Má bjóða yður tryggingu gegn efnahagshruni?
Verðtrygging gerir það mögulegt að sá sem lánar peninga í dag, geti í framtíðinni vænst þess að fá endurgreidda fjárhæð sem veitir honum sömu kaupgetu og lánið sem hann veitir í dag. Þetta virðist sanngjarnt fyrirkomulag en reynslan hefur hins vegar vakið upp ýmsar áleitnar spurningar.
Mæling verðbreytinga er þó nokkur höfuðverkur og álitamálin mörg. Tækniþróun og framfarir leiða til óvæntra verðbreytinga. Vörur fara af markaði en aðrar koma í staðinn. Auknar kröfur um gæði öryggi leiða til verðhækkana. Þannig eru hús nú til dags mun veglegri og gæði þeirra mun meiri en fyrir áratug, þau eru líka dýrari. Bílar eru með betri öryggisbúnað og eru betri í alla staði. Er eðlilegt að verðtryggingin tryggi lánveitanda þessi auknu gæði í framtíðinni, eða ber að tryggja honum ámóta gæði og hann lánaði?
Svo má deila um hvort sé æsklegra að miða fasteignalán við verðlagsþróun neysluvara eða fasteigna? Eru fjárfestar sem lána peninga, að fresta eigin neyslu eða eru þeir að neita sér um tækifæri til að fjárfesta sjálfir í fasteign? Hvort er lántakandi, sem kaupir fasteign fyrir lánið, í betri stöðu til að tryggja lánveitanda gegn breytingum á neysluvörum eða fasteignum?
En hvað með efnahagshrun? Er eðlilegt að sá sem tekur verðtryggt lán tryggi þar með lánveitandann gegn hruni af þeirri stærðargráðu sem hér varð? Hvað hefði slík trygging kostað hjá tryggingafélagi? Geta lánveitendur keypt slíkar tryggingar yfirleitt? Eignast lánveitendur, sem lána verðtryggt, þar með réttmæta kröfu til þess að sleppa við tjón af völdum efnahagshruns? Ef slík trygging var innifalin í láninu, hefðu þá vextirnir ekki átt að vera talsvert lægri, til að endurspegla ávinning lánveitandans af slíkri tryggingu?
Joseph Stiglitz, nóbelsverðlaunahafi í hagfræði, hefur lagt til að öll lán séu lækkuð ef hagkerfi verða fyrir verulegu áfalli. Með slíkri lækkun vari kreppan styttri tíma, öllum til hagsbóta. Venjulega leiðin er hinsvegar sú að holskefla fyrirtækja og einstaklinga fara í þrot. Stiglitz telur gjalþrotaleiðina taka allt of langan tíma og lengja kreppuna.
Það er ólíklegt að lántakendur og lánveitendur verðtryggðra lána hafi getað ímyndað sér fyrirfram það efnahagshrun sem hér varð. Því má ætla að hvorki lántakandi né lánveitandi hafi talið sig vera að selja eða kaupa tryggingu gegn slíku hruni.
Verði ekkert gert í málinu, þá sitja lántakendur uppi með að hafa veitt slíka tryggingu óafvitandi. Þeir hafa sett aleigu sína og framtíðartekjur að veði fyrir henni, og greiða vexti í þokkabót.





Höfundur er rekstrarhagfræðingur