DAX-vísitalan þýska tók dýfu í fyrradag. reuters

Örn Arnarson ornarnar@mbl.is

Það verður seint sagt að ákvörðun Moody's um að lækka lánshæfiseinkunn frönsku bankanna Société Générale og Crédit Agricole hafi komið sem þruma úr heiðskíru lofti. Skýr teikn eru á lofti um að skuldakreppan á evrusvæðinu, sem skall á með fullum þunga þegar gríska ríkið rambaði á barmi gjaldþrots í fyrravor, muni haldast í hendur við alvarlega bankakreppu sem mun ná til stærstu banka evrusvæðisins.

Vissulega felast engin nýmæli í orsakasamhenginu milli skuldakreppu fullvalda ríkja á evrusvæðinu og aðþrengdrar stöðu evrópskra fjármálafyrirtækja þó svo að birtingarformið sé ólíkt frá einu landi til annars. Á meðan skulda- og fjármögnunarvandi ríkja á borð við Grikkland og Spán hefur leitt til þess að Evrópski seðlabankinn hefur neyðst til að halda fjölda banka í þessum ríkjum á floti með nánast ótakmörkuðu aðgengi að lausafé leiddi ákvörðun írskra stjórnvalda, um að tryggja allar skuldbindingar bankakerfis landsins, til þess að þau neyddust til að leita eftir neyðarláni hjá ESB og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum.

Gengislækkun í kjölfar álagsprófs

Hins vegar hefur kastljós fjárfesta í auknum mæli beinst að stöðu stærstu bankanna á evrusvæðinu að undanförnu eða allt frá því í sumar þegar niðurstaða álagsprófs evrópska fjármálayfirvalda var kunngjörð. Sem kunnugt er sýndu niðurstöður prófsins að staða bankakerfisins væri þrátt fyrir allt góð. Niðurstaða prófsins sýndi að aðeins níu bankar af þeim 91 sem það þreyttu þyrftu á endurfjármögnun að halda til þess að uppfylla kröfur um lausafjárstöðu ef aðstæður á mörkuðum versnuðu enn frekar og áætlað var að endurfjármögnunarþörfin við núverandi aðstæður væri aðeins 2,5 milljarðar evra.

Forsendur álagsprófsins vöktu furðu og þóttu býsna léttvægar. Þróunin á hlutabréfamörkuðum frá því niðurstöðurnar voru birtar endurspeglar þá skoðun. Gengi hlutabréfa þýskra, franskra og ítalskra banka hefur fallið um 40% frá því í sumar og enn sér ekki fyrir endann á þeirri þróun. Þungavigtarmenn í fjármálaheiminum hafa lýst því yfir að evrópskir bankar séu verulega undirfjármagnaðir. Eitt fyrsta verk Christine Lagarde á framkvæmdastjórastóli AGS var að brýna fyrir evrópskum stjórnvöldum að ekki væri unnt að fresta endurfjármögnun bankakerfisins. Fregnir herma að sérfræðingar AGS telji að evrópskir bankar þurfi um 200 milljarða evra í endurfjármögnun miðað við núverandi markaðsaðstæður. Ennfremur lýsti Josef Ackermann, forstjóri Deutsche Bank, því yfir á dögunum að fjöldi evrópskra banka færi á hausinn ef þeim væri gert að færa stöður sínar í ríkisskuldabréfum evrusvæðisins til bókar á markaðsverði.

Ginnungagapið sem fer stækkandi á evrópska bankamarkaðnum

Af þessu má sjá að það er stækkandi ginnungagap í efnahagsreikningum evrópskra banka og enn sem komið er hafa menn ekkert gert til þess að takast á við vandann sem af honum stafar. Sumir sérfræðingar hafa borið þetta saman við undirmálslánakreppuna í Bandaríkjunum fyrir nokkrum árum. Í evrópska tilfellinu er fjármögnun banka og fjármálafyrirtækja á hallarekstri verst stöddu evruríkjanna, í formi kaupa á ríkisskuldabréfum þeirra, einhverskonar undirmálslán – það er að segja lán á kjörum sem eru í engu samræmi við áhættuna sem lánveitingunni fylgir. Segja má að þegar fjárfestar hafi gert sér grein fyrir þessu hafi ávöxtunarkrafan á ríkisskuldabréf ríkja á borð við Grikkland, Írland, Portúgal, Spán og Ítalíu rokið upp þangað til þrjú fyrstnefndu ríkin gátu ekki fjármagnað sig lengur á markaði og þurftu því að leita eftir neyðarlánum aðildarríkja ESB og AGS.

Ljóst er að ofangreind neyðarlán, samhliða gríðarlegum aðhaldsaðgerðum í verst stöddu ríkjunum, munu hvorki leysa skuldavanda þeirra né leysa þann vanda sem steðjar að vegna skorts á samkeppnishæfni gagnvart öðrum evruríkjum í fyrirsjáanlegri framtíð. Þetta endurspeglast í verðlagningu fjármálamarkaða á skuldabréfum viðkomandi ríkja og þar af leiðandi stendur bankakerfið frammi fyrir verulegum afskriftum vegna þessa. Ennfremur hafa tilraunir leiðtoga evrusvæðisins til þess að koma böndum á vandann enn engum árangri skilað. Í þessu samhengi má nefna að ákvörðunin um að stækka björgunarsjóðinn sem settur var á laggirnar í sumar varð ekki til þess að lægja öldurnar. Eins og bent var á þegar ákveðið var að stækkja sjóðinn dugði stærð hans til þess að styðja við bakið á grískum, írskum og portúgölskum stjórnvöldum, en hins vegar gæti hann ekki ráðið við þau fjárútlát sem myndu fylgja í kjölfarið ef fjármálamarkaðir myndu lokast fyrir ítölskum og spænskum stjórnvöldum. Í framhaldinu hefur svo verið stigvaxandi söluþrýstingur á ítölsk og spænsk ríkisskuldabréf á mörkuðum og tilraunir stjórnvalda í Róm og í Madríd til þess að sannfæra fjárfesta um trúverðugar efnahagsaðgerðir til þess að koma böndum á skuldavandann hafa ekki borið áþreifanlegan árangur.

Skuldaafskiftir ríkja ómögulegar á meðan bankana skortir fjármagn

Evrópskir bankar eru því á milli steins og sleggju. Nánast óhugsandi er að þeir geti endurfjármagnað sig óstuddir á meðan skuldakreppan ríkir á evrusvæðinu og við það bætist að versnandi hagvaxtarhorfur á svæðinu í heild sinni og í alþjóðahagkerfinu grafa enn frekar undan stöðu þeirra. Að sama skapi gerir gríðarleg endurfjármögnunarþörf þeirra það að verkum að ómögulegt er að ráðast í marktækar skuldaniðurfellingar hjá ríkjum á borð við Grikkland, en margir telja að ítrekaðar neyðarlánveitingar undanfarin ár hafi ekki skilað neinum árangri og vandinn verði ekki leystur nema með marktækum niðurfellingum. Án þeirra blasi ríkisgjaldþrot eins eða fleiri evruríkja við.

Bönkunum verður að bjarga

Timothy Geithner, fjármálaráðherra Bandaríkjanna, mun sækja fund fjármálaráðherra aðildarríkja Evrópusambandsins sem fer fram í Póllandi á morgun. Þrátt fyrir að fjármálaráðherranum hafi verið boðið að sitja slíka fundi áður er leitt að því líkum að það sé til marks um spennuna á fjármálamörkuðum að hann þekkist boðið nú. Geithner hefur látið í ljós skoðanir sínar á þeim vanda sem við er að etja á evrusvæðinu að undanförnu og meðal annars hvatt Evrópska seðlabankann til þess að láta ekki af beinum kaupum á skuldabréfum verst stöddu evruríkjanna og rætt um þann möguleika að evrópski björgunarsjóðurinn verði nýttur til þess að endurfjármagna bankakerfið á hinu sameiginlega myntsvæði. Slík ráðstöfun væri í anda þess sem bandarísk stjórnvöld gerðu í kjölfar þess að Lehman Brothers varð gjaldþrota haustið 2008 en þá var TARP-sjóðurinn notaður til þess að endurfjármagna bankakerfið vestanhafs. Fjölmiðlar höfðu eftir Geithner í gær að það væru „engar líkur“ á því að evrópsk stjórnvöld myndu leyfa stórum banka á evrusvæðinu að fara á hausinn, ólíkt því sem bandarísk stjórnvöld gerðu með Lehman.