á hálfvirði miðað við það sem við fáum fyrir þær erlendis. Við erum að styrkja sjúkrahúsin í landinu um leið og við erum að byggja upp okkar fyrirtæki! Össur, er þetta einnig þín reynsla? Össur: Nei, en það er ekkert eðlilegt við það að innlend framleiðsla sé keypt á hálfvirði ef hún er jafn góð og erlend framleiðsla. Hitt er annað mál að innlenda framleiðslu á ekki bara að kaupa fyrir það að hún er innlend. Þessi markaður er bara svo pínu, pínulítill að við getum nánast gleymt honum. Ef við ætlum okkur eitthvað þá verður það að vera erlendis. Páll: Eins og Helgi bendir á þá skiptir það miklu í þroskaferli fyrirtækja að fá frekar hvatningu en mótlæti. Það þarf að endurskoða reglugerðafarganið sem menn verða að berjast í gegnum hér þegar verið er að koma atvinnurekstri á legg, að ég tali ekki um ef menn ætla í útflutning. Ég hef sjálfur mætt ótrúlegum viðhorfum innan kerfisins gagnvart því að fyrirtæki ætla að flytja út. Þetta er eitt af því sem menn eru að horfa til í flestum nágrannalöndum. Nú er Small Business Administration í Bandaríkjunum [opinber stofnun um málefni smáfyrirtækja] farin að halda námskeið um atvinnulífið fyrir opinbera starfsmenn. Nemendurnir koma úr ráðuneytum og öðrum stofnunum sem fást við atvinnulífið en kennararnir úr atvinnulífinu eru frumkvöðlar og aðrir. Síðan eru sérfræðingar sem fara í gegnum öll eyðublöðin og kanna hvort ekki er hægt að fækka þeim, auðvelda fólki að komast áfram! Svona nokkuð væri vert að skoða hér. Guðfinna: Ég þekki vel þetta „Low Doc“ (fá skjöl) átak, þetta er stefna bandarísku stjórnarinnar. Það er hreinlega klippt á skrifræðið. Þarf að fækka eyðublöðum hér? Páll: Ef til vill eru eyðublöðin ekki vandamálið heldur viðhorfin. En er það ekki undarlegt að hér skuli útflytjendur fá mótbyr í kerfinu? Össur: Ég tel að við höfum fengið mjög góðan stuðning hjá Útflutningsráði og fleiri aðilum. Ég man ekki eftir neinum hindrunum sem lagðar hafa verið í okkar veg. Ólafur: Ég held að það þurfi að gera viðhorfið hjá ýmsum opinberum stofnunum viðskiptavænna heldur en það er í dag. Það á bæði við um starfsmenn skattyfirvalda og annarra opinberra stofnana sem fyrirtæki þurfa að eiga viðskipti við. Ég held að þessi hugmynd, að kynna opinberum starfsmönnum meira viðskiptalífið og fyrirtækjarekstur almennt, sé mjög góð. Að vísu taka opinberir starfsmenn talsverðan þátt í námskeiðum sem haldin eru fyrir fyrirtæki, en þetta mætti gera með skipulegri hætti og markvissari. Össur: Það þarf meiri þjónustuanda í kerfið. Þetta kerfi er ekki fyrir sjálft sig heldur þjóðfélagið. Söguleg skýring
Hver er skýringin á þessu viðhorfi? Guðfinna: Ég held að skýringin sé söguleg, líkt og viðhorfið gagnvart bankamönnum frameftir öldinni þegar maður þurfti helst að koma uppstrílaður til bankastjóra. Ég held að viðskiptavinahugtakið sé ekki nógu þroskað sumstaðar. Þó held ég að þetta sé misjafnt eftir því hvaða stofnun við erum að tala um. Ólafur: Ég held að þetta sé sögulegt eins og þú segir. Ég var nú í kerfinu sjálfur í átta ár og maður kynntist þessu ágætlega. Þetta embættismannavald hefur verið mjög ríkt í mönnum sem eiga kannski að veita atvinnulífinu þjónustu. Össur: Já, skýringin er söguleg. Ef farið væri að skoða ástæðurnar fyrir þessu þá höfum við ekki verið í stríði í þúsund ár og eigum ekki her sem aðrar þjóðir nota til að styðja og magna konungs- og embættismannavöld. Kannski lítur embættismannaskari okkar svo á, af sögulegum ástæðum, að hann þurfi að hafa stjórn á þessum lýð sem byggir landið! Frjór jarðvegur fyrir frumkvöðla
Össur: Ég held að Íslendingar séu um margt svolítið sérstæðir og að hér sé afskaplega frjór jarðvegur fyrir frumkvöðla og gerjun sem þurfi að hlúa að. Ástæðan fyrir því að ég er ekki feiminn við að segja þetta er að í þessu Europe's 500 samstarfi erum við langt fyrir ofan alla aðra, miðað við höfðatölu. Ef við skoðum Stóra-Bretland og hvaðan fyrirtæki koma í þetta Europe's 500 safn eru 70% frá Skotlandi. Af hverju er það? Kannski er svolítið önnur menning í Skotlandi, kannski svolítið betur hlúð að því. Í Skotlandi sem hreinlega menntar frumkvöðla á mjög óhefðbundinn hátt er ýmislegt sem ég held að við gætum skoðað nánar. Guðfinna: Össur nefndi þarna Skotland. Í Viðskiptaháskólanum höfum við verið að horfa á að á vissum stöðum er markvisst verið að mennta frumkvöðla. Við erum byrjuð með námskeið fyrir frumkvöðla í viðskiptadeildinni okkar. Það er gaman að sjá hvað nemendurnir eru frjóir og sjá ekki allar hindranirnar sem við þessi eldri sjáum. Ég held að við þurfum að beina athyglinni meira að unga fólkinu okkar. Í einni heimsókn minni hingað, meðan ég bjó úti, var fréttapistill í sjónvarpinu og talað við ungt fólk í háskólanum. Það vakti athygli mína hvað stór hluti unga fólksins virtist sjá framtíð sína í útlöndum. Ég held að breytt viðhorf til nýsköpunar geti stuðlað að því að hér verði fleiri og betri tækifæri fyrir unga fólkið okkar. Össur: Við skulum ekki gleyma því að heimskt er heimaalið barn. Í okkar fyrirtæki er margt háskólamenntað fólk sem yfirleitt hefur farið utan, fengið þar reynslu bæði í námi og starfi. Það teljum við mikilvægt og mikinn kost. Guðfinna: Ég á við að hér sé mikilvægt að skapa skilyrði til að fólkið komi til baka. Fleiri konur til forystu
Páll: Hér á landi hafa ekki verið gerðar neinar rannsóknir, hvorki í háskólum né annars staðar, á því hvernig frumkvöðlaumhverfi okkar er. Hverjar eru hindranirnar, hver árangurinn, hvernig er þróunin, hvar stöndum við samanborið við aðrar þjóðir? Bandaríkjamenn hafa gert miklar rannsóknir og meðal annars komist að því að konur verði fyrirtækjaleiðtogar næstu aldar. Það er vegna þess að á næstu öld mun þekkingin skipta mestu máli og hæfnin til að veita þekkingarhópum forystu. Til þess þarf mjúka stjórnendur en ekki einvalda -- þessa hörðu stjórnendur. Eins og Össur sagði þá er farið að vinna svo miklu meira í hópum. Í fyrra voru konur í fyrsta skipti í meirihluta þeirra sem stofnuðu fyrirtæki í Bandaríkjunum. Við þurfum á þessu að halda og það myndi styrkja samkeppnisstöðu okkar á heimsmarkaði. Í Bandaríkjunum er einnig lögð mikil áhersla á að hvetja minnihlutahópa og innflytjendur til að stofna fyrirtæki. Þetta er fólk sem sér hlutina í nýju ljósi og lætur sér detta eitthvað nýtt í hug. Þetta er athyglisvert að skoða með tilliti til okkar samfélags og þess hvað umræðan um atvinnulífið er einhæf. Hún er eiginlega öll um fyrirtækin á Verðbréfaþinginu, þau sem eru stærst og vaxa mest. Svo er talað við starfsmenn verðbréfafyrirtækjanna. Það er mikil umfjöllun um hlutabréf, verðbréfamarkaði og allt sem að því snýr. Umræðan um frumkvöðla, frumkvöðulshugsun, nýsköpunarþörf og þess háttar er alltof lítil. Hún var töluverð á níunda áratugnum. Svo kom kreppa og það fór illa fyrir mörgum nýsköpunarfyrirtækjum því þau höfðu ekki fjárhagslegt úthald. Það tapaðist mikið af peningum sem fóru eftirlitslausir í hugmyndirnar. Þá var eins og menn misstu áhugann á þessu og hann hefur ekki vaknað síðan. Við vonum að þetta átak verði til að glæða hann að nýju.
Guðfinna S. Bjarnadóttir
Rektor Viðskiptaháskólans í Reykjavík, lauk Ph.D. doktorsprófi í sálfræði með áherslu á stjórnun frá West Virginia háskólanum 1991. Hún starfaði í Bandaríkjunum eftir nám, síðast sem forstjóri ráðgjafafyrirtækisins LEAD Consulting 1991 til 1999. Helgi Kristbjarnarson
Læknir og lífeðlisfræðingur. Hann lauk doktorsprófi við Karolinsku stofnunina í Stokkhólmi 1983, starfaði við geðdeild Landspítalans til 1996 en hefur síðan starfað sem forstjóri Flögu hf. Helgi hefur unnið að rannsóknum á svefni og svefnsjúkdómum. Jónína Benediktsdóttir
Íþróttafræðingur frá Mc-Gill háskólanum í Montreal í Kanada. Stofnaði Stúdíó Jónínu og Ágústu og Púlsinn á Akureyri. Keypti Studio Aktiverum í Helsingborg og var valin atvinnurekandi ársins í Svíþjóð 1997. Stofnaði Planet Pulse á Hótel Esju sama ár. Ólafur Nilsson
Löggiltur endurskoðandi 1964. Rak eigin endurskoðunarstofu til 1967, skattrannsóknarstjóri 1967-1975 en stofnaði þá ásamt Guðna S. Gústafssyni og Helga V. Jónssyni Endurskoðun hf, nú KPMG Endurskoðun hf. sem er stærsta endurskoðunar- og ráðgjafafyrirtæki landsins. Páll Kr. Pálsson
Framkvæmdastjóri Nýsköpunarsjóðs frá 1997. Hagverkfræðingur að mennt frá Tækniháskólanum í Berlín. Var meðal annars framkvæmdastjóri Iðntæknistofnunar 1986-91, Vífilfells 1991-94 og Sólar hf. 1994-97. Hefur kennt við Háskóla Íslands frá 1991. Össur Kristinsson
Stoðtækjafræðingur, stofnandi og aðaleigandi Össurar hf. Lauk námi í Svíþjóð 1971 og stofnaði fyrirtækið sama ár. Frumkvöðull og uppfinningamaður á sviði stoðtækjasmíði og hefur hlotið fjölda viðurkenninga innan lands og utan.
