Ástæðu þess að álfyrirtækin þrjú fengu undanþágu fyrir gjaldeyrisreglum Seðlabankans og komust þar með hjá því að virða gjaldeyrishöftin má rekja til samnings sem íslenska ríkið gerði við Alusuisse (nú Alcan) árið 1966 en í honum var ákvæði um gjaldeyrisfrelsi.

Stóru álfyrirtækin þrjú hafa verið undanþegin gjaldeyrisreglum Seðlabankans. Eðlilegt þótti vegna jafnræðis að öll fyrirtæki með fjárfestingarsamninga við ríkið hefðu sömu heimildir og Alcan, samkvæmt upplýsingum frá Seðlabankanum.

Krónur á betra gengi erlendis

Álfyrirtækin Alcoa Fjarðaál og Alcan á Íslandi hafa stundað viðskipti með krónur erlendis. Fyrirtækin hafa verið í þeirri aðstöðu að geta keypt krónur erlendis á mun betra gengi en hér á landi og því fengið mun fleiri krónur fyrir hverja evru. Fyrirtækin hafa því ekki verið að skila gjaldeyrinum heim í samræmi við það markmið Seðlabankans að styrkja gengi íslensku krónunnar.

Ólafur Teitur Guðnason, upplýsingafulltrúi Alcan á Íslandi, segir að fyrirtækið hafi fengið staðfestingu á því hjá Seðlabankanum að það væri undanþegið gjaldeyrisreglunum.

Á fimmta tug undanþegin

„Það er meðal annars á grundvelli fjárfestingarsamnings Alcan [við íslenska ríkið],“ segir Ólafur. „Við höfum alltaf tekið heim það sem við þurfum fyrir innlendum kostnaði,“ segir Ólafur. Hann segir að fyrirtækið hafi nú látið af viðskiptum með krónur erlendis. Að sögn Ólafs setti Alcan sig í samband við Seðlabankann þegar fram kom í fjölmiðlum að bankinn væri með undanþágu þess til athugunar. Í þessum samskiptum hafi Seðlabankinn látið í ljós þann vilja sinn að Alcan léti af þessum viðskiptum og fyrirtækið hafi orðið við þeirri beiðni.

Samkvæmt gjaldeyrisreglum Seðlabankans geta fyrirtæki, sem hafa yfir 80% af tekjum og gjöldum erlendis, fengið undanþágu frá tilteknum ákvæðum reglnanna. Þetta er annars konar undanþága en undanþága álfyrirtækjanna. Fyrirtækin þurfa að senda inn sérstaka umsókn og sýna fram á að þau uppfylli skilyrðin. Fjörutíu og fjögur fyrirtæki njóta í dag slíkrar undanþágu.

Seðlabankinn mun á næstunni funda með tuttugu stærstu fyrirtækjunum á listanum til þess að ræða undanþágurnar. Eins og seðlabankastjóri benti á í Morgunblaðinu á laugardag er tilgangur undanþágu ekki sá að fyrirtækin hagnist sérstaklega á gjaldeyrisreglunum, en þau eru í aðstöðu til þess að gera slíkt eins og staðan er í dag.