Seðlabanki Íslands. mbl.is/Golli

Alþjóðlega lánshæfismatsfyrirtækið Standard & Poor's breytti í kvöld horfum ríkissjóðs úr stöðugum í neikvæðar. Segir í tilkynningu frá S&P að svo geti farið að fyrirtækið lækki lánshæfismat ríkissjóðs Íslands um eitt eða tvö þrep innan mánaðar. Lánshæfismatinu er hins vegar ekki breytt að þessu sinni einungis horfum. Mat S&P er því það sama og það var þar til á gamlársdag en þá var horfum breytt úr neikvæðum í stöðugar.

Telur S&P að það að forseti Íslands beitti neitunarvaldi og skrifaði ekki undir Icesave-lögin geti  frestað endurskoðun á lánasamningi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Ef það gerist megi búast við lækkun á lánshæfiseinkunn ríkissjóðs. Jafnframt hafi áhrif  staða íslensku krónunnar og viðvarandi gjaldeyrishöft. 

S&P staðfestir einkunnir sínar fyrir skuldbindingar ríkissjóðs til langs og skamms tíma, „BBB-/A-3“ fyrir erlendar skuldbindingar og „BBB+/A-2“ fyrir innlendar skuldbindingar með neikvæðum horfum.

Það að horfur eru neikvæðar þýðir að auknar líkur eru á lækkun ef pólitískur óstöðugleiki eykst og fjárhagslegur stöðugleiki ríkissjóðs versnar vegna ákvörðunar Ólafs Ragnars, Grímssonar, forseta Íslands, að skrifa ekki undir Icesave-lögin sem samþykkt voru á Alþingi þann 30. desember sl.

Vegna synjunar þá gera starfsmenn S&P ráð fyrir því útborgun af þeim 2,3 milljörðum dala sem lánasamningur AGS hljóðar upp á  frestist og jafnvel einhverjar breytingar verði gerðar á þeim skilyrðum  sem fylgja láninu, að því er haft er eftir Kai Stukenbrock, sérfræðingi S&P í fréttatilkynningu.

Hann segir að lánasamningurinn við AGS sé undirstaða undir gjaldeyrisforða Seðlabanka Íslands sem nú sé um 2,5 milljarðar evra. Stukenbrock á ekki von á öðru en að innan mánaðar verði komið í ljós hvort lánshæfiseinkunn íslenska ríkisins lækkar eða ekki. Hvort stjórnvöldum takist að endurreisa traust fjárfesta og getu ríkisins til fjármögnunar.

„Það að lánshæfismat Ríkissjóðs Íslands hafi verið sett á athugunarlista gefur til kynna líkur á lækkun lánshæfismats ef stjórnmálaleg óvissa fer vaxandi og felur í sér að áfram reyni á greiðslugetu gagnvart útlöndum í kjölfar þess að forseti Íslands, Ólafur Ragnar Grímsson, beitti neitunarvaldi gagnvart „Icesave-lögunum“ sem Alþingi samþykkti 30. desember 2009.

Sú löggjöf sem neitað var staðfestingar hefði tryggt ríkisábyrgð á láni frá hollenskum og breskum stjórnvöldum til íslenska innstæðutryggingasjóðsins. Með því láni hefði á hinn bóginn hollenskum og breskum stjórnvöldum verið endurgreitt fyrir bætur þeirra til innstæðueigenda í Icesave, sem var útibú hins fallna Landsbanka í Hollandi og Bretlandi.

Lausn Icesave-málsins er forsenda fyrir tvíhliða viðbótarfjármögnun frá Norðurlöndum sem er hluti af samkomulagi Íslands og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Vegna þess að málinu var synjað staðfestingar væntum við þess að útgreiðslur á þeim 2,3 milljörðum Bandaríkjadala sem eftir eru af samkomulaginu við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn frestist og að forsendur áætlunarinnar kunni að þarfnast endurskoðunar, hugsanlega með því m.a. að hækka markmið um frumjöfnuð ríkissjóðs. Fjármögnunin er lykillinn að því að auka við gjaldeyrisvarasjóð Seðlabankans (nú u.þ.b. 2,5 milljarðar evra) og að mögulegt verði með tímanum að afnema þau gjaldeyrishöft sem sett voru síðla í nóvember 2008. 

Í kjölfar synjunarinnar geta stjórnvöld nú valið um það að vísa löggjöfinni í þjóðaratkvæðagreiðslu, en þá gerum við ráð fyrir að hún verði felld, eða að draga löggjöfina til baka. Í hvoru tilfelli um sig virðist ólíklegt að deilan verði leyst á næstunni.

Við búumst við að komast að niðurstöðu um lánshæfismatið í þessum mánuði þegar frekari upplýsingar liggja fyrir um vilja stjórnvalda til að grípa til aðgerða sem gætu endurvakið tiltrú fjárfesta og um aðgang hins opinbera að erlendu lánsfé. Ef málið verður áfram í pólitískum ógöngum eða ef við metum það svo að þróun mála hafi haft áhrif á aðgang Ríkissjóðs Íslands að erlendu lánsfé, þá gætum við lækkað einkunnir um eitt eða tvö þrep," að því er segir í rökstuðningi S&P.

 Þann 31. desember breytti S&P horfum úr neikvæðum í stöðugar. Endurskoðunin á horfunum byggðist á því að 30. desember 2009 samþykkti Alþingi frumvarp um ríkisábyrgð fyrir láni frá hollenskum og breskum stjórnvöldum til tryggingasjóðs innstæðueigenda. „Með þessu láni uppfyllir Ísland skuldbindingar sínar um að bæta eigendum Icesave-innstæðna í útibúum hins gjaldþrota Landsbanka í Hollandi og Bretlandi. Við væntum þess að forseti Íslands muni undirrita lögin þegar þar að kemur," að því er fram kom í tilkynningu frá S&P á gamlársdag.

„Þótt samþykkt Alþingis á Icesave-samningnum muni auka verulega á almenna skuldabyrði ríkissjóðs er hún mikilvægt skref í þá átt að hægt verði að greiða út allt að 2,3 milljarða evra lán frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og tvíhliða lánin frá Norðurlöndunum,“ segir Moritz Kraemer sérfræðingur hjá Standard og Poor´s. Þessir fjármunir munu styrkja lausafjárstöðu Íslands, sem er ennþá veik, með því að styrkja gjaldeyrisvarasjóð Seðlabankans (nú u.þ.b. 2,5 milljarðar evra). Með því að styrkja gjaldeyrisvarasjóðinn eru sköpuð skilyrði til þess að mögulegt verði að losa um þau gjaldeyrishöft sem voru sett síðla í nóvember 2008.

Meðal annarra mikilvægra og jákvæðra tíðinda sem nefna má er að lokið hefur verið við endurskipulagningu gjaldþrota banka og samþykkt hefur verið aðhaldssamt fjárlagafrumvarp fyrir árið 2010, sem er stutt metnaðarfullri aðhaldsáætlun næstu misserin í því skyni að koma halla ríkissjóðs sem nú nemur um 13% af vergri landsframleiðslu (áætlaður 2009) aftur í jafnvægi árið 2013. Þó að við teljum óvíst að þetta markmið náist gerum við ráð fyrir að áætlunin í ríkisfjármálum haldi heildarskuldum ríkissjóðs innan við 130% af vergri landsframleiðslu árið 2010, en eftir þann tíma álítum við að þær lækki smám saman. Ef staðið verður við hina aðhaldssömu áætlun í ríkisfjármálum árið 2010 og næstu ár þar á eftir verður hámark hreinna skulda ríkissjóðs að okkar mati áfram nálægt 100% af vergri landsframleiðslu. Þessar ályktanir byggjast á því að það takist að losa um höft á fjármagnshreyfingar án þess að það leiði til gengisfalls íslensku krónunnar að nýju, enda mundi það ekki aðeins leiða til hækkunar erlendra skulda í íslenskum krónum talið, heldur einnig grafa undan hagvexti í framtíðinni og þar með tekjuhorfum. Samþykkt hins óvinsæla Icesave-samnings, sem hafði dregist mjög og olli miklum deilum á árinu 2009, mun að okkar mati efla traust fjárfesta á getu stjórnvalda til að setja fram og hrinda í framkvæmd heildstæðri stefnu og tryggja nauðsynlegt erlent fjármagn. Þetta er einnig talið draga úr líkum þess að afnám gjaldeyrishafta fari úr böndunum og ætti að breyttum breytanda að styðja við gengi krónunnar. Endurfjármögnun bankanna lauk í desember 2009 og nam 13% af vergri landsframleiðslu, en það var aðeins helmingur af þeim kostnaði fyrir ríkisjóð sem upphaflega hafði verið gert ráð fyrir. Engu að síður eru skuldir sem hugsanlega gætu fallið á ríkissjóð áfram verulegar, þar sem óvissa ríkir um gæði eigna í umhverfi yfirskuldsetts einkageira, djúprar kreppu og mikils atvinnuleysis. Í ljósi þess hve skuldir einkageirans eru í miklum mæli í erlendum gjaldmiðlum mundi frekari gengislækkun krónunnar auka á þessa áhættu.

„Í stöðugum horfum vegast á erfiðleikar vegna hins háa skuldahlutfalls hins opinbera og viðkvæmra ytri skilyrða annars vegar og sannfæring okkar um að íslenska þjóðarbúið og stofnanir þess búi yfir þeim sveigjanleika sem þarf til að glíma við þessa erfiðleika hins vegar,“ sagði Moritz Kraemer, í tilkynningu S&P frá 31. desember.

Sjá nánar á vef Seðlabanka Íslands